Makine Koruyucuları: Sabit, Hareketli, Kilitli

Makine koruyucuları hangi kurala göre takılır?

Bir kayış-kasnak düzeneğine kapılan kol, açık bırakılmış bir torna aynası ya da pres kalıbına uzanan el: bu kazaların ortak noktası, hareketli bir parçayla temastır. Makine koruyucuları bu temasın önündeki ilk ve en güvenilir engeldir. Bu yazıda koruyucu türlerini, hangisinin nerede seçileceğini ve en zor konuyu, yani koruyucunun sahada sökülüp devre dışı bırakılmasını nasıl önleyeceğinizi anlatıyoruz.

Dayanak, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’dir (RG 25.04.2013, sayı 28628). Ek-I madde 2.8’e göre hareketli parçalarla mekanik temasın kazaya yol açabileceği durumlarda ekipman; tehlike bölgesine ulaşmayı önleyen ya da bu bölgeye ulaşılmadan önce hareketli parçaları durduran koruyucular veya koruma donanımı ile donatılır. Madde 2.8.1 ise koruyucuların taşıması gereken şartları sayar:

Sağlam yapıda olur ve ilave bir tehlikeye yol açmaz.
Kolayca yerinden çıkarılamaz veya etkisiz hâle getirilemez.
Tehlike bölgesinden yeterli uzaklıkta bulunur.
Operasyon noktalarının görülmesini engellemez.
Yalnız işlem yapılan alana erişimi kısıtlar; parça takma, sökme ve bakım, mümkünse koruyucuyu çıkarmadan yapılabilir.

6331 sayılı Kanun md. 5 de risklerle kaynağında mücadeleyi ve toplu korunma tedbirlerine kişisel korunmaya göre öncelik verilmesini ister. Eldiven veya gözlük, açık bir dişliye karşı koruma sağlamaz; çözüm makinenin üzerindedir.

Makine koruyucu türleri bir bakışta

Koruyucu türlerinin tasarım ve yapım şartları TS EN ISO 14120, kilitleme tertibatları TS EN ISO 14119, erişim mesafeleri ise TS EN ISO 13857 standardında tanımlanır. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın mekanik korumalar eğitim modülü de aynı sınıflandırmayı kullanır.

Tür	Nasıl çalışır?	Tipik kullanım	Dikkat edilecek nokta
Sabit muhafaza	Tehlike bölgesini her yönden kapatır; yalnızca aletle sökülür	Kayış-kasnak, dişli kutusu, mil uçları	Bakımdan sonra geri takılmalı, bağlantı elemanları eksiksiz olmalı
Mesafeli sabit koruyucu	Tamamen kapatmaz; boyutu ve uzaklığıyla erişimi engeller	Robot hücresi çiti, konveyör tüneli	Yükseklik ve açıklık, tehlikeye olan mesafeye göre seçilir
Hareketli koruyucu	Menteşe veya kızakla alet gerektirmeden açılır	Tezgâh ön kapağı, besleme kapağı	Tek başına koruma sağlamaz; kilitleme tertibatı gerekir
Kilitlemeli koruyucu	Açılınca tehlikeli fonksiyon durur; kapanınca kendiliğinden başlamaz	CNC kapısı, paketleme makinesi kapakları	Makine, el tehlikeye ulaşmadan durabilmeli
Kilitlemeli ve kilitlenen koruyucu	Tehlikeli hareket bitene kadar kapı kilitli kalır	Ataletle dönmeye devam eden miller, santrifüjler	Kilit, durma algılanmadan açılmamalı
Ayarlanabilir koruyucu	İş parçasına göre konumu ayarlanır	Daire ve şerit testere, sütunlu matkap	Doğru ayar operatöre bağlıdır; eğitim şart
Algılama cihazı	Fiziksel engel değildir; kişiyi algılayıp makineyi durdurur	Pres beslemesi, robot hücresi girişi	Doğru mesafeye takılmazsa koruma sağlamaz

Sabit koruyucu neden ilk tercihtir?

Sabit koruyucular basittir, arıza yapacak bir sensör veya devre içermez. Bakanlık modülünde de mümkün olduğunda öncelikli tercih edilmesi gerektiği vurgulanır. Kural basittir: Çalışanın tehlike bölgesine normal üretim sırasında erişmesi gerekmiyorsa, o bölge sabit koruyucuyla kapatılır.

