Periyodik Muayene Sıklığı ve Tetkikler

Sağlık gözetimi ne zaman yapılır?

6331 sayılı Kanun md. 15, işverene çalışanları maruz kaldıkları risklere göre sağlık gözetimine tabi tutma yükümlülüğü verir. Kanuna göre sağlık muayenesi dört durumda yapılır:

1. İşe girişte,
2. İş değişikliğinde,
3. İş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalardan sonra işe dönüşte, çalışan talep ederse,
4. İşin devamı süresince, çalışanın ve işin niteliği ile tehlike sınıfına göre belirlenen düzenli aralıklarla.

İş değişikliği maddesi sık atlanır. Depodan boya hattına geçen bir çalışan artık solvent buharına, presten kaynak bölümüne geçen bir operatör kaynak dumanına maruz kalır; yeni maruziyet, yeni bir muayene ve gerekirse yeni tetkikler demektir. Sağlık gözetiminin maliyeti ve bundan doğan her türlü ek maliyet işverence karşılanır ve çalışana yansıtılamaz (md. 15/4).

Periyodik muayene kaç yılda bir yapılır?

Aralıklar, İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik md. 9’da belirlenir:

Bunlar azami aralıklardır. Yönetmelik, işyeri hekiminin gerek görmesi hâlinde bu sürelerin kısaltılacağını açıkça yazar. Hekim; yüksek maruziyet, önceki muayenede başlayan bir bulgu, kronik bir hastalık veya ortam ölçümünde sınıra yaklaşan bir değer gördüğünde aralığı kısaltabilir. 15 yaşını bitirmiş ama 18 yaşını doldurmamış çalışanlar Kanun’da “genç çalışan” olarak tanımlanır; stajyer ve çıraklarınızı da bu gözle değerlendirin.

Bir örnekle: Mart 2026’da tehlikeli sınıftaki bir metal işleme fabrikasında işe giren operatörün periyodik muayenesi en geç Mart 2029’da yapılmalıdır. Operatör 85 dB(A) üzerinde gürültüye maruz kalıyorsa hekim işitme testini daha sık planlayabilir; aynı fabrikada 17 yaşındaki bir stajyer ise en geç altı ayda bir muayene edilir. Yani aynı işyerinde bile çalışanların muayene tarihleri farklı ritimlerde ilerler ve kişi bazında takip gerekir.

Muayene sonuçları, yönetmelik ekindeki EK-2 İşe Giriş/Periyodik Muayene Formu’na uygun olarak düzenlenir ve işyerinde muhafaza edilir. Bursa’da yüzlerce çalışanı olan bir fabrikada muayeneleri işe giriş tarihlerine göre dağıtmak yerine bölüm veya maruziyet grubuna göre toplu planlamak hem üretimi daha az aksatır hem de tetkiklerin tutarlı yapılmasını sağlar. Tarihleri izlemek için İSG yenileme takvimini kullanabilirsiniz; sınıfınızdan emin değilseniz tehlike sınıfı rehberimize bakın.

İşe uygunluk raporu: kim verir, kim olmadan başlatılamaz?

Kanun md. 15/2 açıktır: tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde çalışacaklar, yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz. Kanun metni 2014’ten beri “işyerlerinde” yerine “işlerde” ifadesini kullanır; belirleyici olan çalışanın fiilen yapacağı iştir. Az tehlikeli işlerde de işe giriş muayenesi zorunludur; ancak raporsuz işe başlatma yasağı tehlikeli ve çok tehlikeli işler için açıkça düzenlenmiştir.

Uygulamada rapor, çalışanın yapacağı iş ve risk değerlendirmesindeki maruziyetleri bilinerek düzenlenmelidir. “Genel sağlık raporu” başlıklı, hangi iş için verildiği belli olmayan bir belge, pres operatörünün veya yüksekte çalışan bir montajcının işe uygunluğunu göstermez. Hekim, çalışanın eski işine uygun olmadığını değerlendirirse uygun bir iş önerir ve bunu işverenin onayına sunar. Alt işveren veya geçici iş ilişkisiyle gelen çalışanların raporlarının geçerliliğini de işyeri hekimi kontrol eder.

