Kısaca
Tozla Mücadele Yönetmeliği, toz maruziyeti olabilecek her işyerine önleme, ölçüm ve sağlık gözetimi yükümlülüğü getirir. Toz ölçümü risk değerlendirmesinde belirlenen aralıklarla ve maruziyet koşulları değiştiğinde yapılır; sonuçlar Ek-1’deki sınır değerlerle karşılaştırılır. Sağlık gözetiminin sıklığını ve ILO standardına uygun akciğer grafisinin aralığını işyeri hekimi belirler; kayıtlar çalışanın ayrılmasından sonra 15 yıl saklanır.
Tozla Mücadele Yönetmeliği kimleri kapsar?
Tozla Mücadele Yönetmeliği (RG 05.11.2013, sayı 28812), 6331 sayılı Kanun kapsamındaki işyerlerinden çalışanların yaptıkları işler nedeniyle toz maruziyetinin olabileceği her işyerine uygulanır (md. 2). Sektör, tehlike sınıfı veya çalışan sayısı sınırı yoktur. Metal işleme atölyesinde taşlama, dökümhanede kum hazırlama, mobilya atölyesinde zımparalama, mermer ve seramik kesimi, çimento ve un torbalama gibi işlerin hepsi kapsamdadır.
Yönetmelikteki birkaç tanımı bilmek, ölçüm raporlarını okumayı kolaylaştırır (md. 4):
- Solunabilir toz: Aerodinamik eşdeğer çapı 0,1–5 mikron olan kristal veya amorf toz ile çapı 3 mikrondan küçük, uzunluğu çapının en az üç katı olan lifli tozlar. Akciğerin derin bölgelerine ulaşan bölümdür.
- İnert toz: Akciğere ulaşsa bile yapısal veya işlevsel bozukluk yapmayan toz.
- Kristal yapıda SiO₂: Kuvars, tridimit ve kristobalit. Silikozis riskinin kaynağıdır.
- Toz ölçümü: Ortam havasındaki toz miktarının gravimetrik esasa göre, lifli tozlarda lif sayısına göre belirlenmesi.
İşverenin önleme yükümlülükleri
Yönetmelik md. 5, işverene toz maruziyetini önlemek için gerekli tüm tedbirleri alma yükümlülüğü verir ve bunları bir öncelik sırasıyla sayar. Aşağıdaki tablo, her tedbirin metal ve mobilya işletmelerindeki karşılığını gösterir:
| Tedbir (md. 5/2) | Metal ve makine işletmesinde örnek | Mobilya ve ağaç işletmesinde örnek |
|---|---|---|
| İkame | Kumlama işleminde silis kumu yerine daha az tehlikeli aşındırıcı | Tozu az çıkaran işleme yöntemleri |
| İş organizasyonu ve toplu koruma | Taşlama işinin ayrı bir bölmede yapılması | Zımpara bölümünün ayrılması |
| Mühendislik yöntemleri | Taşlama tezgâhında kaynağında emiş, ıslak kesim | Makine bazında toz toplama sistemi, emişli el zımparası |
| Yeterli temiz hava | Genel havalandırma ve temiz hava girişi | Kapalı bölümde hava değişimi |
| Kişisel koruyucu | Tozun niteliğine uygun solunum koruyucu | Uygun sınıfta toz maskesi |
| Kontrol ve gözetim | Emiş debisinin ve filtrelerin düzenli kontrolü | Siklon ve filtre bakım kaydı |
| Atıklar | Toz atıklarının çevre mevzuatına göre bertarafı | Talaş ve tozun uygun bertarafı |
Sıralama önemlidir: maske, ancak diğer önlemler yetersiz kaldığında devreye girer. Basınçlı havayla tezgâh ve giysi temizliği, tozu yeniden havaya kaldırdığı için tozlu işyerlerinde terk edilmesi gereken bir alışkanlıktır; yerine vakumlu temizlik kullanın. Solunum koruyucu seçimi için KKD kullanımı rehberimize bakabilirsiniz.
Risk değerlendirmesinde tozun çeşidi, sağlık ve güvenlik zararları, maruziyetin düzeyi, süresi ve sıklığı, Ek-1 sınır değerleri, toz ölçüm sonuçları, alınacak tedbirler ve varsa önceki sağlık gözetimi sonuçları özellikle dikkate alınır (md. 6/2).
Toz ölçümü zorunlu mu?
