Meslek Hastalığı Nedir? Tanı ve Bildirim

Meslek hastalığı nedir? İki kanun, iki tanım

Meslek hastalığı nedir sorusunun iki resmî cevabı vardır ve ikisini birlikte okumak gerekir.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kısa bir tanım verir: meslek hastalığı, mesleki risklere maruziyet sonucu ortaya çıkan hastalıktır. Bu tanım önlemeye odaklanır; işverenin risk değerlendirmesi ve sağlık gözetimi bu tanım üzerine kuruludur.

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 14. maddesi ise sigorta haklarını doğuran tanımı yapar: meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik hâlidir.

İş kazasından farkı zamandır. İş kazası tek bir anda olur; meslek hastalığı aylar veya yıllar süren maruziyetle gelişir ve çoğu zaman sessizdir. Sanayide bilinen örnekler şunlardır:

Gürültüye bağlı işitme kaybı (dokuma, pres, metal işleme),
Kristal silika, kömür veya metal tozuna bağlı akciğer hastalıkları,
Solvent, izosiyanat veya un tozuna bağlı mesleki astım,
Çimento, deterjan, kesme sıvısı veya kauçuk katkılarına bağlı kontakt dermatit,
Kurşun, krom ve benzeri metallere bağlı zehirlenmeler.

Meslek hastalığı şüphesi: hangi işaretlere dikkat edilir?

Meslek hastalığı tanısı çoğu zaman bir şüpheyle başlar ve bu şüpheyi ilk fark edecek kişiler işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı ve çalışanın kendisidir. Şu işaretler şüpheyi güçlendirir:

Aynı bölümde benzer şikâyetler. Bir hatta birden fazla çalışanın aynı tür öksürük, cilt döküntüsü veya kulak çınlamasından yakınması.
İzinde düzelen şikâyet. Hafta sonu veya yıllık izinde azalan, işe dönüşte artan belirtiler.
Periyodik muayenede değişim. İşitme testinde önceki sonuca göre kayıp, solunum fonksiyonlarında düşüş, kan değerlerinde maruziyetle uyumlu değişiklik.
Ölçüm sonucunun sınır değeri aşması. Gürültü veya kimyasal ölçümünde sınıra yakın ya da üzerinde değerler.
Sık tekrarlayan sağlık izinleri. İşyeri hekiminin görevlerinden biri, sağlık sorunları nedeniyle işe devamsızlık ile işyerindeki sağlık tehlikeleri arasında bir ilişki olup olmadığını araştırmaktır.

Periyodik muayenelerin sıklığı ve hangi tetkiklerin hekim kararına bağlı olduğu periyodik muayene ve tetkikler yazımızda anlatıldı.

Meslek hastalığı tanısını kim koyar?

Süreç iki aşamalıdır ve bu ayrım çok önemlidir: ön tanı ile kesin tespit farklı kişiler tarafından yapılır.

Ön tanı ve sevk. 6331 sayılı Kanun’un 14/3 maddesine göre işyeri hekimi veya sağlık hizmeti sunucuları, meslek hastalığı ön tanısı koydukları vakaları SGK tarafından yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucularına sevk eder. İşyeri hekiminin görevlerini düzenleyen yönetmelik de aynı yükümlülüğü tekrarlar ve hekime bir görev daha verir: ön tanı alan çalışanın çalıştığı ortamdaki diğer çalışanların sağlık muayenelerini tekrarlamak.

Sağlık kurulu raporu. SGK’nın yetkilendirdiği sağlık hizmeti sunucuları, tanıya esas sağlık kurulu raporunu düzenler. Meslek hastalıkları hastaneleri bu alanda bilinen adreslerdir, ancak yetki yalnızca onlarla sınırlı değildir; sevk edilen kurum bir meslek hastalıkları hastanesi ya da SGK’nın yetkilendirdiği başka bir hastane olabilir. Hangi hastaneye sevk edileceğini işyeri hekimi, güncel yetkilendirmeye göre belirler.

