Gürültü Yönetmeliği: 80, 85 ve 87 dB Sınırları

Gürültü yönetmeliği hangi değerleri koyar?

İşyerinde gürültüyle ilgili temel düzenleme, 28 Temmuz 2013 tarihli Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik’tir. Kısaca gürültü yönetmeliği diye anılan bu metin 6331 sayılı Kanun kapsamındaki bütün işyerlerine uygulanır ve 5. maddesinde üç eşik tanımlar.

Bu eşiklerin ikisi gürültü eylem değerleri, üçüncüsü gürültü maruziyet sınır değeridir. Eşikler iki ölçüyle ifade edilir. Günlük gürültü maruziyet düzeyi (LEX,8saat), çalışanın gün boyunca maruz kaldığı gürültünün sekiz saatlik iş gününe göre zaman ağırlıklı ortalamasıdır; darbeli gürültü de buna dahildir. En yüksek ses basıncı (Ptepe) ise anlık darbeli gürültünün tepe değeridir.

Eşik	LEX,8saat	Ptepe	Kulak koruyucunun etkisi hesaba katılır mı?
En düşük maruziyet eylem değeri	80 dB(A)	112 Pa [135 dB(C)]	Hayır
En yüksek maruziyet eylem değeri	85 dB(A)	140 Pa [137 dB(C)]	Hayır
Maruziyet sınır değeri	87 dB(A)	200 Pa [140 dB(C)]	Evet

Günlük maruziyetin günden güne belirgin şekilde değiştiği kesin olarak tespit edilen işlerde, günlük düzey yerine haftalık gürültü maruziyet düzeyi kullanılabilir. Bu durumda da yeterli ölçümle bulunan haftalık düzey 87 dB(A)’yı aşamaz (md. 5/4).

80 dB(A): en düşük maruziyet eylem değeri

Bir çalışanın maruziyeti 80 dB(A)’yı aştığında işveren şunları yapar:

Kulak koruyucuyu hazır bulundurur. Çalışanın kullanımına sunulur, ancak bu düzeyde kullanım zorunluluğu yönetmelikte yazmaz (md. 9/1-a).
Bilgilendirir ve eğitir. Bu düzeye eşit veya üzerinde gürültüye maruz kalanlar; gürültünün riskleri, alınan önlemler, eşik değerler, ölçüm sonuçları, kulak koruyucunun doğru kullanımı, işitme kaybı belirtisinin nasıl bildirileceği ve sağlık gözetiminin şartları konusunda eğitilir (md. 11).
İşitme testini değerlendirir. Risk değerlendirmesi ve ölçüm sonuçları bir sağlık riskine işaret ediyorsa bu çalışanlara da işitme testi yaptırılabilir (md. 13/1-c).

80 dB(A), aynı zamanda toplu önlemlerin düşünülmeye başlanacağı düzeydir. Yönetmelik, gürültüden kaynaklanan risklerin her durumda kaynağında yok edilmesini veya en aza indirilmesini ister (md. 8/1).

85 dB kulak koruyucu zorunlu: en yüksek maruziyet eylem değeri

Maruziyet 85 dB(A)’ya ulaştığında veya aştığında yükümlülükler belirgin şekilde artar:

Kulak koruyucu kullanımı zorunludur. İşveren kulak koruyucuların çalışanlar tarafından kullanılmasını sağlar ve denetler (md. 9/1-b).
Eylem planı hazırlanır. Maruziyeti azaltmak için teknik veya iş organizasyonuna yönelik önlemleri içeren bir eylem planı oluşturulur ve uygulanır (md. 8/3-a).
Alan işaretlenir. Gürültüye maruz kalınan çalışma yerleri işaretlenir, sınırları belirlenir ve teknik olarak mümkünse girişler kontrol altına alınır (md. 8/3-b).
İşitme testi zorunludur. Bu değeri aşan gürültüye maruz kalan çalışanların işitme testleri işverence yaptırılır (md. 13/1-b).

87 dB sınır değer: hiçbir durumda aşılamaz

Çalışanın maruziyeti hiçbir durumda maruziyet sınır değerini aşamaz (md. 10). Bu değerin aşıldığı tespit edilirse işveren:

Maruziyeti sınırın altına indirmek için gerekli tedbirleri derhal alır,
Sınırın neden aşıldığını belirler,
Tekrarını önlemek için koruma ve önleme tedbirlerini gözden geçirip yeniden düzenler.

