Kaynakçının Riskleri: Ark, Yanık ve Elektrik

Kaynakçı iş güvenliği neden tek bir risk listesiyle ele alınmalı?

Kaynakçı iş güvenliği çoğu risk değerlendirmesinde parçalara bölünür: ark ışını KKD bölümünde, yangın acil durum bölümünde, elektrik bakım bölümünde, duman ortam ölçümünde ayrı ayrı geçer. Oysa sahada bu riskler aynı kişinin, aynı dakikada karşılaştığı risklerdir ve birbirini büyütür. Terli eldivenle, ıslak zeminde, dar bir tankın içinde yapılan kaynakta elektrik çarpması, duman ve yangın riski aynı anda yükselir. Bu yazı, kaynakçının iş tanımını tek bir risk listesiyle ele alır.

Önce iki mevzuat bağlantısını netleştirelim. 2025 NACE listesinde 25.53.01 Talaşlı imalat ve kaynak işleri tehlikeli sınıftadır. Ayrıca Tehlikeli ve Çok Tehlikeli Sınıfta Yer Alan İşlerde Çalıştırılacakların Mesleki Eğitimlerine Dair Yönetmelik Ek-1 listesinin 22. satırı “soğuk demircilik ve her çeşit kaynak işleri”dir; oksijen, elektrik, punta ve dikiş kaynağı açıkça sayılır. Bu işi yapacak çalışanın işe alınmadan önce işe uygun bir mesleki eğitim belgesi olmalıdır; belge türleri için mesleki eğitim belgesi rehberimize bakabilirsiniz.

Ark ışını ve kaynak maskesi seçimi

Elektrik arkı, gözle görülen ışığın yanında yoğun ultraviyole ve kızılötesi ışın yayar. Korumasız göz birkaç saniyelik maruziyetle bile gözün ön yüzeyinde yanmaya yol açar; belirtiler (kum batması hissi, sulanma, ışığa hassasiyet) genellikle saatler sonra, çoğu zaman gece ortaya çıkar. Kaynakçının açıkta kalan derisi de güneş yanığına benzer şekilde yanar. Kaynakçının yanında çalışan ve maske takmayan yardımcılar ile yoldan geçenler de aynı risk altındadır.

Kaynak maskesi seçerken üç standarda bakın:

TS EN 175: Maske gövdesi ve başlık. Isı ve sıçrantıya dayanım.
TS EN 169: Sabit koyulukta pasif kaynak filtreleri.
TS EN 379: Otomatik kararan filtreler. Üzerindeki işaretleme, açık ve karanlık konumdaki koyuluk numaralarını gösterir; örneğin “4/9–13”, açık konumda 4, karanlıkta 9 ile 13 arasında ayarlanabilir koyuluk demektir.

Koyuluk numarası, kaynak yöntemine ve akım şiddetine göre seçilir; akım arttıkça daha koyu filtre gerekir. Doğru numarayı maske üreticisinin tablosundan, kullandığınız yöntem ve akım aralığıyla eşleştirerek belirleyin. Otomatik kararan maskelerde pil ve sensör kontrolünü vardiya başı kontrol listesine ekleyin; kirli veya çizik dış koruma camı sensörü yanıltabilir.

Kaynak bölmeleri çevreye ışık sızdırmayan kaynak perdeleri veya paravanlarla ayrılmalıdır. Açık atölyede yapılan kaynakta perde, maskeden önce gelen toplu koruma önlemidir.

Sıçrantı yanığı ve yangın

Kaynak sıçrantısı ve erimiş metal damlaları, hem kaynakçıyı yakar hem de metrelerce uzağa sıçrayarak yangın başlatabilir. Kaynakçının giysisi bu nedenle sentetik olmamalı, alev almayan veya geciktirici özellikte olmalıdır; paçalar bot üzerine düşmeli, cepler kapaklı olmalıdır. Deri önlük, kolluk ve uzun konçlu kaynakçı eldiveni sıçrantıya karşı temel korumadır.

