Elektrikte 5 Güvenlik Kuralı ve Enerji Kesme

Elektrikte 5 güvenlik kuralı nedir, nereden gelir?

Elektrikte 5 güvenlik kuralı, gerilimsiz çalışmanın uluslararası kabul görmüş temelidir ve elektrik tesislerinin işletilmesine ilişkin TS EN 50110-1 standardında yer alır. Kurallar şunlardır:

Enerjiyi kesin (tesisi ayırın).
Tekrar enerjilenmeye karşı emniyete alın.
Gerilim olmadığını doğrulayın.
Topraklayın ve kısa devre edin.
Yakındaki gerilimli bölümlere karşı koruma sağlayın.

Sıra önemlidir: gerilim yokluğu doğrulanmadan topraklama yapılmaz, kilit takılmadan ölçüme geçilmez. İş bittiğinde kurallar ters sırayla geri alınır.

Mevzuat tarafında İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-I üç temel ilke koyar: bakım işleri ekipman kapalı, enerji bağlantısı kesik ve tüm hareketleri durmuşken yapılır (2.13); enerji kaynaklarını kesecek araçlar kolayca görülebilir ve tanınabilir olur, ekipmanın enerjiye yeniden bağlanması çalışanlar için tehlike yaratmayacak özellikte olur (2.14); bütün iş ekipmanları çalışanları doğrudan veya dolaylı elektrik temasından korur (2.19). Beş kural, bu ilkelerin sahadaki karşılığıdır.

1. Kural: Enerjiyi kesin

İlk adım, çalışılacak tesisi veya makineyi bütün enerji kaynaklarından ayırmaktır. Sahada en çok yapılan hata, makineyi kumanda butonundan veya kontaktörden durdurup “kapattık” saymaktır. Kumanda devresi enerjiyi kesmez; enerji, ayırıcı, şalter veya sigortanın çıkarılmasıyla kesilir.

Enerji kesmeden önce tüm kaynakları listeleyin:

Ana besleme ve varsa ikinci besleme hattı
Kesintisiz güç kaynağı ve jeneratör
Kondansatör grupları ve frekans konvertörlerinin ara devreleri; kesmeden sonra bir süre yük tutabilirler
Geri besleme olasılığı: motorun mekanik olarak döndürülmesi, paralel bağlı hatlar, çatıdaki güneş enerjisi sistemleri
Makinede elektrik dışı enerji: hidrolik basınç, basınçlı hava, yay, yerçekimiyle inebilecek parçalar

Çatısında güneş enerjisi sistemi bulunan tesislerde bu kaynağa ayrıca dikkat edin: paneller, şebeke tarafı kesilse bile gün ışığı olduğu sürece doğru akım tarafında gerilim üretmeye devam eder. Bu sistem tek hat şemasında ayrıca gösterilmeli ve enerji kesme prosedürüne eklenmelidir.

2. Kural: Tekrar enerjilenmeyi önleyin

Enerjisi kesilen şalterin, işten habersiz biri tarafından geri kaldırılması elektrik kazalarının klasik senaryosudur. Bunu önlemenin yolu kilitleme ve etiketlemedir:

Kişisel kilit: Her çalışan kendi asma kilidini takar, anahtarı kendisinde kalır. Bir kilit, bir kişi, bir anahtar.
Çoklu kilitleme aparatı: Birden fazla kişi çalışıyorsa her biri aparata kendi kilidini takar; son kilit sökülmeden şalter kaldırılamaz.
Etiket: Kilidin yanında kimin, hangi iş için, hangi tarihte kilitlediği yazılır. Etiket tek başına kilidin yerini tutmaz.
Sigortalarda: Çıkarılan sigorta, çalışanın yanında tutulur; yuvaya kör kapak veya kilitlenebilir kapak takılır.

3. Kural: Gerilim olmadığını doğrulayın

Gerilim olmadığını ölçmeden “kesildi” varsayılmaz. Doğrulamanın güvenilir olması için “test et, ölç, tekrar test et” yöntemini uygulayın: ölçü aletini önce gerilimi bilinen bir kaynakta deneyin, ardından çalışılacak noktada ölçün, sonra aleti tekrar bilinen kaynakta deneyin. Böylece arızalı bir aletin sizi yanıltması önlenir.