Sahada “derhal” genellikle şu anlama gelir: çalışanın o ortamda kalış süresi hemen kısaltılır, daha yüksek koruma sağlayan veya kulağa daha iyi oturan bir kulak koruyucuya geçilir, koruyucunun doğru takıldığı yerinde kontrol edilir ve en gürültülü kaynak için kalıcı teknik önlem planlanana kadar geçici bir perdeleme ya da yerleşim değişikliği yapılır. Sınır değer aşımı, risk değerlendirmesinin de gözden geçirilmesini gerektirir.

Kulak koruyucu hesaba ne zaman katılır?

Yönetmeliğin sık yanlış anlaşılan kurallarından biri budur ve 5. maddenin ikinci ve üçüncü fıkralarında açıkça yazılıdır:

Eylem değerlerinde (80 ve 85 dB(A)) kulak koruyucunun etkisi dikkate alınmaz. Ortam 92 dB(A) ise çalışan kulak koruyucu taksa da eylem değerleri aşılmıştır; eylem planı, işaretleme ve işitme testi yükümlülükleri devam eder.
Sınır değerde (87 dB(A)) kulak koruyucunun koruyucu etkisi dikkate alınır. Yani sınır değere uyulup uyulmadığı, kulak koruyucu takılıyken kulağa ulaşan düzeye göre değerlendirilir.

Bu kuralın iki pratik sonucu vardır. Birincisi, kulak koruyucunun ortam düzeyine uygun seçilmesi gerekir; yetersiz bir tıkaç, yüksek gürültülü bir salonda sınır değeri aşmanıza neden olabilir. İkincisi, aşırı koruma da sorundur: risk değerlendirmesinde uyarı sinyallerinin ve diğer seslerin duyulabilmesi ayrıca dikkate alınır (md. 7/1-d). Forklift kornasını veya alarmı duyamayan bir çalışan başka bir riske açıktır. Kulak koruyucunun kâğıt üzerindeki koruma değeri ile sahadaki gerçek koruma arasında fark olabileceğini de unutmayın; doğru takılmayan bir tıkaç beklenen korumayı sağlamaz. Seçim ve eğitim kuralları için KKD kullanımı yönetmeliği yazımıza bakın.

Ölçüm ve risk değerlendirmesi

İşveren gürültüyü risk değerlendirmesinde ele alır ve sonuçlara göre gerektiğinde ölçüm yaptırarak maruziyeti belirler (md. 6). Ölçüm, çalışanın kişisel maruziyetini göstermelidir; salonun ortasında yapılan tek bir anlık ölçüm bunu göstermez. Ölçüm ve değerlendirme sonuçları denetimde gösterilmek üzere saklanır.

Risk değerlendirmesinde yönetmeliğin 7. maddesi şunlara özel önem verilmesini ister: darbeli gürültü dahil maruziyetin türü ve süresi, özel politika gerektiren gruplar, işle ilgili ototoksik maddeler ile gürültü arasındaki ve titreşim ile gürültü arasındaki etkileşim, iş ekipmanlarının imalatçı gürültü bilgileri, daha sessiz alternatif ekipman bulunup bulunmadığı ve sağlık gözetiminden gelen bilgiler.

Ortam ölçümünü Bakanlıktan yeterlik belgesi almış laboratuvarlar yapar ve ölçümü en az üç gün önce İSG-KATİP’e bildirir; belgesiz laboratuvarın sonucu geçerli değildir. SİSTEMER’in kendi laboratuvarı yoktur; ölçümü yetkili laboratuvarlarla planlarız ve sonuçları risk değerlendirmesine işleriz. Değerlendirme adımları için risk değerlendirmesi rehberimize bakabilirsiniz.

