Kısaca
Risk değerlendirmesi işverenin yükümlülüğüdür ve işveren, uzman, hekim, çalışan temsilcisi ve destek elemanlarından oluşan bir ekiple yapılır. Mevzuat belirli bir yöntem dayatmaz; Fine-Kinney veya L tipi matris gibi bir yöntemi seçip dokümanda belirtmeniz yeterlidir. Doküman çok tehlikelide 2, tehlikelide 4, az tehlikelide 6 yılda bir ve kaza, ramak kala ya da önemli bir değişiklikte hemen yenilenir.
Risk değerlendirmesi kimin işi, ekipte kimler olmalı?
Risk değerlendirmesi; işyerindeki tehlikeleri bulduğunuz, her birinin ne kadar ciddi olduğunu ölçtüğünüz ve önlemleri bir sorumluya ve bir tarihe bağladığınız çalışmadır. 6331 sayılı Kanun bu işi doğrudan işverene verir: işveren risk değerlendirmesini yapar veya yaptırır (md. 4 ve 10). Hizmeti bir OSGB’den almanız sorumluluğu ortadan kaldırmaz; kanun bunu açıkça yazar (md. 4/2). Bu yüzden Bursa’da bir fabrika müdürü ya da İK sorumlusu olarak “dosya uzmanda” demek yetmez; sürecin sahibi işletmenin kendisidir.
İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 6’ya göre ekip şu kişilerden oluşur:
- İşveren veya işveren vekili,
- İşyerinde görevli iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi,
- Çalışan temsilcisi,
- Destek elemanları,
- İşyerindeki bütün birimleri temsil edecek şekilde, yürütülen işleri ve tehlikeleri bilen çalışanlar.
Ekip gerekirse dışarıdan destek alabilir; koordinasyonu işveren veya ekipten biri üstlenir. Yönetmelik ayrıca her aşamada, gerektiğinde çalışanların görüşünün alınmasını ister (md. 7/2). En değerli bilgi çoğu zaman makinenin başındaki kişiden gelir: pres hattında kalıp değiştiren usta, gece vardiyasında forklift kullanan operatör ya da boyahanede kimyasal hazırlayan çalışan, masa başından görülmeyen tehlikeleri bilir.
Beş adımda risk değerlendirmesi
Yönetmelik süreci tasarım veya kuruluş aşamasından başlatır ve şu sırayla ilerletir: tehlikelerin tanımlanması, risklerin belirlenmesi ve analizi, kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması, dokümantasyon, güncelleme ve gerektiğinde yenileme (md. 7). Sahada bunu beş adımda yürütmek pratiktir.
1. Tehlikeleri tanımlayın
Önce bilgi toplanır. Yönetmeliğin 8. maddesi bakılacak kaynakları sayar: bina ve eklentiler, faaliyetler ve iş süreçleri, iş ekipmanları, kullanılan maddeler, organizasyon yapısı, çalışanların yaş, cinsiyet, eğitim ve sağlık gözetimi kayıtları, özel politika gerektiren gruplar, denetim sonuçları, iş kazası ve meslek hastalığı kayıtları, ramak kala olay kayıtları, güvenlik bilgi formları, ortam ölçümleri, önceki değerlendirmeler ve acil durum planları. Benzer işyerlerinde yaşanan kazalar da dikkate alınabilir.
Tehlikeler fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikososyal ve ergonomik kaynaklarıyla, birbirleriyle etkileşimleri de düşünülerek belirlenir. Daha önce ölçüm yapılmamışsa gerekli ölçümler yaptırılır (md. 8/4). Gürültü, toz veya kimyasal ölçümlerini yetkili laboratuvarlarla planlar, sonuçlarını değerlendirmeye işleriz. Sahada en verimli yöntem; ekiple bölüm bölüm yürümek, her vardiyayı en az bir kez görmek ve çalışana “bu işte sizi en çok ne zorluyor?” diye sormaktır.