Kaynak, açık alevli ve kıvılcım çıkaran işler arasındadır ve atölye dışında, bakım sırasında veya yanıcı malzemenin bulunduğu yerde yapılacaksa sıcak iş iznine bağlanmalıdır. İzin öncesinde:

Yanıcı malzemeyi alandan uzaklaştırın; taşınamayanları alev almaz örtüyle kapatın.
Zemindeki ve duvarlardaki açıklıkları, kıvılcımın alt kata veya bitişik bölmeye geçmemesi için kapatın.
Uygun söndürücüyü kaynak noktasının yanına koyun ve bir yangın gözcüsü belirleyin.
İşin bitiminden sonra alanı bir süre gözlemeye devam edin; için için yanma, kaynak bittikten sonra başlayabilir.

Süreç için iş izni sistemi rehberimize bakabilirsiniz.

Kaynak işinde elektrik çarpması

Ark kaynak makinesinin çıkışı, kaynak yapılmadığı anda da (boşta çalışma gerilimi) pense ile iş parçası arasında gerilim taşır. Kuru ortamda ve sağlam ekipmanla bu gerilim genellikle hissedilmez; ancak ter, ıslak eldiven, nemli zemin veya metal bir tankın içinde vücudun iş parçasıyla geniş yüzeyden teması, çarpılma riskini belirgin şekilde artırır. Önlemler:

Pense ve kabloların yalıtımını vardiya başında kontrol edin; hasarlı kabloyu bantla değil, değiştirerek onarın.
Şase (dönüş) kablosunu kaynak noktasına mümkün olduğunca yakın, doğrudan iş parçasına bağlayın. Uzak bir noktaya bağlanan şase, akımın binanın çelik aksamı veya diğer ekipman üzerinden dolaşmasına yol açabilir.
Islak ve dar alanlarda, artırılmış elektrik çarpması riskine uygun olarak tasarlanmış ve bu amaçla “S” işareti taşıyan kaynak makineleri kullanın.
Kuru eldiven ve yalıtkan taban kullanın; yedek eldiven bulundurun.
Elektrodu takarken veya değiştirirken çıplak elle ya da ıslak eldivenle tutmayın ve bu sırada vücudunuzun iş parçasına temas etmemesine dikkat edin.

Kaynak makinesinin besleme tarafındaki arızalar ise genel elektrik güvenliği konusudur. Makineyi besleyen prizin ve tesisatın topraklaması, elektrik iç tesisatı periyodik kontrolünün parçasıdır; makinenin iç arızasında bakım, enerji kesilerek yapılır. Bu adımlar için elektrikte 5 güvenlik kuralı rehberimize bakın.

Gaz tüpleri

Oksi-asetilen kaynağı ve kesmesinde yanıcı gaz ile oksijen bir arada kullanılır; gazaltı kaynağında ise argon ve karbondioksit gibi koruyucu gazlar bulunur. Temel kurallar:

Tüpler dik konumda, zincir veya kelepçeyle devrilmeye karşı sabitlenir; taşıma için tüp arabası kullanılır.
Oksijen tüpleri, vanaları ve regülatörleri yağ ve gresle temas ettirilmez; yağlı eldivenle oksijen vanası açılmaz.
Hortum hattında alev geri tepmesine karşı emniyet ventilleri kullanılır.
Kaçak kontrolü sabunlu suyla yapılır, asla alevle yapılmaz.
Boş ve dolu tüpler ayrı işaretlenerek depolanır; iş bitiminde tüp vanaları kapatılır.
Argon ve karbondioksit zehirli olmasa da havadaki oksijeni azaltarak boğulmaya yol açabilir; kapalı ve dar alanlarda bu risk ayrıca değerlendirilir.

Kaynak dumanı ve havalandırma

Kaynak dumanı, metal oksitleri ve gazlardan oluşan ince bir karışımdır. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), kaynak dumanını insanda kanser yapıcı (Grup 1) olarak sınıflandırmıştır. Dumanın bileşimi kaynak yapılan malzemeye göre değişir: paslanmaz çelikte krom ve nikel bileşikleri, galvanizli sacda çinko oksit (soğuk algınlığına benzeyen “metal dumanı ateşi”), boyalı veya yağlı yüzeylerde ayrıca bozunma ürünleri oluşur.