Dokuma işletmesinde örnek uygulama

Bursa’nın köklü sektörlerinden biri olan tekstilde dokuma salonları, gürültü yönetmeliğinin en çok gündeme geldiği yerlerdendir. Pamuklu dokuma 2025 listesinde tehlikeli sınıftadır. Aşağıda değerleri örnek olarak verilen bir dokuma işletmesinde yapılacakları bölüm bölüm gösteriyoruz:

Bölüm	Örnek LEX,8saat	Durum	Yapılacaklar
Dokuma salonu	91 dB(A)	85 aşıldı; 87 sınırı kulak koruyucuyla kontrol edilmeli	Zorunlu kulak koruyucu, eylem planı, işaretleme, işitme testi, rotasyon ve tezgâh bakımı
Hazırlık ve çözgü	83 dB(A)	80 aşıldı	Kulak koruyucu hazır, eğitim, hekim kararına göre işitme testi
Kalite kontrol	78 dB(A)	Eylem değeri altında	Risk değerlendirmesinde izleme
Dinlenme alanı	Düşük olmalı	Md. 8/4	Gürültü düzeyi dinlenme amacına uygun olmalı

Dokuma salonunda eylem planının ilk maddeleri genellikle tezgâh bakımının düzene konması, gevşek parçaların giderilmesi, mümkün olan yerlerde titreşim yalıtımı ve salondaki kalış süresini kısaltan iş organizasyonudur. Kumanda odası veya mola alanı gibi sessiz bölgeler de maruziyeti düşürür. Nilüfer’deki OSB’lerde ve Badırga’daki TOSAB Bursa Tekstil Boyahaneleri İhtisas OSB’de çalışan işletmeler için bölgeye özgü planlamayı Nilüfer OSGB sayfamızda bulabilirsiniz; sektörün diğer riskleri tekstil sayfamızda.

Sağlık gözetimi ve işitme testi

Yönetmeliğin 13. maddesine göre işveren, işitme kaybına erken tanı koymak için çalışanları Kanun’un gerektirdiği durumlarda, risk değerlendirmesinin gerekli gördüğü hâllerde ve işyeri hekimince belirlenecek düzenli aralıklarla sağlık gözetimine alır. İşitme testinin sıklığını yönetmelik sabit olarak vermez; hekim belirler.

Sağlık gözetiminde işitme kaybının işe bağlı gürültüden kaynaklandığı tespit edilirse:

Çalışan, işyeri hekimi tarafından sonuçlar hakkında bilgilendirilir,
İşveren risk değerlendirmesini ve alınan önlemleri gözden geçirir,
Gerekirse çalışanı gürültüye maruz kalmayacağı başka bir işte görevlendirir,
Benzer gürültüye maruz kalan diğer çalışanların sağlık durumu gözden geçirilir ve düzenli gözetime alınır.

Gürültüye bağlı işitme kaybı bir meslek hastalığıdır; tanı ve bildirim süreci için meslek hastalığı yazımıza, muayene aralıkları için periyodik muayene ve tetkikler yazımıza bakın. Ölçüm planlaması ve gürültü risk değerlendirmesi için risk değerlendirmesi, odyometri dahil sağlık gözetimi için sağlık gözetimi hizmetlerimizi inceleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

85 dB altında kulak koruyucu zorunlu mu?

80 ile 85 dB(A) arasında kulak koruyucuyu çalışanların kullanımına hazır bulundurmak zorunludur; kullanımı zorunlu tutmak için yönetmelik 85 dB(A) eşiğini koyar. İşletme risk değerlendirmesine göre daha düşük düzeyde de kullanımı zorunlu kılabilir.

87 dB sınır değer kulak koruyucuyla mı hesaplanır?

Evet. Sınır değere uyulup uyulmadığı değerlendirilirken çalışanın kullandığı kulak koruyucunun koruyucu etkisi dikkate alınır. Eylem değerlerinde ise bu etki dikkate alınmaz.

İşitme testi kaç ayda bir yapılır?

Yönetmelik sabit bir aralık vermez; işyeri hekimi belirler. 85 dB(A)’yı aşan gürültüye maruz kalanlar için işitme testi zorunludur, 80 dB(A)’yı aşanlar için risk varsa yaptırılabilir.

Gürültü ölçümü ne zaman tekrarlanır?

Yönetmelik sabit bir süre vermez. Yeni makine, yerleşim değişikliği, vardiya düzeninin değişmesi veya işitme kaybı tespiti gibi maruziyeti etkileyen durumlarda risk değerlendirmesiyle birlikte ölçüm de gözden geçirilmelidir.