Sahada en sık gördüğümüz hatalar şunlardır:

Kelebek somun veya elle açılan mandal: Alet gerektirmeyen bağlantı, koruyucuyu fiilen hareketli koruyucuya çevirir. Sabit koruyucu ancak alet kullanılarak sökülebilmelidir.
Geniş gözlü tel kafes: Göz açıklığı büyüdükçe kafesin tehlikeden daha uzakta olması gerekir. Parmak veya kol açıklıktan geçip hareketli parçaya ulaşabiliyorsa kafes görevini yapmıyordur.
Eksik vida, bantla tutturulmuş panel: Bakımdan sonra eksik takılan koruyucu, yerinde yokmuş gibi değerlendirilmelidir.
Altından veya üstünden ulaşma: Çit zemine kadar inmiyorsa ya da alçaksa çalışan eğilerek veya uzanarak tehlikeye ulaşabilir.

Hareketli ve kilitlemeli koruyucular

Operatörün parça yüklemek, ayar yapmak veya temizlik için günde defalarca tehlike bölgesine erişmesi gerekiyorsa sabit koruyucu pratik olmaz ve sökülmeye başlar. Bu durumda hareketli koruyucu kullanılır; ancak hareketli koruyucu tek başına yeterli değildir, bir kilitleme tertibatı (interlok) ile makinenin kumanda sistemine bağlanmalıdır.

İyi tasarlanmış bir kilitlemeli kapakta şu davranışlar beklenir:

Kapak açıkken makinenin tehlikeli fonksiyonları çalıştırılamaz.
Kapak çalışma sırasında açılırsa durdurma komutu verilir ve kapak açık kaldıkça etkin kalır.
Kapağı kapatmak makineyi tek başına başlatmaz; yeniden başlatma için ayrı bir komut gerekir.

Bir CNC torna kapısını düşünün: Kapı açıldığında ayna duruyorsa ve kapı kapanınca tezgâh ancak operatör çevrim başlat düğmesine bastığında çalışıyorsa düzenek doğru kurulmuştur. Kapı kapanır kapanmaz ayna dönmeye başlıyorsa bu bir tasarım ya da arıza sorunudur.

Bazı makinelerde enerji kesildikten sonra hareket bir süre devam eder: büyük testereler, santrifüjler, ağır volanlı tahrikler. Kapı açılınca durdurma komutu verilse bile mil ataletle dönmeye devam eder. Bu durumda kilitlemeli ve kilitlenen koruyucu gerekir; kapı, tehlikeli hareket tamamen bitene kadar kilitli kalır.

Işık perdesi ve diğer algılama cihazları

Pres beslemesi gibi sık el girişi olan işlerde ışık perdesi, alan tarayıcı veya basınca duyarlı paspas gibi algılama cihazları kullanılır. Bu cihazlar fiziksel bir engel oluşturmaz; tehlike bölgesine yaklaşan uzvu algılar ve makineyi durdurur. Bu yüzden iki şeye bağlıdır: makinenin ne kadar sürede durduğuna ve cihazın tehlikeden ne kadar uzağa takıldığına.

Algılama cihazlarında dikkat edilecek diğer noktalar:

Perde yalnızca kendi düzlemini korur. Yanlardan, üstten veya alttan erişim varsa bu yönler sabit koruyucuyla kapatılır.
Işık perdesi fırlayan parçaya, sıçrayan sıvıya veya kıvılcıma karşı koruma sağlamaz.
İki el kumanda yalnızca butonlara basan operatörü korur; makinenin arkasındaki ya da yanındaki kişiyi korumaz.
Perdeyi geçici olarak devre dışı bırakan susturma (muting) işlevleri yalnızca tasarımda öngörülen durumlarda çalışmalıdır.

Preslerde güvenlik mesafesi ve çift el kumanda şartlarını ayrı bir yazıda ayrıntılı ele alacağız.

Koruyucunun devre dışı bırakılması nasıl önlenir?

Koruyucu sökme çoğunlukla bir “disiplin” sorunu gibi görülür; oysa sökülen koruyucunun arkasında genellikle bir neden vardır: parçayı yüklemek zordur, ayar için sürekli açmak gerekir, kapak operasyon noktasını görmeyi engeller ya da sensör sık arıza verir. Yönetmeliğin “operasyon noktalarının görülmesini engellememe” ve “bakımın koruyucuyu çıkarmadan yapılabilmesi” şartları tam da bu yüzden vardır.

