Kısaca
Fine-Kinney yönteminde risk skoru Olasılık × Frekans × Şiddet ile bulunur. Frekans olayın değil maruziyetin sıklığıdır; şiddet, makul en kötü sonuca göre seçilir ve KKD gibi önlemler genellikle şiddeti değil olasılığı düşürür. Skor tek başına bir sonuç değildir: her satır bir eylem önceliğine, sorumluya ve termine bağlanmalı, önlemden sonra yeniden puanlanmalıdır.
Fine-Kinney yöntemi nedir, mevzuattaki yeri ne?
Fine-Kinney yöntemi, 1970’lerde geliştirilmiş ve Türkiye’de risk değerlendirmesinde en yaygın kullanılan sayısal yöntemlerden biridir. Risk skoru üç bileşenin çarpımıyla bulunur:
R = O × F × Ş (Olasılık × Frekans × Şiddet)
İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği belirli bir yöntemi zorunlu tutmaz. 9. maddeye göre riskler; işletmenin faaliyeti, tehlikelerin niteliği, işyerinin kısıtları veya ulusal ve uluslararası standartlar esas alınarak seçilen bir veya birkaç yöntemle analiz edilir. Aynı madde iki şart daha koyar: her tehlike için riskin hangi sıklıkta oluşabileceği ve hangi şiddette zarar verebileceği belirlenir, bu yapılırken mevcut kontrol tedbirlerinin etkisi dikkate alınır. Fine-Kinney bu iki şartı doğrudan karşılar. Kullanılan yöntemin dokümanda belirtilmesi de zorunludur.
Risk değerlendirmesinin genel akışını risk değerlendirmesi nasıl yapılır yazımızda anlattık. Bu yazıda yöntemin üç skalasını tek tek açıyor ve bir pres hattında uyguluyoruz.
Fine-Kinney olasılık tablosu: “Bu zarar ne kadar muhtemel?”
Olasılık, tehlikeye maruz kalındığında zararın gerçekleşme ihtimalidir. En çok tartışılan skala budur, çünkü yargı içerir. Kararı verirken “koruma var mı, çalışıyor mu, kolayca aşılabiliyor mu, benzer bir olay ya da ramak kala yaşandı mı?” sorularını sorun.
| Değer | Anlamı | Nasıl karar verilir? |
|---|---|---|
| 0,2 | Beklenmez | Tehlikeli bölgeye erişim fiziksel olarak engellenmiş |
| 0,5 | Beklenmez ama mümkün | Birden fazla güvenlik önleminin aynı anda devre dışı kalması gerekir |
| 1 | Mümkün fakat düşük | Koruma var; ancak alışılmadık bir hata zinciriyle aşılabilir |
| 3 | Oldukça mümkün | Koruma eksik veya kolayca aşılabiliyor; benzer ramak kala yaşanmış |
| 6 | Kuvvetle muhtemel | Koruma yok; çalışan tehlikeye düzenli olarak yaklaşıyor |
| 10 | Çok kuvvetli ihtimal | Olay beklenir; benzerleri daha önce yaşanmış |
Frekans: olayın değil maruziyetin sıklığı
Frekans, çalışanın tehlikeye ne sıklıkla maruz kaldığıdır. Kazanın ne sıklıkla olduğu değil. Bu ayrım, Fine-Kinney’de sık yapılan bir hatanın kaynağıdır: “Bu makinede yıllardır kaza olmadı, frekans 0,5” demek yanlıştır; operatör elini her çevrimde kalıba sokuyorsa frekans 10’dur.
| Değer | Maruziyet sıklığı | Pres hattından örnek |
|---|---|---|
| 0,5 | Yılda bir veya daha seyrek | Yıllık büyük revizyon |
| 1 | Yılda birkaç kez | Hidrolik ünite onarımı |
| 2 | Ayda bir | Aylık kalıp bakımı |
| 3 | Haftada bir | Haftalık kalıp değişimi |
| 6 | Günde bir veya birkaç kez | Vardiya başı hurda kanalı temizliği |
| 10 | Sürekli; saatte bir veya daha sık | Her çevrimde elle parça besleme |
Fine-Kinney şiddet değerleri: makul en kötü sonuç
Şiddet, zarar gerçekleştiğinde makul olarak beklenebilecek en kötü sonuçtur. “Teorik olarak her şey ölümle sonuçlanabilir” yaklaşımı her satırı 40’a çıkarır ve önceliklendirmeyi anlamsız kılar. Tersine, “geçen sefer sadece sıyrıktı” demek de şiddeti olduğundan düşük gösterir. Kullanılan ölçeği dokümana ekleyin; böylece ekip aynı dili konuşur.
