Kısaca
İş Ekipmanları Yönetmeliği, forkliftin her çalışmaya başlamadan önce operatör tarafından gözle muayene edilmesini, fonksiyonlarının denenmesini ve bunun kayda alınmasını ister. Devrilme riskini belirleyen üç şey yük diyagramı, rampada yükün yönü ve virajda hızdır; devrilme anında operatörü koruyan ise kabin ya da koruyucu çatı ile bağlı emniyet kemeridir.
Forklift güvenliği vardiyanın ilk dakikalarında başlar
Forklift güvenliği denince çoğu işletme yıllık periyodik kontrol raporunu düşünür. Oysa raporu imzalayan mühendis forklifti yılda bir kez görür; operatör ise her gün. Bu yazıyı forkliftin koltuğuna oturan kişinin gözünden yazdık: vardiyaya başlarken neye bakmalı, yük diyagramını nasıl okumalı, rampada ve virajda devrilmeyi nasıl önlemeli ve en kötü anda kemer neden hayat kurtarır?
Dayanak, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’dir. Yönetmeliğin Ek-III’ü, iş ekipmanlarının her çalışmaya başlamadan önce operatörleri tarafından kontrol edilmesini ister. Kullanım sırasında ekipman çatlak, gevşemiş bağlantı, deformasyon, aşınma ve korozyon bakımından gözle muayene edilir, fonksiyonları denenir ve bu kontroller kayıt altına alınır. Çatlak veya aşırı aşınma görülen ekipman kullanım dışı bırakılır ve derhal periyodik kontrole alınır.
Aynı yönetmeliğin Ek-II’si iki temel kural daha koyar: kendinden hareketli iş ekipmanlarını yalnızca uygun eğitim almış çalışanlar kullanır ve ekipmanın hareket ettiği alanda trafik kuralları ile hız sınırları konulup uygulanır.
Forklift günlük kontrol listesi
Aşağıdaki liste, dizel, LPG’li ve akülü karşı ağırlıklı forkliftlerde ortak olan kontrolleri içerir. İmalatçının kullanım kılavuzunda ek madde varsa onu da listeye ekleyin.
| Kontrol noktası | Neye bakarsınız? | Bulgu varsa |
|---|---|---|
| Çatallar ve çatal taşıyıcı | Çatlak, eğilme, uçta incelme, kilit pimlerinin yerinde olması | Forklifti kullanmayın, amirinize bildirin |
| Direk, zincirler, hortumlar | Zincirde gevşeme veya eşit olmayan gerginlik, hidrolik sızıntı | Kullanım dışı; servis çağrılır |
| Lastikler ve jantlar | Kesik, parça kopması, aşırı aşınma; havalı lastikte basınç | Kullanım dışı veya lastik değişimi |
| Frenler | Servis freni ve park freni, boşta ve hafif yükle deneme | Kullanım dışı |
| Direksiyon ve kumandalar | Boşluk, sertlik; kaldırma, indirme ve eğme kollarının geri dönmesi | Kullanım dışı |
| Emniyet kemeri ve koltuk | Kemer kilidi, kemer bandında kesik, koltuk bağlantısı | Kemer onarılmadan çalışılmaz |
| Koruyucu çatı ve yük sırtlığı | Kaynak çatlağı, eksik cıvata, sonradan yapılmış delik | Kullanım dışı |
| Uyarı sistemleri | Korna, geri vites sesi, döner veya mavi ışık, farlar | Onarım; geri manevra yapılmaz |
| Enerji sistemi | LPG tüpü bağlantısı ve kaçak kokusu; akü kablo ve kutup başları; yakıt sızıntısı | Kaçak varsa kontağı açmayın |
| Kapasite etiketi | Okunaklı mı, ataşmana uygun mu? | Etiket yenilenmeden çalışılmaz |
Kontrol formu kâğıt da olabilir, dijital de; önemli olan her vardiyada doldurulması, “uygun değil” işaretlendiğinde kimin bilgilendirileceğinin belli olması ve formun saklanmasıdır. Ek-III, bakım ve onarım kayıtlarının ekipmanın kullanım ömrü boyunca muhafaza edilmesini de ister.
Forklift yük kapasitesi: yük diyagramı nasıl okunur?
Forkliftin üzerindeki kapasite etiketi “2,5 ton” yazıyorsa bu, her koşulda 2.500 kg kaldırılabileceği anlamına gelmez. Etiketteki değer belirli bir yük merkezi (çatal sırtından yükün ağırlık merkezine yatay mesafe, sıklıkla 500 mm) ve belirli bir kaldırma yüksekliği için geçerlidir. Yük öne kaydıkça veya yükseldikçe kapasite düşer.
