KKD Kullanımı Yönetmeliği: İşveren Yükümlülükleri

KKD kullanımı yönetmeliği neyi düzenler?

Kişisel koruyucu donanımın işyerinde nasıl seçileceğini, verileceğini ve kullanılacağını Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik belirler. Uygulamada kısaca KKD kullanımı yönetmeliği denen bu metin 2 Temmuz 2013 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı ve 6331 sayılı Kanun kapsamındaki bütün işyerlerine uygulanır. Kısa bir yönetmeliktir; işverenin yükümlülükleri 5 ile 10. maddeler arasında toplanır.

KKD’nin tasarım ve üretim şartları ise ayrı bir konudur. Piyasaya arz edilen donanımın nasıl üretileceğini 1 Mayıs 2019 tarihli Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği düzenler. Kısacası satın aldığınız ürünün uygunluğu üreticinin, o ürünün doğru işe, doğru kişiye, doğru şekilde verilmesi sizin sorumluluğunuzdur.

Yönetmelik, sıradan iş elbiselerini ve üniformaları, spor ekipmanını ve risk algılayan taşınabilir cihazları (örneğin gaz dedektörü) kapsam dışında tutar. Çalışanı belirli bir riske karşı korumak için tasarlanmamış bir tulum, bu yönetmeliğe göre KKD sayılmaz.

Kişisel koruyucu donanım zorunluluğu: KKD son çaredir

Yönetmeliğin 5. maddesi temel kuralı koyar: KKD, risklerin toplu korunmayı sağlayacak teknik önlemlerle veya iş organizasyonu ve çalışma yöntemleriyle önlenemediği ya da tam olarak sınırlandırılamadığı durumlarda kullanılır. İşveren toplu korunma tedbirlerine öncelik verir. Aynı ilke 6331 sayılı Kanun’un 5. maddesinde de yazılıdır.

Pratikte bu şu anlama gelir: gürültülü bir kompresöre önce kabin yapılır, sonra kulak koruyucu dağıtılır. Kaynak dumanına önce yerel emiş kurulur, sonra maske verilir. Denetimde “bütün çalışanlara maske verdik” cevabı, havalandırma neden yok sorusunu ortadan kaldırmaz.

Hangi işte hangi KKD’nin gerektiğini işveren risk değerlendirmesi sonucuna göre belirler (md. 7). Yönetmeliğin ekleri bu seçimi kolaylaştırır: riskler Ek-1’deki örnek tabloya göre değerlendirilir, işveren Ek-2’de sayılan KKD’lerden gerekli olanları sağlar ve Ek-3, KKD gerektiren iş örneklerini listeler (md. 8/1).

KKD bedelsiz verilir mi?

Evet. Yönetmeliğin 6. maddesinin birinci fıkrasının (e) bendi açıktır: kişisel koruyucu donanımlar işveren tarafından ücretsiz verilir. Aynı bent bakım, onarım ve periyodik kontrolleri de işverene yükler: donanım imalatçının kılavuzuna göre bakılır, gereken parçaları değiştirilir, hijyenik şartlarda saklanır ve kullanıma hazır tutulur. 6331 sayılı Kanun’un 4. maddesi de iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyetinin çalışana yansıtılamayacağını söyler.

Bu yüzden şu uygulamalar mevzuata aykırıdır:

Baret, iş ayakkabısı veya maske bedelini maaştan kesmek,
Yıpranan eldiveni “ayda bir hakkınız var” diyerek yenilememek,
KKD’yi depozito karşılığında vermek,
Taşeron veya yeni başlayan çalışanın KKD’sini kendisinin almasını istemek.

Uygunluk şartları: CE, Türkçe kılavuz ve doğru seçim

Yönetmeliğe göre her KKD şu beş şartı birlikte karşılar (md. 6/1-a):

Kendisi ek risk oluşturmadan ilgili riski önlemeye uygundur.
İşyerindeki koşullara uygundur.
Kullananın ergonomik gereksinimlerine ve sağlık durumuna uygundur.
Gerekli ayarlamalar yapıldığında kullanana tam uyar.
Kapsamdaki ürünlerde CE işareti ve Türkçe kullanım kılavuzu bulunur.