| Değer | Sonuç | Örnek |
|---|---|---|
| 1 | İlkyardım düzeyinde | Küçük sıyrık |
| 3 | İş günü kaybı olmayan yaralanma | Sac kenarında yüzeysel kesik |
| 7 | İş günü kaybına yol açan yaralanma | Dikiş gerektiren kesik, el ezilmesi |
| 15 | Uzuv kaybı, kalıcı hasar veya meslek hastalığı | Parmak kaybı, gürültüye bağlı işitme kaybı |
| 40 | Ölüm | Kalıp değişiminde koç altında kalma |
| 100 | Birden çok ölüm | Birden fazla kişiyi etkileyen patlama veya çökme |
Fine-Kinney risk skoru eylem önceliğine nasıl çevrilir?
Skor tek başına bir şey söylemez; bir karara dönüşmelidir. Yönetmeliğe göre analiz edilen riskler en yüksekten başlanarak sıralanır ve yazılı hâle getirilir (md. 9/5). Kontrol tedbirleri için hazırlanan planlarda işlem adımları, sorumlu kişi veya bölüm ve başlama ve bitiş tarihleri yer alır (md. 10/1-c). Uygulamada yaygın kullanılan sınıflandırma şöyledir:
| Risk skoru | Risk sınıfı | Eylem |
|---|---|---|
| R ≥ 400 | Tolerans gösterilemez | İş durdurulur; risk azaltılmadan başlanmaz |
| 200 ≤ R < 400 | Yüksek | Kısa sürede önlem; o zamana kadar geçici tedbir |
| 70 ≤ R < 200 | Önemli | Eylem planına alınır, sorumlu ve termin atanır |
| 20 ≤ R < 70 | Olası | Mevcut önlemler korunur, düzenli izlenir |
| R < 20 | Kabul edilebilir | Kayıt altında tutulur |
Sınır değerlerin hangi sınıfa dahil olduğunu dokümanda tanımlayın; bu yazıda alt sınır o sınıfa dahildir. Terminleri işletmenin kendi İSG politikasında yazılı hâle getirin. Önlemler uygulandıktan sonra risk yeniden puanlanır; yeni seviye kabul edilebilir düzeyin üzerindeyse adımlar tekrarlanır (md. 10/3).
Fine-Kinney örnek: pres hattında dört tehlike
Bursa’daki otomotiv yan sanayi ve metal işleme atölyelerinde sık rastlanan bir yapıyı ele alalım: parçaların presler arasında elle aktarıldığı üç presli bir sac şekillendirme hattı. Ekip, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, hat sorumlusu ve hattın operatörlerinden biriyle sahada çalışıyor.
| Tehlike | Önce (O × F × Ş) | Gerekçe | Önlem | Sonra |
|---|---|---|---|---|
| Elle parça beslemede elin kalıba ulaşması | 3 × 10 × 15 = 450 | Işık perdesi var ama güvenlik mesafesi yetersiz | Durma süresi ölçülüp perde yeniden konumlandırılır, besleme aparatı verilir | 0,5 × 10 × 15 = 75 |
| Kalıp değişiminde koçun inmesi | 3 × 3 × 40 = 360 | Enerji kesilmeden ve koç desteklenmeden kalıp altında çalışılıyor | Kilitleme ve etiketleme, koç emniyet takozu, yazılı kalıp değişim talimatı | 0,5 × 3 × 40 = 60 |
| Hurda kanalı temizliğinde sac kenarıyla kesilme | 6 × 6 × 3 = 108 | Tıkanan kanal eldivensiz, elle açılıyor | Kanca aparatı, kesilmeye dayanıklı eldiven, kanal eğiminin değiştirilmesi | 1 × 6 × 3 = 18 |
| Hat çevresinde gürültüye bağlı işitme kaybı | 6 × 10 × 15 = 900 | Ölçülen düzey 85 dB(A) üzerinde, kulak koruyucu kullanılmıyor | Zorunlu kulak koruyucu, eylem planı, işitme testi, rotasyon | 1 × 10 × 15 = 150 |
Tablodan çıkan üç ders:
- Birinci satırda iş bitmedi. 75 hâlâ “önemli” sınıftadır. Bir sonraki adım, kalıba sabit koruyucu takıp parçayı sürgüyle besleyen bir yuva tasarlamaktır; bu, olasılığı 0,2’ye indirir ve skor 30’a düşer.