2. Riskleri analiz edin
Her tehlike ayrı ayrı ele alınır: zararın ne sıklıkla ortaya çıkabileceği, kimi veya neyi, nasıl ve hangi şiddette etkileyeceği belirlenir; mevcut önlemler hesaba katılır (md. 9/1). Bölümler önce ayrı ayrı, sonra birbirleriyle etkileşimi düşünülerek bütün olarak değerlendirilir. Sonuçta riskler en yüksekten en düşüğe doğru sıralanır ve yazılı hâle getirilir (md. 9/5).
3. Kontrol tedbirlerine karar verin
Tedbir seçimi bir sırayı izler (md. 10): önce tehlikeyi veya kaynağını ortadan kaldırın; olmuyorsa tehlikeliyi tehlikesiz ya da daha az tehlikeli olanla değiştirin; o da olmuyorsa riskle kaynağında mücadele edin. Toplu korunma tedbirleri kişisel korunmadan önce gelir (md. 10/2; Kanun md. 5/1-g). Yani kulak tıkacı, gürültülü kompresörü kabine almaktan sonra düşünülür. Seçilen önlem yeni bir risk doğurmamalıdır.
4. Uygulayın ve sorumlu atayın
Her önlem için bir sorumlu ve termin tarihi belirlenir; uygulama bir plana bağlanır (md. 10/1-c). Önlem uygulandıktan sonra risk yeniden puanlanır; hâlâ kabul edilebilir seviyenin üzerindeyse adımlar tekrarlanır (md. 10/3).
5. İzleyin ve kaydedin
Önlemlerin gerçekten uygulandığı izlenir, sapmalar için düzeltici faaliyet açılır (md. 10/1-ç). Uzmanın tespit ve öneri kayıtları, ramak kala bildirimleri ve sağlık gözetimi bulguları bu izlemenin ana girdileridir.
Yöntem seçimi: mevzuat hangi yöntemi istiyor?
Kısa cevap: hiçbirini. Yönetmelik, analizin işin niteliğine, tehlikelere, işyerinin kısıtlarına veya ulusal ve uluslararası standartlara göre seçilecek bir ya da birden fazla yöntemle yapılmasını ister (md. 9/2). Fine-Kinney, L tipi matris, FMEA ve HAZOP uygulamada yaygındır ama mevzuatta adları geçmez. Önemli olan, seçtiğiniz yöntemi dokümanda belirtmeniz ve ölçeklerini tanımlamanızdır.
| Yöntem | Nasıl çalışır? | Nerede uygun? |
|---|---|---|
| L tipi matris (5×5) | Olasılık × şiddet; 1–25 arası puan | Ofis, mağaza, küçük depo gibi tehlikeleri görece sınırlı işyerleri |
| Fine-Kinney | Olasılık × frekans × şiddet | Metal, otomotiv yan sanayi, mobilya, plastik gibi üretim tesisleri |
| FMEA | Ekipman veya süreçteki hata türlerini, etkilerini ve fark edilebilirliğini puanlar | Otomasyonlu hatlar, kalite sistemiyle çalışan tedarikçiler |
| HAZOP | Kılavuz kelimelerle (fazla, az, ters…) proses sapmalarını sorgular | Kimya, boya ve kaplama hatları, basınçlı prosesler |
Bursa’daki üretim tesislerinin çoğunda Fine-Kinney iyi sonuç verir, çünkü maruziyetin sıklığını ayrı bir çarpan olarak hesaba katar: günde onlarca kez yapılan bir kalıp değişimi ile yılda bir yapılan bakım aynı puanı almaz. Tek bir yönteme bağlı kalmanız da gerekmez; genel değerlendirmeyi Fine-Kinney ile, boya hattının proses risklerini HAZOP ile yapabilirsiniz.
Fine-Kinney ile örnek puanlama
Fine-Kinney’de risk skoru R = O × F × Ş formülüyle hesaplanır. Aşağıdaki ölçekler Türkiye’de uygulamada yaygın kullanılan değerlerdir; mevzuattan değil, yöntemin kendisinden gelir. Kaynaklar arasında etiketler küçük farklar gösterebildiği için kullandığınız ölçeği dokümana ekleyin.