Ölçüm, tüm fazlar arasında ve her fazla nötr ve toprak arasında yapılır. Kullanılan ölçü aletinin, tesisin gerilim düzeyine ve ölçüm kategorisine uygun olması gerekir; pano girişinde ölçüm yapacak bir elektrikçinin elindeki aletin kategorisi bu noktaya uygun değilse ölçüm sırasında kendisi tehlikeye girer.

4. Kural: Topraklayın ve kısa devre edin

Topraklama ve kısa devre, yanlışlıkla enerji verilmesi veya indüklenen gerilim karşısında çalışma noktasını korur. Yüksek gerilimli tesislerde bu kural her zaman uygulanır; alçak gerilimde ise geri besleme, indüklenme veya yanlışlıkla enerjilenme riski bulunan durumlarda uygulanır. Bu kararı yazılı prosedüre bağlayın; sahada kişisel tercihe bırakmayın.

Uygulama sırası şöyledir: topraklama düzeneği önce toprak tarafına, sonra iletkenlere bağlanır; sökülürken bu sıranın tersi izlenir. Topraklama, çalışma noktasından görülebilecek kadar yakına ve mümkünse çalışma noktası ile enerji kaynağı arasına yapılır.

5. Kural: Yakındaki gerilimli bölümlere karşı koruyun

Çalışılan bölüm gerilimsiz olsa bile hemen yanındaki bara, klemens veya hat gerilim altında olabilir. Bu bölümler yalıtkan örtü, bariyer veya perdeyle kapatılır, çalışma alanı şerit ve işaretle sınırlanır. Kısmen enerjili bir panoda çalışılıyorsa hangi bölmenin enerjili kaldığı panonun üzerine yazılır.

Saha prosedürü: enerji kesme ve geri verme

Beş kural, yazılı bir prosedüre dönüştürülmediğinde kişiden kişiye değişir. Bir üretim tesisi için örnek akış:

Adım	Yapılacak iş	Kim?	Kayıt
1	İşin tanımı, etkilenecek ekipman ve tüm enerji kaynaklarının belirlenmesi	Bakım sorumlusu	İş izni formu
2	Üretim sorumlusunun bilgilendirilmesi, makinenin normal yolla durdurulması	Operatör	İş izni formu
3	Ayırma: şalter veya ayırıcının açılması, sigortanın çıkarılması	Yetkili elektrikçi	Kilit listesi
4	Kişisel kilit ve etiket; diğer enerji türlerinin boşaltılması	Her çalışan	Kilit listesi
5	Gerilim yokluğunun test et-ölç-test et yöntemiyle doğrulanması	Yetkili elektrikçi	İş izni formu
6	Gerekiyorsa topraklama ve kısa devre	Yetkili elektrikçi	İş izni formu
7	Yakındaki gerilimli bölümlerin örtülmesi, alanın işaretlenmesi	Yetkili elektrikçi	Fotoğraf
8	İşin yapılması	Ekip	—
9	Geri verme: alet ve malzemenin toplanması, kişi sayımı, koruyucuların takılması	Ekip başı	İş izni formu
10	Topraklamanın kaldırılması, kilitlerin sahipleri tarafından sökülmesi, enerji verilmesi	Yetkili elektrikçi	İş izni kapanışı

Prosedürün kâğıtta kalmadığını anlamak için saha turlarında şu soruların cevabına bakın:

Panoların ve ana şalterlerin üzerinde hangi makineyi beslediklerini gösteren güncel etiket var mı?
Her bakım çalışanının kendi adına kayıtlı kilidi ve etiketi var mı, yoksa kilitler ortak bir kutudan mı alınıyor?
Gerilim test cihazları kalibre ve sağlam mı, uç kabloları hasarlı mı?
Son bir ayda kapatılan iş izni formlarında gerilim yokluğunun kim tarafından doğrulandığı yazıyor mu?
Vardiya değişiminde devam eden işlerin kilitleri nasıl devrediliyor?