Maruziyete göre tetkikler: mevzuatta kesin olanlar ve hekim kararı

“Hangi çalışana hangi tetkik?” sorusunun cevabı çoğunlukla bir yönetmelik maddesinde değil, risk değerlendirmesinde ve hekimin kararındadır. Mevzuatta açık hüküm bulunan başlıca maruziyetler gürültü ve tozdur.

Gürültü. Gürültü Yönetmeliği md. 5’e göre en düşük maruziyet eylem değeri 80 dB(A), en yüksek maruziyet eylem değeri 85 dB(A), maruziyet sınır değeri 87 dB(A)’dır. Md. 13’e göre 85 dB(A) aşılıyorsa işitme testleri işveren tarafından yaptırılır; 80 dB(A) aşılıyor ve risk değerlendirmesi ile ölçüm sonuçları sağlık riski gösteriyorsa işitme testi yaptırılabilir.

Toz. Tozla Mücadele Yönetmeliği md. 11’e göre ILO Uluslararası Pnömokonyoz Radyografileri Sınıflandırması’na uygun standartlarda akciğer radyografisi çekilir; sıklığını işyeri hekimi belirler.

Diğer tetkikler. Solunum fonksiyon testi, hemogram, karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri, kan veya idrarda metal düzeyleri ve görme muayenesi gibi tetkikler için mevzuatta tüm çalışanlara uygulanan sabit bir sıklık yoktur. Hekim, risk değerlendirmesine ve ortam ölçümlerine bakarak kimin, hangi tetkiki, hangi aralıkla yaptıracağına karar verir.

Bursa’nın sanayi profilinde bu tablo somut karşılık bulur: otomotiv yan sanayi pres hatlarında gürültü, döküm ve taşlama işlerinde toz, tekstil boyahanelerinde kimyasallar, mobilya atölyelerinde ahşap tozu ve vernik. Doğru tetkik planı için önce doğru ortam ölçümü gerekir. Ölçümleri ve tetkikleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlar, sonuçları hem sağlık dosyasına hem de risk değerlendirmesine işleriz.

Özel durumlar: hassas gruplar, işe dönüş ve meslek hastalığı şüphesi

Periyodik takvim, sağlık gözetiminin yalnızca bir parçasıdır. İşyeri hekiminin görevlerini düzenleyen yönetmeliğin 9. maddesi, takvim dışında devreye giren birkaç durumu ayrıca sayar:

• Özel politika gerektiren gruplar. Genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar için hekim gerekli muayeneleri yapar ve onların uygun işlere yerleştirilmesi için rapor düzenler. Gebelik bildirildiğinde çalışanın görevi, maruziyetleri ve vardiyası hekimle birlikte yeniden değerlendirilmelidir.
• İşe dönüş. Sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalardan sonra çalışan talep ederse işe dönüş muayenesi yapılır. Hekim, çalışanın eski işine uygun olmadığını değerlendirirse uygun bir iş önerir ve bunu işverenin onayına sunar. İş kazası sonrası dönüşte bu muayene, ilave eğitimle birlikte planlanmalıdır.
• Devamsızlık ile işyeri arasındaki bağ. Sağlık nedenli devamsızlıklar işyerindeki sağlık tehlikeleriyle ilişkili olabilirse hekim ortam ölçümleri planlayabilir.
• Meslek hastalığı şüphesi. Bir çalışanda meslek hastalığı tanısı konulursa hekim, aynı ortamda çalışan diğer çalışanların muayenelerini tekrarlar. 6331 sayılı Kanun md. 14’e göre işyeri hekimi meslek hastalığı ön tanısı koyduğu vakayı SGK’nın yetkilendirdiği sağlık hizmeti sunucusuna sevk eder; işveren de kendisine bildirilen meslek hastalığını öğrendiği tarihten itibaren üç iş günü içinde SGK’ya bildirir.
• Bulaşıcı hastalıklar. Bulaşıcı hastalıklarla ilgili gerekli muayene ve tetkikleri hekim düzenler; gıda üretimi gibi hijyen hassasiyeti yüksek işlerde bu başlık ayrıca önem taşır.

Bu durumların ortak noktası şudur: hekimin karar verebilmesi için işletmenin bilgiyi zamanında iletmesi gerekir. Uzun raporlar, gebelik bildirimi, görev değişikliği ve tekrarlayan şikâyetler İK’dan hekime düzenli olarak akmalıdır.