- Olasılık (O): 0,2 beklenmez · 0,5 beklenmez ama mümkün · 1 mümkün fakat düşük · 3 oldukça mümkün · 6 kuvvetle muhtemel · 10 çok kuvvetli ihtimal
- Frekans (F): 0,5 yılda bir veya daha seyrek · 1 yılda birkaç kez · 2 ayda bir · 3 haftada bir · 6 günde bir · 10 sürekli (saatte bir veya daha sık)
- Şiddet (Ş): 1 ilkyardım düzeyinde · 3 iş günü kaybı olmayan yaralanma · 7 iş günü kaybına yol açan yaralanma · 15 uzuv kaybı, kalıcı hasar veya meslek hastalığı · 40 ölüm · 100 birden çok ölüm
- Risk sınıfı: R < 20 kabul edilebilir · 20–70 olası risk, izlenir · 70–200 önemli risk, eylem planına alınır · 200–400 yüksek risk, kısa sürede önlem · R ≥ 400 tolerans gösterilemez, önlem alınmadan çalışılmaz
Örnek: 60 çalışanlı bir otomotiv yan sanayi atölyesinde üç tehlike puanlanıyor.
| Tehlike | O | F | Ş | Önce | Alınan önlem | Sonra |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Eksantrik preste kalıp bölgesine el girmesi (iki el kumandası köprülenmiş) | 6 | 6 | 15 | 540 – tolerans gösterilemez | Köprü sökülür, ışık perdesi takılır, kalıp değişimi için kilitleme-etiketleme talimatı ve eğitim | 0,5 × 6 × 15 = 45 – olası risk |
| Sevkiyat kapısında forklift ile yayanın çarpışması | 3 | 6 | 40 | 720 – tolerans gösterilemez | Bariyerli yaya yolu, kör noktaya ayna, hız sınırı, forkliftte uyarı ışığı | 0,5 × 6 × 40 = 120 – önemli risk |
| Talaşlı imalatta yağlı zeminde kayma | 3 | 6 | 7 | 126 – önemli risk | Talaş tavaları, sızıntı tepsileri, vardiya sonu temizlik, kaymaz zemin | 1 × 6 × 7 = 42 – olası risk |
İkinci satır önemli bir dersi gösterir: önlemlerden sonra bile forklift riski “önemli” sınıfta kalır, çünkü olası sonucun şiddeti değişmez. Bu risk eylem planında kalır ve düzenli izlenir; gerekirse sevkiyat saatlerinde yaya geçişi tamamen kapatılır. Gerçek dokümanda her satıra önlemin sorumlusu ve termin tarihi de yazılır.
Doküman nasıl hazırlanır ve imzalanır?
Pratikte şunlara dikkat edin:
- Yöntemi dokümanın başında yazın ve ölçek tablolarını ekleyin. Denetimde “Fine-Kinney kullanıldı” demek yetmez; puanların nereden geldiği okunabilmelidir.
- Geçerlilik tarihini tehlike sınıfınıza göre hesaplayıp takvime işleyin.
- Alt işverenleri unutmayın. Asıl işveren, alt işverenin risk değerlendirmesini denetler; alt işveren dokümanın bir örneğini asıl işverene verir (md. 15). OSB’lerdeki fabrikalarda bakım, temizlik ve yemekhane taşeronları için bu nokta sık atlanır.
- Cezayı bilin. Risk değerlendirmesi hiç yapılmamışsa 2026 temel idari para cezası 66.725 TL’dir; aykırılık sürdükçe her ay 100.119 TL uygulanır ve tutarlar çalışan sayısı ile tehlike sınıfına göre artırılır. Ayrıntı için İSG idari para cezaları aracına bakın.
Ne zaman yenilenir?