Uyguladığımız yaklaşım şu adımlardan oluşur:

Nedeni sorun. Sökülen veya köprülenen her koruyucu için operatörle konuşun ve olayı ramak kala olarak kaydedin.
Tasarımı düzeltin. Görüşü engelleyen sac kapak yerine şeffaf polikarbonat, sık açılan sabit kapak yerine kilitlemeli kapak kullanın.
Manipülasyonu zorlaştırın. Bir mıknatısla veya yedek anahtarla kandırılabilen basit anahtarlar yerine kodlu ya da RFID’li kilitleme cihazları seçin; cihazı kolay ulaşılamayan yere monte edin.
Bakım ve ayar için güvenli yol tanımlayın. Ek-I madde 2.13’e göre bakım, ekipman kapalı, enerji bağlantısı kesik ve tüm hareketler durmuşken yapılır. Enerji kesme ve kilitleme adımlarını yazılı hâle getirin.
Vardiya başı kontrol yapın. Koruyucuların yerinde olduğu ve kilitleme düzeneğinin çalıştığı, operatörün günlük kontrol listesinde yer alsın.
Köprüleme kararını kayda bağlayın. Arıza nedeniyle kilitleme geçici olarak devre dışı kalacaksa makine üretimde çalıştırılmaz; bakım ekibinin kararı ve geri alma tarihi kayda geçer.

Denetimde kullanabileceğiniz kontrol listesi

Bursa’daki metal işleme, otomotiv yan sanayi ve gıda tesislerinde makine turu yaparken şu soruları soruyoruz:

Hareketli parçaların tamamı (kayış, zincir, dişli, mil ucu, kaplin) kapalı mı?
Sabit koruyucular yalnızca aletle sökülebiliyor mu?
Kafes ve çit açıklıkları, tehlikeye olan mesafeye uygun mu?
Kilitlemeli kapak açıldığında makine duruyor mu, kapanınca kendiliğinden başlıyor mu?
Ataletle dönen ekipmanda kapı, hareket bitene kadar kilitli kalıyor mu?
Işık perdesinin durma süresi ölçülmüş ve mesafe buna göre ayarlanmış mı?
Bakım sonrası koruyucuların geri takıldığını kim kontrol ediyor?
Son üç ayda koruyucu sökme veya köprüleme kaydı var mı ve nedeni giderildi mi?

Bu soruların cevapları doğrudan risk değerlendirmesine işlenmelidir. Puanlamayı Fine-Kinney yöntemiyle yapıyorsanız, koruyucusu sökülmüş bir makinenin olasılık puanı ile koruyucusu çalışan aynı makinenin puanı arasındaki fark, iyileştirme önceliğini netleştirir. Gıda makinelerine özgü örnekler için kıyma, hamur ve dilimleme makineleri yazımıza bakabilirsiniz. Pres, abkant, giyotin, torna ve freze gibi tezgâhların yıllık periyodik kontrolünü de periyodik kontrol süreleri rehberindeki sürelere göre planlayın ve tarihleri İSG takvimi ile izleyin.

Metal ve makine sektöründe makine parkını koruyucu açısından taramak ve iyileştirme planı hazırlamak, iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizin saha işlerindendir; bulguları risk değerlendirmesi dokümanına aksiyon, sorumlu ve termin olarak aktarırız.

Sık Sorulan Sorular

Kelebek somunla tutturulan kapak sabit koruyucu sayılır mı?

Hayır. Sabit koruyucu, ancak alet kullanılarak sökülebilen koruyucudur. Elle açılabilen bir kapak pratikte hareketli koruyucu gibi davranır; sık açılıyorsa kilitleme tertibatıyla donatılmalı, açılması gerekmiyorsa aletle sökülen bağlantıya çevrilmelidir.

CE işareti olmayan eski makineye koruyucuyu kendimiz yapabilir miyiz?

Yapabilirsiniz; işveren, kullandığı her iş ekipmanını yönetmeliğin Ek-I’deki asgari şartlara uygun hâle getirmekle yükümlüdür. Koruyucunun açıklık ve mesafeleri TS EN ISO 13857’ye, kilitleme düzeneği TS EN ISO 14119’a göre tasarlanmalı; değişiklikten sonra risk değerlendirmesi güncellenmelidir.

Işık perdesi olan makinede ayrıca sabit koruyucu gerekir mi?

Çoğu zaman evet. Perde yalnızca kendi düzlemindeki erişimi algılar. Yanlardan, arkadan, üstten veya alttan ulaşılabilen bölgeler sabit koruyucuyla kapatılmalıdır. Fırlayan parça riski varsa perde bu riske karşı koruma sağlamaz.

Kilitlemeli kapak açıldığında makine durmuyorsa ne yapmalıyız?

Makineyi hemen kullanım dışı bırakın, üzerine görünür bir uyarı asın ve arıza giderilip fonksiyon testi yapılana kadar çalıştırmayın. Olayı ramak kala olarak kaydedin; benzer kilitleme düzeneği bulunan diğer makineleri de kontrol edin.