Kesin tespit. 5510 sayılı Kanun’un 14. maddesine göre sigortalının meslek hastalığına tutulduğunun, yetkili sağlık hizmeti sunucusunun düzenlediği sağlık kurulu raporu ve dayanağı tıbbi belgelerin, gerektiğinde işyerindeki çalışma şartlarını gösteren denetim raporlarının incelenmesi sonucu SGK Sağlık Kurulu tarafından tespit edilmesi zorunludur. Bir hastalığın meslek hastalığı sayılıp sayılmayacağı konusundaki uyuşmazlıkları Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu karara bağlar.

Yükümlülük süresi. SGK düzenlemelerindeki meslek hastalıkları listesi, her hastalık için bir “yükümlülük süresi” öngörür; bu, çalışanın o işten fiilen ayrılmasından sonra hastalığın en geç hangi süre içinde ortaya çıkması gerektiğini gösterir. Kanun burada bir esneklik de tanır: hastalık klinik ve laboratuvar bulgularıyla belirlenmiş ve ona yol açan etken işyerindeki incelemeyle tespit edilmişse, listedeki yükümlülük süresi aşılmış olsa bile Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunun onayıyla meslek hastalığı sayılabilir. Bu yüzden ölçüm raporlarını, risk değerlendirmesini ve kişisel sağlık dosyalarını yıllarca düzenli saklamak, hem çalışanın hakkını hem de işverenin savunmasını korur.

Meslek hastalığı bildirimi: kim, kime, kaç günde?

Bildirim yükümlülüğü birden fazla kişiye dağıtılmıştır. Hangisinin size düştüğünü bilin:

Kim?	Ne yapar?	Süre	Dayanak
İşyeri hekimi veya hekim	Ön tanı koyduğu vakayı SGK’nın yetkilendirdiği sağlık hizmeti sunucusuna sevk eder	Süre belirtilmemiştir; gecikmeden	6331 md. 14/3
Yetkilendirilmiş sağlık hizmeti sunucusu	Meslek hastalığı tanısı koyduğu vakayı SGK’ya bildirir	En geç 10 gün	6331 md. 14/4
İşveren	Kendisine bildirilen meslek hastalığını SGK’ya bildirir	Öğrendiği tarihten itibaren 3 iş günü	6331 md. 14/2-b, 5510 md. 14
İşveren	Tüm meslek hastalıklarının kaydını tutar, inceleme yapar, rapor düzenler	Sürekli	6331 md. 14/1-a
Kendi adına çalışan sigortalı	Kendi meslek hastalığını bildirir	Öğrendiği günden itibaren 3 iş günü	5510 md. 14

İşverenin bildirimi, 5510 sayılı Kanun’a göre iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesi ile yapılır.

Süreyi takvime dökerken hafta sonlarını ve resmî tatilleri hesaba katın. Son günün nasıl sayılacağı konusunda tereddüde düşmemenin en güvenli yolu, bildirimi bilgiyi aldığınız gün ya da en geç ertesi iş günü yapmaktır. Bunun için meslek hastalığı bilgisinin işyeri hekiminden kime, nasıl iletileceğini ve bildirgeyi kimin düzenleyeceğini önceden yazılı hâle getirin.

Şüpheden karara: süreç akışı

Şüphe: Çalışanın şikâyeti, periyodik muayene sonucu veya ortam ölçümü bir meslek hastalığına işaret eder.
Değerlendirme: İşyeri hekimi çalışanı muayene eder, maruziyet öyküsünü, risk değerlendirmesini ve ölçüm sonuçlarını inceler.
Ön tanı ve sevk: Hekim ön tanı koyarsa çalışanı SGK’nın yetkilendirdiği sağlık hizmeti sunucusuna sevk eder.
Sağlık kurulu raporu: Yetkili hastane gerekli incelemeleri yapar, sağlık kurulu raporunu düzenler ve tanı koyduğu vakayı en geç 10 gün içinde SGK’ya bildirir.
İşveren bildirimi: Meslek hastalığı kendisine bildirilen işveren, 3 iş günü içinde SGK’ya bildirimde bulunur.
SGK incelemesi: Gerekirse SGK denetim elemanları veya iş müfettişleri işyerinde soruşturma yapar.
Kesin tespit: SGK Sağlık Kurulu, raporu ve belgeleri inceleyerek hastalığın meslek hastalığı olup olmadığını tespit eder.