Risk değerlendirmesi tehlike sınıfına göre en geç şu sürelerde yenilenir (md. 12/1):
| Tehlike sınıfı | En geç yenileme |
|---|---|
| Çok tehlikeli | 2 yılda bir |
| Tehlikeli | 4 yılda bir |
| Az tehlikeli | 6 yılda bir |
Sınıfınızdan emin değilseniz tehlike sınıfı rehberimize bakın. Süre dolmasa bile şu durumlarda değerlendirme tamamen veya ilgili bölümüyle yenilenir (md. 12/2):
- İşyerinin taşınması veya binalarda değişiklik yapılması
- Teknoloji, kullanılan madde veya ekipmanda değişiklik
- Üretim yönteminde değişiklik
- İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay
- Çalışma ortamına ilişkin sınır değerleri belirleyen mevzuatın değişmesi
- Ölçüm veya sağlık gözetimi sonuçlarının gerektirmesi
- İşyeri dışından gelebilecek yeni bir tehlikenin ortaya çıkması
Ramak kala maddesi en çok atlananıdır. Kimsenin yaralanmadığı bir olay da (devrilen ama kimseye çarpmayan bir yük, kopan ama boşta olan bir sapan) değerlendirmeyi güncelleme sebebidir. Kaza sonrası süreç için iş kazası sonrası ilk 72 saat yazımıza bakabilirsiniz. Yenileme tarihlerini eğitim, muayene ve tatbikat tarihleriyle birlikte izlemek için İSG yenileme takvimini kullanabilirsiniz.
Denetimde en sık görülen hatalar
- Hazır şablon kullanmak. Başka bir firmanın tehlike listesi sizin hattınızı anlatmaz. Aynı OSB’de, aynı NACE koduyla çalışan iki fabrikanın makine parkı ve iş akışı farklıdır.
- Yöntemi ve ölçeği belirtmemek. Puanların hangi tabloya göre verildiği yazılmamışsa sonuçlar savunulamaz.
- Önlemi sorumlusuz ve tarihsiz bırakmak. “Gerekli önlemler alınacaktır” bir önlem değildir.
- KKD’yi ilk çözüm olarak yazmak. Mevzuattaki sıralama önce ortadan kaldırma, değiştirme ve toplu korunmadır.
- Ekibi eksik kurmak. Çalışan temsilcisi ve destek elemanının katılmadığı, yalnızca uzmanın hazırladığı doküman yönetmeliğe uymaz.
- Ölçüm ve sağlık gözetimi sonuçlarını işlememek. Gürültü ölçümü 85 dB(A)’yı aşıyorsa bu bulgu önlem planına girmelidir.
- Güncellemeyi süreye bırakmak. Yeni bir hat kurulduğunda dört yılın dolmasını beklemek yanlış olur.
Risk değerlendirmesi hizmetimizde bu adımları işletmenizin ekibiyle birlikte sahada yürütürüz; iş güvenliği uzmanlığı kapsamında da önlemlerin takibini sürdürürüz.
Sık Sorulan Sorular
Risk değerlendirmesini işveren kendisi yapabilir mi?
İşveren veya vekili ekibin doğal üyesidir ama değerlendirme tek kişinin işi değildir; ekipte iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanları ve birimleri temsil eden çalışanlar yer alır. 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerlerinde işveren veya vekili, Bakanlıkça ilan edilen eğitimleri tamamlarsa İSG hizmetlerini (işe giriş ve periyodik muayeneler hariç) kendisi yürütebilir.
Hangi yöntem daha geçerli: Fine-Kinney mi, L tipi matris mi?
Mevzuat bir yöntem dayatmaz; işinize uygun yöntemi seçip dokümanda belirtmeniz ve ölçeğini eklemeniz yeterlidir. Üretim tesislerinde frekansı da hesaba katan Fine-Kinney, küçük ve az tehlikeli işyerlerinde L tipi matris pratik sonuç verir.
Risk değerlendirmesi kaç yıl geçerlidir?
Çok tehlikelide en geç 2, tehlikelide 4, az tehlikelide 6 yıl. Ancak iş kazası, ramak kala olay, yeni ekipman, taşınma veya üretim yöntemi değişikliği gibi durumlarda süre dolmadan yenilenir. Geçerlilik tarihi dokümanda yazılı olmalıdır.
Ramak kala olaylar risk değerlendirmesini nasıl etkiler?
Ramak kala kayıtları, yönetmelikte sayılan bilgi kaynaklarından biridir ve yaşanan bir ramak kala olay yenileme sebebidir. 6331 sayılı Kanun md. 14 de işverene, zarara yol açma potansiyeli olan olayları inceleyip rapor düzenleme yükümlülüğü verir. Basit bir bildirim formu ve hızlı geri dönüş, çalışanların bildirim alışkanlığını güçlendirir.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.