Birden fazla risk için aynı anda birden fazla KKD kullanılacaksa, bunların birlikte kullanılmaya uygun olması ve birbirinin korumasını azaltmaması gerekir (md. 6/1-b). Kaynakçı maskesinin altına takılan gözlüğün maskeyi oturtmaması ya da kulaklığın baretle uyumsuz olması tipik örneklerdir. Seçilen KKD’nin herhangi bir parçası değişirse uygunluk değerlendirmesi yeniden yapılır (md. 7/2-b).

Aşağıdaki tablo, sahada en sık kullanılan KKD’lerde satın alırken bakılacak noktaları özetler. Standart numaraları ürün etiketinde ve uygunluk beyanında yer alır.

Risk	KKD	Seçimde bakılacak nokta
Kesilme, delinme	İş eldiveni (TS EN 388)	Kesilme direnci seviyesi işe uygun mu? Dönen makinede eldiven kaptırma riski var mı?
Düşen cisim, çarpma	Baret (TS EN 397)	Üretim tarihi ve imalatçının önerdiği kullanım ömrü
Gürültü	Kulak koruyucu (TS EN 352)	Ölçülen gürültü düzeyine göre yeterli mi, uyarı seslerini duymayı engelliyor mu?
Toz, duman	Filtreli yarım maske (TS EN 149)	Koruma sınıfı maruziyete uygun mu, yüze oturma kontrolü yapıldı mı?
Sıçrama, partikül	Gözlük veya yüz siperi (TS EN 166)	Kimyasal sıçrama için uygun işaret var mı?
Ezilme, kayma	İş ayakkabısı (TS EN ISO 20345)	Burun koruması ve kaymazlık özelliği
Yüksekten düşme	Tam vücut kemeri (TS EN 361)	Ankraj noktası, bağlantı elemanı ve kurtarma planıyla birlikte seçildi mi?

KKD değiştirme: yıpranan donanım ne zaman yenilenir?

Yönetmelik her KKD için sabit bir değiştirme süresi vermez. Bunun yerine, kullanım şartlarının ve özellikle kullanım sürelerinin riskin derecesi, maruziyet sıklığı, çalışma yerinin özellikleri ve KKD’nin performansı dikkate alınarak belirlenmesini ister (md. 6/1-c). Yani “eldiven ayda bir değişir” kuralını işletmenin kendisi, gerekçesiyle koyar.

Değiştirme kararını şu kriterlere bağlayın:

Arıza veya eksiklik: Çalışan, KKD’de gördüğü arızayı işverene bildirir. Arızalı KKD, giderilmeden ve kontrol edilmeden kullanılmaz ve gerektiğinde yenisiyle değiştirilir (md. 8/3).
İmalatçı ömrü: Baret, filtre ve kemer gibi ürünlerde imalatçının kılavuzda verdiği kullanım ömrü ve değiştirme işaretleri esas alınır.
Olay sonrası: Darbe alan baret ya da bir düşmeyi durduran düşüş durdurucu sistem, imalatçının talimatına göre değerlendirilmeden yeniden kullanılmaz.
Hijyen: Tek kişinin kullanması gereken bir KKD’yi zorunlu olarak birden fazla kişi kullanacaksa, sağlık ve hijyen sorunu doğmaması için her türlü önlem alınır (md. 6/1-ç).

Yönetmelik ayrıca KKD’nin her kullanımdan önce kontrol edilmesini ister (md. 8/3). Bunu çalışanın kendi kontrolü olarak eğitimde öğretin; kayıtlı kontrolleri ise kemer ve solunum koruyucu gibi kritik donanımlarda tutun.

KKD eğitimi ve çalışanın görüşü

İşveren iki ayrı şey yapar: çalışanı KKD’yi hangi risklere karşı kullanacağı konusunda bilgilendirir (md. 6/1-f) ve KKD’nin kullanımı konusunda uygulamalı eğitim verilmesini sağlar (md. 6/1-g). Talimatlar çalışanların anlayacağı şekilde hazırlanır (md. 6/2). Maskeyi takıp yüze oturmasını kontrol etmek, kemeri doğru ayarlamak veya kulak tıkacını doğru yerleştirmek ancak elle yaparak öğrenilir; slayt göstermek yetmez. Bu eğitimi işe başlama eğitiminin uygulamalı kısmına yerleştirmek pratik bir çözümdür; ayrıntılar 2026 eğitim yönetmeliği yazımızda.