Tanıdan sonra işyerinde yapılacaklar

Meslek hastalığı yalnızca bir bildirim konusu değil, risk yönetiminin başarısız olduğu bir noktanın işaretidir. Tanıdan sonra şu adımları atın:

Risk değerlendirmesini yenileyin. Meslek hastalığı, süreden bağımsız olarak risk değerlendirmesinin yenilenmesini gerektiren durumlardandır.
Maruziyeti yeniden ölçtürün. Gürültü veya kimyasal maruziyeti yetkili laboratuvarlarla planlarız ve sonuçlarını risk değerlendirmesine işleriz. Kimyasal maruziyette yapılacaklar için kimyasal maddelerle çalışma yazımıza bakın.
Diğer çalışanları muayene edin. Aynı ortamda çalışanların sağlık muayeneleri tekrarlanır.
Çalışanı uygun işe yerleştirin. İşyeri hekimi, meslek hastalığı tanısı veya ön tanısı alan çalışanın uygun işe yerleştirilmesi için muayene yapar ve rapor düzenler. Çalışan talep ederse işe dönüşte işe dönüş muayenesi yapılır.
İlave eğitim verin. Meslek hastalığına yakalanan çalışana işe başlamadan önce, hastalığın sebepleri, korunma yolları ve güvenli çalışma yöntemleriyle ilgili ilave eğitim verilir (6331 md. 17/4).
Gizliliği koruyun. Sağlık bilgileri gizlidir; tanının ayrıntıları yalnızca hekimin dosyasında kalır.

İş kazası sonrası kök neden analizi için kullandığımız yaklaşım meslek hastalığında da geçerlidir; ayrıntılar iş kazası sonrası ilk 72 saat yazımızda.

Bursa ve çevre illerdeki tekstil, metal ve kimya işletmelerinde maruziyete dayalı sağlık gözetimi programı, işyeri hekimliği ve sağlık gözetimi hizmetlerimizin temelidir. Dokuma salonlarındaki gürültü gibi sektörel riskler için tekstil sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

İşten ayrıldıktan sonra ortaya çıkan hastalık meslek hastalığı sayılır mı?

Sayılabilir. 5510 sayılı Kanun, işten ayrıldıktan sonra ortaya çıkan ve sigortalı olarak çalışılan işten kaynaklanan hastalıkları da kapsar. Bunun için işten fiilen ayrılma ile hastalığın ortaya çıkması arasında, o hastalık için yönetmelikte belirtilen süreden uzun bir zaman geçmemiş olması gerekir. Kişi gerekli belgelerle doğrudan SGK’ya başvurabilir.

Aile hekimi meslek hastalığı tanısı koyabilir mi?

Her hekim meslek hastalığından şüphelenip ön tanı koyabilir ve çalışanı SGK’nın yetkilendirdiği sağlık hizmeti sunucusuna sevk edebilir. Sigorta hakları açısından kesin tespiti ise SGK Sağlık Kurulu yapar.

Meslek hastalığı tanısı hangi hastanede konur?

Tanıya esas sağlık kurulu raporunu SGK’nın yetkilendirdiği sağlık hizmeti sunucuları düzenler; meslek hastalıkları hastaneleri bu alanda bilinen adreslerdir. Sevk edilecek hastaneyi işyeri hekimi güncel yetkilendirmeye göre belirler.

Meslek hastalığı şüphesi olan çalışan kime başvurmalı?

Önce işyeri hekimine. Hekim çalışanı muayene eder, maruziyet bilgilerini değerlendirir ve gerekirse sevk eder. Çalışan isterse kendi hekimine de başvurabilir; bu durumda hekim ön tanı koyarsa sevk sürecini o başlatır.