Evet; ancak sıklığı yönetmelikte sabit bir süre olarak değil, işyerinin kendi risk değerlendirmesine bağlı olarak belirlenir. Yönetmelik md. 8’e göre işveren:
- Risk değerlendirmesi sonucuna göre belirlenen periyodik aralıklarla toz ölçümü yaptırır.
- Toz maruziyetinin bulunduğu koşullarda bir değişiklik olduğunda ölçümü tekrarlatır: yeni bir tezgâh, farklı bir malzeme, emiş sisteminin değişmesi veya üretim artışı gibi.
- Sonuçları Ek-1’deki mesleki maruziyet sınır değerleriyle karşılaştırarak değerlendirir.
- Denetimlerde kullanılacak ölçümlerin, İSGGM’den ön yeterlik veya yeterlik belgesi almış laboratuvarlarca yapılmasını sağlar.
Sınır değer aşılıyorsa yönetmelik, tozun kaynağında önlenmesi veya bastırılması gibi yöntemlerle yoğunluğun düşürülmesini ve ölçümün yenilenmesini ister; toz yoğunluğunun uyulması gereken değerde veya altında olduğu tespit edildiğinde çalışmaya izin verilir (md. 9/2).
Ölçümü yapacak laboratuvar, ölçümü en az 3 gün önce İSG-KATİP’e bildirir. SİSTEMER’in kendi laboratuvarı yoktur; ölçümleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlar, sonuçları risk değerlendirmesine işleriz. Gerekli ölçümleri yaptırmamanın 2026 temel idari para cezası 33.326 TL’dir; diğer tutarlar için İSG idari para cezaları aracına bakabilirsiniz.
Sınır değerler ve kuvars için örnek hesap
Ek-1, maddelere göre toplam ve solunabilir toz için 8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama sınır değerler verir. Sık karşılaşılan birkaç değer:
| Toz | Solunabilir | Toplam |
|---|---|---|
| İnert veya istenmeyen toz | 5 mg/m³ | 15 mg/m³ |
| Kuvars (kristal silika) | 10 / (%SiO₂ + 2) mg/m³ | 30 / (%SiO₂ + 2) mg/m³ |
| Kristobalit ve tridimit | Kuvars formülüyle bulunan değerin yarısı | Kuvars formülüyle bulunan değerin yarısı |
| Kömür tozu (%5 ve daha az SiO₂) | 2,4 mg/m³ | — |
| Asbest | 0,1 lif/cm³ | — |
Kuvarsta sınır değer sabit değildir; tozun içindeki kristal silika oranına göre hesaplanır. Örnek: Laboratuvar raporu, bir döküm kumu hazırlama alanındaki solunabilir tozda %10 kristal SiO₂ bulunduğunu gösteriyor.
- Solunabilir toz sınır değeri = 10 / (10 + 2) = 0,83 mg/m³
- Ölçülen solunabilir toz 1,2 mg/m³ ise sınır değer aşılmıştır; aynı ölçüm inert toz sınırına (5 mg/m³) göre “düşük” görünse bile.
Bu örnek, rapordaki toplam toz rakamına bakıp rahatlamanın neden yanıltıcı olduğunu gösterir: silika içeren tozlarda belirleyici olan solunabilir bölüm ve silika oranıdır. Tablodaki asbest değeri için ayrıca Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik dikkate alınır.
Sağlık gözetimi: akciğer grafisi ve solunum testinin yeri
Yönetmeliğin dördüncü bölümü, tozlu işlerde sağlık gözetiminin nasıl yapılacağını belirler:
- Muayeneler, İşyeri Hekimi Yönetmeliği ekindeki işe giriş ve periyodik muayene formuna göre yapılır (md. 10/1-a).
- Sağlık gözetiminin sıklığını, risk değerlendirmesi, toz ölçüm sonuçları ve tozun cinsi dikkate alınarak işyeri hekimi belirler; her çalışan için sağlık kaydı tutulur (md. 10/1-b).
- Akciğer grafileri, 6331 sayılı Kanun md. 15’teki muayene durumlarında ve hekimin belirlediği sıklıkta, ILO Uluslararası Pnömokonyoz Radyografileri Sınıflandırmasına uygun standartta çekilir (md. 11/1). Standart grafi, en az 35x35 cm boyutunda veya dijital olarak çekilir.
- Asbest ve kuvars içeren tozların bulunabileceği işyerlerinde grafiler, ILO sınıflandırması eğitimi almış “okuyucu” hekimlerce değerlendirilir (md. 11/3). Diğer tozlarda değerlendirmeyi işyeri hekimi yapar; gerekirse okuyucuya gönderir (md. 11/5).