KKD’nin belirlenmesinde destek elemanları ile çalışan temsilcilerinin önceden görüşü alınır (md. 10/2). Bu bir formalite değildir: çalışanın denemediği ve rahatsız bulduğu eldiven, sahada çıkarılır.

KKD matrisi beş adımda nasıl kurulur?

Yönetmeliğin 5 ile 10. maddeleri arasındaki yükümlülükleri tek bir belgede birleştirmenin en pratik yolu, bölüm ve görev bazında bir KKD matrisidir. Şu sırayı izleyin:

Görevleri listeleyin. Bölüm adı yerine görev yazın: “kaynak hattı” değil, “gazaltı kaynakçısı”, “kaynak hattı forklift operatörü”, “kaynak hattı temizlik görevlisi”.
Her görevin risklerini risk değerlendirmesinden alın. Matris, risk değerlendirmesinde toplu önlemlerden sonra kalan riskleri gösterir; yeni bir analiz değildir.
KKD’yi ve standardını yazın. “Eldiven” yerine kullanılacak ürün tipini ve koruma seviyesini belirtin.
Değiştirme kriterini ekleyin. Süre, gözle görülen hasar veya imalatçı ömrü; hangisi önce gelirse.
Çalışanla deneyin ve güncelleyin. Yeni bir ürünü birkaç kişiyle sahada deneyin, görüşlerini alın, sonra toplu alıma geçin. Süreç, makine veya kimyasal değiştiğinde matrisi de güncelleyin.

Matris hazır olduğunda zimmet, eğitim ve stok takibi aynı tablodan yürür; denetimde de ilk istenen belge budur.

KKD takmayan çalışan ve denetimde istenen kayıtlar

Çalışan, kendisine verilen KKD’yi aldığı eğitim ve talimatlar doğrultusunda doğru kullanmak, korumak ve uygun şekilde saklamakla yükümlüdür (md. 8/2; Kanun md. 19). Ancak bu, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. 6331 sayılı Kanun’un 4. maddesine göre işveren alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını izler, denetler ve uygunsuzlukların giderilmesini sağlar. KKD takmayan çalışanı gördüğünüzde önce nedenini sorun: yanlış beden, nefes almayı zorlaştıran maske veya görüşü kapatan gözlük sık rastlanan sebeplerdir.

Denetime hazır olmak için şu kayıtları bir arada tutun:

Bölüm ve görev bazında KKD matrisi (risk değerlendirmesiyle uyumlu),
KKD teslim ve zimmet tutanakları,
Ürünlerin uygunluk beyanları ve Türkçe kullanım kılavuzları,
KKD kullanım eğitimi kayıtları,
Değiştirme ve arıza bildirim kayıtları,
Kritik KKD’lerin kontrol ve bakım kayıtları.

Bursa ve çevre illerdeki metal, otomotiv yan sanayi ve tekstil işletmelerinde KKD matrisini risk değerlendirmesiyle birlikte kurmak, iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizin olağan parçasıdır. Metal işleme özelinde riskler için metal ve makine sayfamıza, forklift operatörlerinin kemer kullanımı için forklift güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

KKD parası maaştan kesilebilir mi?

Hayır. Yönetmelik KKD’nin işveren tarafından ücretsiz verilmesini ister; 6331 sayılı Kanun da iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyetinin çalışana yansıtılmasını yasaklar.

KKD ne sıklıkla değiştirilir?

Mevzuatta tek bir süre yoktur. Kullanım süresini riskin derecesi, maruziyet sıklığı, çalışma yeri ve KKD’nin performansına göre işveren belirler. Arızalanan, yıpranan veya imalatçı ömrünü dolduran KKD ise beklenmeden yenilenir.

Sıradan iş elbisesi KKD sayılır mı?

Hayır. Çalışanın sağlığını ve güvenliğini korumak üzere özel olarak yapılmamış iş elbiseleri ve üniformalar yönetmeliğin kapsamı dışındadır. Örneğin alev geciktirici özellikli bir kaynakçı önlüğü ise KKD’dir.

KKD eğitimi ayrıca belgelenmeli mi?

Yönetmelik uygulamalı eğitim verilmesini ister. Bu eğitimin yapıldığını gösterecek bir kayıt tutmak, hem denetimde hem de olası bir kaza incelemesinde işverenin elindeki tek kanıttır.