Kısaca
Kimyasalların bulunduğu, kullanıldığı veya işlem gördüğü her işyeri bu yönetmeliğin kapsamındadır. İşveren önce tehlikeli kimyasalları ve Türkçe güvenlik bilgi formlarını toplar, ardından maruziyeti de içeren bir risk değerlendirmesi yapar, önlemleri ikame → mühendislik → toplu koruma → KKD sırasıyla uygular ve riskli çalışanları sağlık gözetimine alır. 2023 değişikliği, maruziyetin yetkilendirilmiş laboratuvarlarca belirlenmesini açıkça yazdı.
Kimyasal maddelerle çalışmalarda İSG yönetmeliği kimleri kapsar?
Uygulamada kimyasal maddelerle çalışmalarda İSG yönetmeliği ya da kısaca kimyasal madde yönetmeliği diye anılan metnin tam adı Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’tir. 12 Ağustos 2013’te yayımlandı ve 20 Ekim 2023 tarihli değişiklik yönetmeliğiyle önemli ölçüde güncellendi.
Kapsamı geniştir: 6331 sayılı Kanun kapsamındaki ve kimyasal maddelerin bulunduğu, kullanıldığı veya herhangi bir şekilde işlem gördüğü tüm işyerleri (md. 2). Yani yalnızca kimya fabrikaları değil; boya hattı olan bir metal atölyesi, solvent kullanan bir matbaa, deterjan kullanan bir gıda işletmesi ve temizlik kimyasalı bulunan bir ofis de kapsamdadır. Kanserojen ve mutajen maddeler için ayrı bir yönetmelik vardır; onun hükümleri saklı kalmak kaydıyla bu yönetmelik de uygulanır.
2023 değişikliğiyle iki tanım netleşti:
- Tehlikeli kimyasal madde: Sınıflandırma, Etiketleme ve Ambalajlama (SEA) Yönetmeliği’ndeki fiziksel veya sağlık zararlılığı kriterlerini karşılayan maddeler ile bu kapsama girmese de özellikleri ve kullanım şekli nedeniyle risk oluşturan ya da mesleki maruziyet sınır değeri belirlenmiş maddeler.
- Mesleki maruziyet sınır değeri: Belirli bir referans sürede solunum bölgesindeki konsantrasyonun zaman ağırlıklı ortalamasının üst sınırı (TWA, STEL) veya hiçbir anda aşılmaması gereken üst sınır (CEILING).
Yönetmelik işverene dört adımlık bir kimyasal risk yönetimi süreci çizer.
Adım 1: Envanter ve Türkçe Güvenlik Bilgi Formu
İşveren önce işyerinde tehlikeli kimyasal madde bulunup bulunmadığını tespit eder (md. 6/1). İşyerindeki tehlikeli kimyasallar çoğu zaman sanıldığından fazladır: üretimde kullanılanların yanında bakım ekibinin yağları, spreyleri ve temizlik ürünleri de listeye girer. Bunun pratik karşılığı bir kimyasal envanteridir. Envanterde her ürün için şu sütunlar bulunmalıdır:
| Sütun | Neden gerekli? |
|---|---|
| Ürün adı ve tedarikçi | Güvenlik bilgi formunu istemek ve değişiklikleri izlemek için |
| GBF tarihi ve revizyon | Eski formla risk değerlendirmesi yapılmaz |
| Tehlike ifadeleri (H ifadeleri) | Sağlık ve fiziksel tehlikeyi gösterir |
| Kullanıldığı bölüm ve iş | Maruziyetin nerede olduğunu gösterir |
| Kullanım miktarı ve sıklığı | Risk değerlendirmesinin zorunlu girdisidir (md. 6/2-ç) |
| Kullanan kişi sayısı | Önlemlerin ve sağlık gözetiminin kapsamını belirler |
| Maruziyet yolu | Solunum, deri veya yutma; KKD seçimini değiştirir |
| Depolama yeri | Birbirini etkileyen maddelerin ayrılması için |
Risk değerlendirmesinde kullanılacak temel belge, Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik’e uygun hazırlanmış ve tedarikçiden sağlanan Türkçe Güvenlik Bilgi Formudur (md. 6/2-b). Kimyasal madde üreticileri veya tedarikçileri, işverenin talebi hâlinde risk değerlendirmesi için gereken bilgileri vermek zorundadır (md. 9/3). Formu yabancı dilde veya yıllar önce düzenlenmiş olan ürünler için tedarikçiye yazılı talep gönderin.