Muayene süreci ve kayıtlar

İyi işleyen bir sağlık gözetimi döngüsü şu adımlardan oluşur:

1. Maruziyet listesi: Risk değerlendirmesi ve ölçümlerden her görev için maruziyetler çıkarılır.
2. Tetkik protokolü: Hekim, görev gruplarına göre işe giriş ve periyodik tetkikleri belirler.
3. Muayene ve rapor: EK-2 formu doldurulur, işe uygunluk değerlendirmesi yapılır.
4. Geri bildirim: Bulgular, kimlik bilgisi gerektirmeyen biçimde, risk değerlendirmesi ve önlem planına aktarılır; örneğin bir bölümde işitme kayıpları artıyorsa gürültü önlemleri gözden geçirilir.
5. Takvim: Bir sonraki muayene tarihi kişi bazında kayda geçer.

Sağlık gözetimi yaptırmamanın veya rapor almamanın 2026 temel idari para cezası çalışan başına 22.194 TL’dir. Çalışan sayısıyla çarpılarak verilen bu cezaya tehlike sınıfı artırımı uygulanmaz, ama çalışan sayısı arttıkça tutar doğrudan büyür. Güncel tutarlar için İSG idari para cezaları aracına bakabilirsiniz.

Gizlilik ve çalışan hakları

Sağlık muayenesi yaptırılan çalışanın özel hayatı ve itibarının korunması için sağlık bilgileri gizli tutulur (md. 15/5). İşyeri hekimi ve diğer sağlık personeli de çalışanın kişisel sağlık dosyasını gizli tutmakla yükümlüdür. Pratikte bunun anlamı şudur: İK ve üretim yöneticileri “işe uygun” veya “şu kısıtla uygun” sonucunu bilir; tanı ve tetkik ayrıntıları hekimde kalır. Sağlık dosyalarını personel dosyasından ayrı ve erişimi sınırlı biçimde saklayın.

Çalışanın hakları da açıktır: tetkik ücreti çalışandan kesilemez, işe dönüşte muayene talep edebilir ve rapora itiraz yolu vardır. Sağlık gözetimi ve işyeri hekimliği hizmetlerimizde riske göre tetkik planını, muayene takvimini ve kayıtları bu ilkelerle yürütürüz.

Sık Sorulan Sorular

Periyodik muayene kaç yılda bir yapılır?

Az tehlikeli işyerlerinde en geç 5, tehlikelide 3 yılda bir, çok tehlikelide her yıl yapılır. Çocuk, genç ve gebe çalışanlarda bu süre en geç 6 aydır. İşyeri hekimi gerek görürse aralıkları kısaltır.

Az tehlikeli işyerimiz için işe giriş raporunu aile hekiminden alabilir miyiz?

50’den az çalışanı olan az tehlikeli bir işyeriyseniz evet: raporlar işyeri hekiminin yanı sıra ÇASMER’lerden, aile hekimlerinden veya diğer kamu sağlık hizmeti sunucularından da alınabilir. Diğer işyerlerinde raporlar işyeri hekiminden alınır.

Her çalışana akciğer grafisi ve solunum fonksiyon testi zorunlu mu?

Hayır. Toz maruziyeti olan çalışanlarda ILO sınıflamasına uygun akciğer radyografisi çekilir. Solunum fonksiyon testi ve diğer tetkikler için mevzuatta herkese uygulanan sabit bir kural yoktur; işyeri hekimi riske göre karar verir.

İşe giriş muayenesinde hangi tetkikler yapılır?

İşe giriş tetkiklerini, çalışanın yapacağı işin maruziyetlerine bakarak işyeri hekimi belirler. Gürültülü bölümde çalışacak birinde işitme testi, tozlu bölümde akciğer radyografisi tipik örneklerdir. Bu ilk sonuçlar, sonraki periyodik tetkiklerde karşılaştırma noktası olduğu için atlanmamalıdır.

Tetkik ücretini çalışanın maaşından kesebilir miyiz?

Hayır. Sağlık gözetiminin maliyeti ve bundan doğan her türlü ek maliyet işverence karşılanır ve çalışana yansıtılamaz. Muayene ve tetkik için geçen zaman da planlamada çalışma süresi içinde düşünülmelidir.