Son soru özellikle önemlidir: vardiya değişiminde kilidini söküp çıkan çalışanın yerine gelen çalışan kendi kilidini takmadan önce, şalter birkaç dakikalığına korumasız kalabilir. Devir işleminde yeni kilidin eski kilit sökülmeden takılmasını kural hâline getirin.

Enerji kesmenin birden fazla ekibi etkilediği işler için iş izni sistemi rehberimize, makinelerdeki koruyucu düzenler için makine koruyucuları rehberimize bakabilirsiniz.

Yetkinlik, belge ve periyodik kontrol

Elektrik bakım işi herkesin yapabileceği bir iş değildir. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde çalışanların mesleki eğitimine ilişkin yönetmeliğin Ek-1 listesinde 75. satır “elektriğin üretimi, nakli ve dağıtımı işleri, elektrik bakım ve onarım işleri”dir. Bu işi yapan çalışanın işe alınmadan önce işe uygun bir mesleki eğitim belgesi olmalıdır; ayrıntılar mesleki eğitim belgesi rehberimizde.

Tesisatın kendisi de denetlenir. Elektrik iç tesisatı ve topraklama, yıldırımdan korunma tesisatı, jeneratör, transformatör ve akümülatörler, İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre en fazla yılda bir periyodik kontrole tabidir. Bu kontrolleri yetkili elektrik mühendisleri, elektrik-elektronik mühendisleri, elektrik eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ve elektrik tekniker veya yüksek teknikerleri yapar; 1 kV ve altındaki tesisatlarda yetkili elektronik mühendisleri de kontrol yapabilir. Ayrıntılar için periyodik kontrol süreleri rehberimize bakın. Topraklama raporundaki uygunsuzluklar, beş kuralın uygulanmasını da doğrudan etkiler: topraklaması sorunlu bir tesiste gövdeye kaçak, bakım yapan kişi için ek risk demektir.

Kişisel koruyucu donanım tarafında yalıtkan eldiven, yalıtkan aletler, yüz siperi ve uygun iş elbisesi, işin gerilim düzeyine ve ark riskine göre seçilir. Bu seçim risk değerlendirmesinin parçasıdır ve kişisel koruyucu, beş kuralın yerine geçmez.

Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde iş güvenliği uzmanlığı hizmetimiz kapsamında enerji kesme prosedürünü tesisinize göre yazar, kilitleme noktalarını sahada belirler ve uygulamayı periyodik saha turlarında izleriz. Metal ve makine sektörüne özgü riskler için metal ve makine sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Gerilimsiz çalışma ne demektir?

Çalışılacak tesis bölümünün beş güvenlik kuralı uygulanarak gerilimsiz hâle getirildiği ve gerilim yokluğunun doğrulandığı çalışmadır. Sadece makineyi durdurmak veya kumanda devresini kapatmak gerilimsiz çalışma sayılmaz.

Topraklama her işte zorunlu mu?

Yüksek gerilimli tesislerde topraklama ve kısa devre her zaman uygulanır. Alçak gerilimde, geri besleme, indüklenme veya yanlışlıkla enerjilenme riski bulunan durumlarda uygulanır. Hangi işte gerektiğini yazılı prosedürde belirleyin.

Etiket koymak kilit yerine geçer mi?

Hayır. Etiket, kimin ve neden kilitlediğini gösterir; şalterin kaldırılmasını fiziksel olarak engellemez. Kilitlenemeyen bir enerji kesme noktası varsa sigortanın çıkarılması veya kilitlenebilir bir kapak takılması gibi ek önlem alınmalıdır.

Elektrik tesisatının periyodik kontrolü ne sıklıkla yapılır?

Elektrik iç tesisatı ve topraklama, İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre en fazla yılda bir yetkili kişilerce kontrol edilir. Önemli bir değişiklik veya hasar sonrasında kontrol beklenmeden yapılmalıdır.