Adım 2: Maruziyeti de içeren risk değerlendirmesi
Kimyasal risk değerlendirmesi, İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’ne uygun yapılır ve özellikle şunları dikkate alır (md. 6/2):
- Maddenin sağlık ve güvenlik yönünden tehlikeleri,
- Tedarikçiden sağlanan Türkçe güvenlik bilgi formu,
- Yetkilendirilmiş bir laboratuvarca tespit edilen maruziyetin türü, düzeyi ve süresi,
- Kullanılan miktar, kullanım şartları ve sıklığı,
- Mesleki maruziyet sınır değerleri ve biyolojik sınır değerler,
- Alınmış veya alınacak önlemlerin etkisi,
- Varsa önceki sağlık gözetimi sonuçları,
- Birden fazla kimyasalla çalışılıyorsa maddelerin birbiriyle etkileşimi,
- Bakım, onarım, kurulum, işletmeye alma ve devre dışı bırakma gibi işlerdeki maruziyet.
Üçüncü ve dokuzuncu maddeler 2023 değişikliğiyle geldi. Üçüncüsü, maruziyetin “tahmin” değil, İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik kapsamında yetkilendirilmiş bir laboratuvar tarafından tespit edilmesini öngörür. Dokuzuncusu, kazaların sık yaşandığı tank temizliği ve arıza müdahalesi gibi rutin dışı işlerin değerlendirmeye girmesini zorunlu kılar.
Tehlikeli kimyasal içeren yeni bir faaliyete, ancak risk değerlendirmesi yapılıp belirlenen önlemler alındıktan sonra başlanır (md. 6/4). Ortam ölçümleri için SİSTEMER’in kendi laboratuvarı yoktur: ölçümü yetkili laboratuvarlarla planlarız ve sonuçları risk değerlendirmesine işleriz. Değerlendirmenin genel adımlarını risk değerlendirmesi rehberimizde anlattık.
Adım 3: Kimyasal maruziyet önlemleri, önce ikame
Yönetmeliğin 7. maddesi önlemleri bir öncelik sırasına bağlar. İlk soru her zaman şudur: bu kimyasalı daha az tehlikeli olanla değiştirebilir miyim? İkame mümkün değilse risk değerlendirmesine göre şu sırayla devam edilir:
| Öncelik | Önlem | Sahadan örnek |
|---|---|---|
| 1 | İkame | Solvent bazlı yağ alma yerine su bazlı temizleyici |
| 2 | Proses ve mühendislik kontrolü | Kapalı dolum sistemi, otomatik dozajlama |
| 3 | Toplu koruma | Kaynağında yerel emiş, genel havalandırma, iş organizasyonu |
| 4 | Kişisel korunma | Uygun filtreli maske, kimyasala dayanıklı eldiven, gözlük |
Bu sıranın yanında yönetmelik şunları da ister: tehlikeli kimyasallarla çalışan sayısını ve maruziyet süresini en aza indirmek, işyerindeki kimyasal miktarını gereken en az düzeyde tutmak, kişisel temizlik için uygun şartlar sağlamak ve atıkları güvenle işlemek. Çalışanların sağlığı için risk oluşturabilecek kimyasalların düzenli ölçümünü yaptırmak ve maruziyeti etkileyen her değişiklikte ölçümü tekrarlamak da işverenin görevidir (md. 7/1-h). Mesleki maruziyet sınır değerinin aşıldığı her durumda koruyucu ve önleyici tedbirler en kısa sürede alınır.
Yangın ve patlama riski için de bir öncelik sırası vardır: önce parlayıcı maddelerin tehlikeli konsantrasyona ulaşması önlenir, bu mümkün değilse tutuşturucu kaynaklar ortadan kaldırılır, o da mümkün değilse yangın veya patlamanın etkileri sınırlandırılır (md. 7/1-i). Doğru söndürücü seçimi için yangın söndürücü türleri yazımıza, KKD seçimi için KKD kullanımı yönetmeliği yazımıza bakabilirsiniz.
Adım 4: Eğitim, acil durum ve sağlık gözetimi
Eğitim ve bilgilendirme (md. 9): Çalışanlara risk değerlendirmesinin sonuçları, işyerindeki tehlikeli kimyasalların tanınması ve sağlık riskleri, maruziyet sınır değerleri, güvenlik bilgi formları ve tehlikeli kimyasal bulunan kap ve tesisatların etiketlenmesi ile kilitlenmesi hakkında bilgi verilir. Bilgi sözlü talimat ve yazılı bilgilerle desteklenir ve değişen şartlara göre güncellenir.