Aşağıdaki tablo, okumayı göstermek için hazırlanmış temsili bir diyagramdır; kendi forkliftinizde yalnızca kendi etiketinizdeki değerleri kullanın.
| Kaldırma yüksekliği | Yük merkezi 500 mm | Yük merkezi 600 mm | Yük merkezi 700 mm |
|---|---|---|---|
| 3.000 mm’ye kadar | 2.500 kg | 2.200 kg | 1.900 kg |
| 4.500 mm | 2.200 kg | 1.900 kg | 1.650 kg |
Okurken üç kuralı uygulayın:
- Yükün ağırlık merkezini tahmin edin. 1.200 mm derinliğinde düzgün yüklenmiş bir palette ağırlık merkezi yaklaşık 600 mm’dedir; etiketteki 500 mm satırını kullanamazsınız.
- En yüksek rafı esas alın. Yükü 4,5 metreye koyacaksanız yerden kaldırırken değil, en yüksek noktadaki kapasiteye bakın.
- Ataşman takıldıysa eski etiket geçersizdir. Yan kaydırıcı, döndürücü veya rulo kıskacı hem ağırlık ekler hem yük merkezini öne alır. Ataşmanlı kapasiteyi imalatçıdan alın ve etiketi güncelletin.
Ağırlığı bilinmeyen yükü “kaldırırsa kaldırır” mantığıyla denemeyin. Arka tekerlerin hafiflemesi, direksiyonun boşalması ve direğin öne doğru salınması kapasitenin aşıldığının işaretleridir; bu noktada yükü yavaşça indirin.
Forklift devrilmesi: rampada, virajda ve yük yukarıdayken
Karşı ağırlıklı forklift, ön iki teker ile arka aksın orta noktası arasında kalan bir üçgen üzerinde dengede durur. Yük ile forkliftin ortak ağırlık merkezi bu üçgenin dışına çıktığında forklift devrilir. Operatörün kontrol edebileceği dört durum bu dengeyi bozar:
- Virajda hız. Yanal devrilmenin tipik senaryosu, boş ya da yüklü forkliftin hızlı dönüşüdür. Dönüşten önce yavaşlayın; direksiyonu sert kırmayın.
- Yük yukarıdayken hareket. Yük ne kadar yüksekse ağırlık merkezi o kadar yükselir. Yükü yerden yalnızca birkaç parmak kaldırın, direği geriye eğin ve öyle hareket edin. Yükseltilmiş yükle yön değiştirmeyin.
- Rampa ve eğim. Yüklüyken yük her zaman eğimin üst tarafında kalmalıdır: rampayı ileri giderek çıkın, geri geri inin. Boşken çatallar eğimin alt tarafına bakar. Rampada asla dönmeyin ve rampaya çaprazlama girmeyin.
- Zemin. Çukur, rögar kapağı, kasis, ıslak veya yağlı zemin ve rampa ile tır kasası arasındaki boşluk ani yalpalamaya yol açar. Tır yükleme rampasında aracın takozlandığını ve köprünün oturduğunu görmeden içeri girmeyin.
Gemlik’teki liman ve serbest bölge çevresinde olduğu gibi açık sahada çalışan forkliftlerde rüzgâr, yağmur, çamurlu ve bozuk zemin de devrilme riskini artırır. Açık saha rotalarını vardiya başında yürüyerek kontrol edin; zemin bozulduysa rotayı değiştirin veya işi erteleyin.
Forklift emniyet kemeri: devrilme anında hayatta kalmak
Yönetmeliğin Ek-I’i, üzerinde çalışan bulunan forkliftlerde devrilme riskine karşı sürücü için kabin bulunmasını ya da forkliftin, devrilmesi hâlinde sürücünün forkliftin parçaları tarafından ezilmesini önleyecek yapıda olmasını ister. Oturmalı forkliftlerde bu korumanın iki parçası vardır: koruyucu çatı veya kabin ve operatörü koltukta tutan emniyet kemeri. Kemer takılı değilse koruyucu çatı tek başına işe yaramaz; çünkü devrilen forkliftten fırlayan operatör çoğu zaman çatının veya direğin altında kalır.
Devrilme başladığında ne yapacağınızı önceden bilin:
- Atlamayın.
- Direksiyonu iki elinizle sıkıca tutun.
- Ayaklarınızı tabana bastırın.
- Gövdenizi devrilme yönünün tersine doğru eğin.
Kemer kullanımı 6331 sayılı Kanun’un 19. maddesinde sayılan çalışan yükümlülüğünün de konusudur: çalışan, ekipmanın güvenlik donanımlarını doğru kullanır, keyfi olarak çıkarmaz ve değiştirmez. İşverenin görevi ise kemer kullanımını izlemek ve kemersiz çalışmayı kabul etmemektir. Bazı işletmeler kemer takılmadan hareket etmeyen kilitleme sistemlerini tercih ediyor; bu tür bir değişiklik yapılacaksa imalatçıyla birlikte planlanmalıdır.