- Şiddet hiç değişmedi. Hiçbir satırda şiddet düşürülmedi, çünkü önlemler zararın büyüklüğünü değil gerçekleşme ihtimalini azaltıyor. Parmak yine aynı kalıba girebilir; sadece girmesi zorlaştı.
- KKD skoru sınırlı düşürür. Gürültü satırı kulak koruyucuyla 150’ye indi ama “önemli” sınıfta kaldı. Kalıcı çözüm, gürültüyü kaynağında azaltan teknik önlemlerdir. Eylem değerleri ve işitme testi şartı için gürültü yönetmeliği yazımıza bakın.
Preslerin kendisi de en geç yılda bir periyodik kontrole tabidir; kontrol raporundaki kusurlar risk değerlendirmesine işlenmelidir. Ayrıntılar iş ekipmanı periyodik kontrol süreleri yazımızda.
Fine-Kinney puanlamasında sık yapılan hatalar
- Frekansı kaza sıklığıyla karıştırmak. Frekans maruziyetin sıklığıdır.
- Önlemden sonra şiddeti düşürmek. Şiddet ancak enerjiyi azaltan önlemlerle düşer: hızı sınırlamak, yüksekliği azaltmak, basıncı düşürmek. Koruyucu ve KKD genellikle olasılığı düşürür.
- Çalışmayan önlemi saymak. Köprülenmiş ışık perdesi veya takılmayan kemer mevcut önlem değildir. Yönetmelik mevcut önlemlerin etkisinin dikkate alınmasını ister.
- Birden çok tehlikeyi tek satırda puanlamak. “Pres hattı” bir tehlike değildir; besleme, kalıp değişimi, hurda ve gürültü ayrı satırlardır.
- Sınır değerle oynamak. 210 çıkan bir skoru “yüksek” sınıftan kurtarmak için olasılığı bir basamak düşürmek, yöntemi anlamsız kılar.
- Tek kişinin puanlaması. Operatörün bilgisi olmadan verilen frekans ve olasılık değerleri genellikle gerçeği yansıtmaz.
- Termin yazmamak. Skoru bulup sorumlu ve tarih atamamak, yönetmeliğin istediği kontrol planını eksik bırakır.
Fine-Kinney ile hazırlanan risk değerlendirmelerinde saha çalışması, puanlama ve eylem planı takibi risk değerlendirmesi hizmetimizin parçasıdır. Pres ve sac şekillendirme gibi süreçlerin diğer riskleri için metal ve makine sayfamıza, yenileme tarihlerini izlemek için İSG takvimine bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Fine-Kinney yöntemi zorunlu mu?
Hayır. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği belirli bir yöntemi zorunlu tutmaz; işyerinin özelliklerine uygun bir veya birkaç yöntemin seçilmesini ve kullanılan yöntemin dokümanda belirtilmesini ister. Fine-Kinney, sayısal önceliklendirme sağladığı için yaygın tercih edilir.
Fine-Kinney’de hangi skor kabul edilebilir?
Uygulamada 20’nin altındaki skorlar kabul edilebilir sayılır. 20 ile 70 arası izlenir, 70 ve üzeri eylem planına alınır, 400 ve üzerinde iş durdurulur. Kullandığınız sınıflandırmayı dokümanda açıkça yazın.
Önlem aldıktan sonra şiddet değeri düşer mi?
Genellikle hayır. Koruyucu, kilitleme veya KKD, zararın gerçekleşme ihtimalini azaltır; zarar gerçekleşirse sonucu çoğu zaman aynıdır. Şiddet ancak hız, yükseklik, basınç veya enerji gibi zararın büyüklüğünü belirleyen etken azaltıldığında düşer.
Fine-Kinney mi, L tipi matris mi?
L tipi matris olasılık ve şiddeti iki eksende değerlendirir; basit ve hızlıdır. Fine-Kinney maruziyet sıklığını ayrı bir çarpan olarak ekler; bu yüzden sürekli tekrarlanan işlerin bulunduğu üretim hatlarında öncelikleri daha iyi ayırır. Aynı dokümanda farklı bölümler için farklı yöntem de kullanılabilir.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.