Acil durumlar (md. 8): Tehlikeli kimyasallarla ilgili bilgiler ile müdahale ve tahliye prosedürleri hazır tutulur ve iç ekiplerin yanı sıra dışarıdan gelen ilkyardım, kurtarma ve itfaiye ekiplerinin de bunlara kolayca ulaşması sağlanır. Etkilenmiş alana yalnızca uygun KKD ve özel güvenlik ekipmanı verilmiş görevliler girer.
Sağlık gözetimi (md. 12): Risk değerlendirmesinde sağlık yönünden risk altında olduğu saptanan çalışanlar uygun sağlık gözetimine alınır. Biyolojik sınır değeri bulunan maddelerle çalışmada Ek-2’deki prosedüre uygun gözetim yapılır. Her çalışan için kişisel sağlık ve maruziyet kayıtları tutulur; çalışan kendi sonuçlarını görme hakkına sahiptir. İşyerinde faaliyet sona ererse işveren bu kayıtları SGK il müdürlüğüne teslim eder. Gözetimde bir hastalık bulgusu veya biyolojik sınır değer aşımı saptanırsa risk değerlendirmesi gözden geçirilir, önlemler yenilenir, gerekiyorsa çalışan maruziyet olmayan bir işe alınır ve aynı maddeye maruz kalan diğer çalışanların sağlık durumu da kontrol edilir. Tetkikleri işyeri hekiminin belirlediği kapsamda yetkili sağlık kuruluşlarıyla planlarız.
Yönetmeliğin Ek-3’ünde ayrıca, belirtilen oranların üzerinde üretilmesi ve kullanılması yasak olan maddeler listelenir; bu maddelerle yalnızca bilimsel araştırma gibi sınırlı hâllerde ve Bakanlıktan izin alınarak, tam kapalı sistemde çalışılabilir (md. 11).
Denetimde istenen belgeler
Bursa’da tekstil boyahaneleri, deri işleme, metal kaplama, boya ve plastik işleme gibi kimyasal yoğun faaliyetler yaygındır; bu işletmelerde denetim genellikle aynı belgelerle başlar:
- Güncel kimyasal envanteri,
- Her ürün için Türkçe güvenlik bilgi formu,
- Kimyasal maruziyeti içeren risk değerlendirmesi,
- Yetkili laboratuvarın ortam ölçüm raporları ve bunların risk değerlendirmesine işlendiğini gösteren kayıt,
- Emiş ve havalandırma sistemlerinin bakım kayıtları,
- Kimyasal eğitim kayıtları ve KKD zimmetleri,
- Kişisel sağlık ve maruziyet kayıtları,
- Kimyasal acil durum müdahale prosedürü.
Gerekli ölçümleri yaptırmamanın 2026 temel idari para cezası 33.326 TL’dir; tutar çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre artırılır. Hesap için İSG idari para cezaları aracını kullanabilirsiniz.
Envanterin çıkarılması, kimyasal risk değerlendirmesi ve ölçüm planlaması için risk değerlendirmesi, sağlık gözetimi için sağlık gözetimi hizmetlerimizi inceleyebilirsiniz. Sektöre özgü riskler kimya ve plastik sayfamızda, Nilüfer’deki OSB’lerde hizmet modelimiz Nilüfer OSGB sayfamızda.
Sık Sorulan Sorular
Ofisteki temizlik kimyasalları da bu yönetmeliğin kapsamında mı?
Evet. Yönetmelik kimyasal maddelerin bulunduğu veya kullanıldığı tüm işyerlerini kapsar. Ofiste yapılacak iş genellikle basittir: ürünlerin güvenlik bilgi formlarını toplamak, uygun depolamak, karıştırma yasağı gibi talimatları vermek ve temizlik personeline uygun eldiven sağlamak.
Güvenlik bilgi formunu kim sağlar?
Tedarikçi. Form, Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik’e uygun ve Türkçe olmalıdır. Tedarikçiler, işverenin talebi hâlinde risk değerlendirmesi için gerekli bilgileri vermek zorundadır.
Kimyasal ortam ölçümü ne sıklıkla yapılır?
Yönetmelik sabit bir süre vermez; ölçümün düzenli yapılmasını ve maruziyeti etkileyen her değişiklikte tekrarlanmasını ister. Sıklık, risk değerlendirmesinde önceki ölçüm sonuçlarına ve sınır değere yakınlığa göre belirlenir.
Kimyasallarla çalışanlara hangi tetkikler yapılır?
Tetkikleri, maruz kalınan maddeye ve risk değerlendirmesine göre işyeri hekimi belirler. Biyolojik sınır değeri olan maddelerde yönetmeliğin Ek-2’sindeki prosedür uygulanır.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.