Önlem sırası şudur: önce kaynağında emiş (torç üzerinde emiş veya kaynak noktasına yaklaştırılan seyyar emiş kolu), sonra genel havalandırma, en son uygun sınıfta solunum koruyucu. Kaynakçının başını duman sütununun dışında tutacak şekilde çalışma pozisyonunu ayarlaması da etkili ve masrafsız bir önlemdir. Maruziyetin ölçülmesi gerekiyorsa ölçümleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız. Toz ve dumanla ilgili yükümlülükler için Tozla Mücadele Yönetmeliği rehberimize bakabilirsiniz.

Dar alanda kaynak

Tank, kazan, boru veya silo içinde kaynak, yukarıdaki tüm riskleri bir araya getirir. Dar alanda kaynak her zaman iş iznine bağlanır ve şu önlemleri içerir:

Girişten önce ortam havası ölçülür: oksijen düzeyi, yanıcı gaz ve zehirli gaz.
Gaz tüpleri dar alanın dışında bırakılır; içeriye yalnız hortum ve kablo girer. Ara verildiğinde torç dışarı çıkarılır.
Alan asla oksijenle havalandırılmaz. Oksijen zenginleşmesi, giysinin bir kıvılcımla tutuşmasına yol açabilir.
Mekanik havalandırma ve kaynağında emiş birlikte kullanılır.
Dışarıda, içerideki kişiyle sürekli iletişimde olan bir gözcü bulunur; kurtarma planı ve ekipmanı hazırdır.
Islak ve iletken ortam nedeniyle elektrik çarpmasına karşı ek önlem alınır.

Kaynakçı KKD ve risk özeti

Risk	Toplu önlem	Kaynakçı KKD
Ark ışını	Kaynak perdesi, bölme	TS EN 175 maske, uygun koyulukta filtre, koruyucu gözlük
Sıçrantı ve yanık	Yanıcıların uzaklaştırılması, sıcak iş izni	Alev geciktirici iş elbisesi, deri önlük, kolluk, kaynakçı eldiveni, bot
Elektrik çarpması	Kablo kontrolü, doğru şase bağlantısı, uygun makine	Kuru eldiven, yalıtkan ayakkabı
Gaz tüpleri	Sabitleme, geri tepme ventili, ayrı depolama	—
Kaynak dumanı	Kaynağında emiş, havalandırma	Uygun sınıfta solunum koruyucu
Dar alan	İş izni, gaz ölçümü, gözcü	Duruma göre solunum koruyucu, kurtarma donanımı

KKD’nin seçimi, CE işaretli olması ve çalışana kullanımının öğretilmesi işverenin yükümlülüğüdür; ayrıntılar KKD kullanımı rehberimizde. KKD vermemenin 2026 temel idari para cezası çalışan başına 8.980 TL’dir.

İş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde kaynak bölmelerini bu başlıklarla denetler, sıcak iş ve dar alan izinlerinin işleyişini sahada izleriz. Sektöre özgü riskler için metal ve makine ve otomotiv yan sanayi sayfalarımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynakçı için mesleki eğitim belgesi zorunlu mu?

Tehlikeli veya çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde evet. Kaynak işleri mesleki eğitim yönetmeliğinin Ek-1 listesindeki 22. satırdadır; bu işi fiilen yapacak çalışanın işe alınmadan önce işe uygun bir mesleki eğitim belgesi olmalıdır.

Kaynak maskesi seçerken neye bakılmalı?

Maske gövdesinin TS EN 175’e, filtrenin pasifse TS EN 169’a, otomatik kararansa TS EN 379’a uygun olmasına bakın. Koyuluk numarasını kaynak yöntemine ve akım şiddetine göre üretici tablosundan seçin.

Kaynak dumanı neden tehlikelidir?

Kaynak dumanı, IARC tarafından insanda kanser yapıcı olarak sınıflandırılmıştır ve kaynak yapılan malzemeye göre krom, nikel veya çinko gibi metallerin oksitlerini içerir. Kaynağında emiş ve havalandırma, solunum koruyucudan önce gelir.

Dar bir tankın içinde kaynak yaparken en kritik kural nedir?

Gaz tüplerinin dışarıda bırakılması ve alanın asla oksijenle havalandırılmamasıdır. Bunun yanında giriş öncesi gaz ölçümü, sürekli havalandırma ve dışarıda bir gözcü bulunması iş izninin vazgeçilmez parçalarıdır.