Solunum fonksiyon testi (SFT) yönetmeliğin maddelerinde ayrı bir sıklıkla düzenlenmez; ancak Ek-2’deki Pnömokonyoz Tanı Şeması, maruziyet öyküsü, semptomlar ve akciğer grafisiyle birlikte solunum fonksiyon testlerindeki patolojiyi de karar ölçütleri arasında sayar. Uygulamada SFT, işe giriş muayenesinde başlangıç değeri olarak ve hekimin belirlediği aralıklarla tekrarlanan bir tetkik olarak planlanır. Genel tetkik mantığı için periyodik muayene rehberimize bakabilirsiniz.
Okuyucu değerlendirmesinde Kategori 0 çıkan çalışanlar aralıklı muayenelerle izlenir; Kategori 1 ve üzeri çıkanlar SGK tarafından yetkilendirilen sağlık hizmet sunucularına sevk edilir (md. 12). İşveren, meslek hastalığı tanısı koyan kuruluşun raporunda belirtilen çalışma koşullarını sağlamakla yükümlüdür (md. 13). Meslek hastalığı süreci için meslek hastalığı rehberimize bakın. Muayene ve tetkiklerin planlanması sağlık gözetimi hizmetimizin kapsamındadır.
Eğitim ve bilgilendirme
Tozlu işlerde çalışanların eğitimi, genel İSG eğitimine ek olarak şu konuları özellikle içerir (md. 15): risk değerlendirmesinden elde edilen bilgiler, işyerindeki tozun çeşidi ve sağlık riskleri, meslek hastalıkları ve sınır değerler, çalışanların kendilerini ve diğerlerini korumak için yapmaları gerekenler ve kişisel koruyucuların doğru kullanımı ve bakımı. 2026 eğitim yönetmeliğine göre işe ve işyerine özgü riskler bölümü tehlikeli ve çok tehlikeli işyerlerinde yüz yüze verilir; maske sızdırmazlık kontrolünü bu bölümde uygulamalı gösterin.
Sık görülen eksikler
Metal ve makine ile mobilya işletmelerinde tozla ilgili denetimlerde en sık rastlanan eksikler şunlardır:
- Hiç toz ölçümü yapılmamış olması veya ölçümün yalnız toplam toz için yapılıp silika oranının analiz edilmemesi
- Emiş sistemi değiştiği hâlde ölçümün tekrarlanmaması
- Akciğer grafisinin ILO standardına uygun çekilmemesi veya kuvars maruziyeti olan işyerinde okuyucuya değerlendirtilmemesi
- Kişisel sağlık dosyalarının işten ayrılan çalışanlar için saklanmaması
- Emiş sisteminin filtre ve debi kontrollerinin kayıt altına alınmaması
Sık Sorulan Sorular
Toz ölçümü zorunlu mu, ne sıklıkla yapılır?
Toz maruziyeti olan işyerlerinde ölçüm zorunludur. Yönetmelik sabit bir sıklık vermez; ölçüm, risk değerlendirmesinde belirlenen aralıklarla ve maruziyet koşullarında değişiklik olduğunda tekrarlanır. Denetimde geçerli olması için yeterlik belgeli laboratuvarca yapılmalıdır.
Solunabilir toz ile toplam toz arasındaki fark nedir?
Toplam toz, havadaki tüm toz miktarıdır. Solunabilir toz ise akciğerin derin bölgelerine ulaşabilen ince bölümdür. Silika gibi zararlı tozlarda sağlık riskini asıl solunabilir bölüm belirler; bu nedenle Ek-1 iki ayrı sınır değer verir.
Tozlu işte çalışanlara her yıl akciğer grafisi çekilmeli mi?
Yönetmelik sabit bir aralık koymaz. Akciğer grafisinin hangi sıklıkta çekileceğini, risk değerlendirmesi, ölçüm sonuçları ve çalışanın sağlık durumu dikkate alınarak işyeri hekimi belirler. Grafi ILO sınıflandırmasına uygun standartta çekilmelidir.
Toz maskesi vermek yeterli mi?
Hayır. Yönetmelik önce ikame, iş organizasyonu, mühendislik önlemleri ve havalandırmayı ister. Kişisel koruyucu, bu önlemler yetersiz kaldığında ve tozun niteliğine uygun seçilerek kullanılır.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.