Yük taşırken uyulacak yedi kural
- Görüş kapalıysa geri gidin. Yük önünüzü kapatıyorsa geri geri ilerleyin ve hareket yönüne bakın. Yönetmelik, sürücünün görüş alanı kısıtlandığında görüşü iyileştirecek yardımcı araçların kullanılmasını ister.
- Yolcu taşımayın. Çatala, palete veya forkliftin herhangi bir yerine insan bindirilmez. Ek-II’ye göre üretim standardında veya kullanım kılavuzunda açıkça izin verilmedikçe seyyar iş ekipmanıyla insan taşınamaz.
- İnsan kaldırmayın. Forkliftle palet üzerinde çalışan yükseltmek, yalnızca olağanüstü ve acil istisnai durumlarda, gerekli önlemler alınarak ve gözetim altında mümkündür. Rutin raf işinde bu yol kullanılmaz.
- Yayaya yol verin. Kör köşelerde durun, korna çalın; yaya yolunu forklift yolu olarak kullanmayın.
- Hız sınırına uyun. İşletmenin belirlediği hız sınırı tavsiye değil, Ek-II’nin istediği trafik düzeninin parçasıdır.
- Yükü dengeli alın. Çatalları palete sonuna kadar sokun, iki çatal arasını yüke göre ayarlayın.
- Doğru park edin. Çatallar yerde, el freni çekili, kontak anahtarı üzerinde değil. Yönetmelik, yetkisiz kişilerin çalıştırmasını önleyecek donanım ister; anahtarı forkliftte bırakmak bu korumayı ortadan kaldırır.
Depo içinde forklift ve yaya yollarının ayrılması, ayrı bir planlama konusudur ve risk değerlendirmesinde ele alınır. Örnek puanlamayı risk değerlendirmesi rehberimizde bulabilirsiniz.
Eğitim, belge ve periyodik kontrol
Forklifti yalnızca, güvenli kullanımı konusunda uygun eğitim almış operatörler kullanır. Bu eğitimin içeriği işyerine özgü olmalıdır: depodaki rampa, raf yüksekliği, kullanılan ataşman ve yaya trafiği. Operatörlerin mesleki belge durumunu, yapılan işin niteliğine göre değerlendirmek gerekir; hangi belgelerin kabul edildiğini mesleki eğitim belgesi rehberimizde anlattık.
Operatörün günlük kontrolü periyodik kontrolün yerine geçmez. Forklift ve transpaletler, standartta daha kısa bir süre yoksa en geç yılda bir EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişi tarafından kontrol edilir; ayrıntılar iş ekipmanı periyodik kontrol süreleri yazımızda. Kontrol tarihlerini İSG takvimine ekleyerek kiralık forkliftler dahil hiçbirini atlamazsınız.
Bursa ve çevre illerdeki depo ve lojistik işletmelerinde forklift risklerinin sahada değerlendirilmesi, operatör talimatlarının hazırlanması ve kontrol formlarının kurulması iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizin parçasıdır. Yıllık kontrolleri periyodik kontrol hizmetimizle planlayabilirsiniz. Sektöre özgü diğer riskler için lojistik ve depo sayfamıza bakın.
Sık Sorulan Sorular
Forklift günlük kontrol formu zorunlu mu?
Evet. İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III, ekipmanın her çalışmaya başlamadan önce operatör tarafından kontrol edilmesini ve gözle muayene ile fonksiyon denemelerinin kayıt altına alınmasını ister. Formun biçimi serbesttir; kâğıt veya dijital olabilir.
Forkliftin periyodik kontrolü ne sıklıkla yapılır?
Standartta daha kısa bir süre yoksa en geç yılda bir. Kontrolü EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişi yapar ve sözleşme kontrolden en geç bir gün önce İSG-KATİP üzerinden kurulur.
Forklift devrilirken atlamak doğru mu?
Hayır. Atlayan operatör çoğu zaman koruyucu çatının veya direğin altında kalır. Kemeriniz takılıyken direksiyonu sıkı tutun, ayaklarınızı tabana bastırın ve gövdenizi devrilme yönünün tersine eğin.
Forkliftle palet üzerinde insan kaldırılabilir mi?
Rutin işlerde hayır. İnsan kaldırmak için bu amaçla üretilmiş ekipman kullanılır. İnsan kaldırmak için üretilmemiş bir ekipman, yönetmeliğe göre yalnızca olağanüstü ve acil istisnai durumlarda, gerekli önlemler alınarak ve gözetim altında bu amaçla kullanılabilir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.