Kısaca
Doğru söndürücü, yanan maddeye göre seçilir. A sınıfı katı yangınlarında çok amaçlı kuru kimyevi toz veya su, B sınıfı sıvı yangınlarında toz, CO₂ veya köpük, C sınıfı gaz yangınlarında toz veya CO₂, D sınıfı metal yangınlarında yalnızca metal yangını tozu, F sınıfı yağ yangınlarında ıslak kimyasal söndürücü kullanılır. Yanlış seçim yangını büyütebilir, elektrik çarpmasına veya patlamaya yol açabilir.
Yangın sınıfları: A, B, C, D ve F
Yangın söndürücü türleri arasında doğru seçimi yapmak için önce yanan maddeyi tanımak gerekir. TS EN 2 standardı, yangınları yanan maddeye göre beş sınıfa ayırır ve söndürücülerin etiketindeki piktogramlar bu sınıflara göre basılır:
| Sınıf | Yanan madde | İşyerinden örnekler |
|---|---|---|
| A | Katı, genellikle organik ve kor bırakan maddeler | Ahşap palet, karton, kumaş, iplik, kâğıt, birçok plastik |
| B | Sıvılar ve sıvılaşabilen katılar | Tiner, boya, solvent, benzin, mazot, hidrolik yağ, mum |
| C | Gazlar | LPG, doğal gaz, asetilen, hidrojen |
| D | Yanabilen metaller | Alüminyum ve magnezyum talaşı veya tozu, sodyum, lityum |
| F | Pişirme yağları | Fritöz ve tava yağı, endüstriyel mutfakta kızartma kazanı |
Bu tabloda “elektrik yangını” diye ayrı bir sınıf yoktur. Elektrik, yangının kaynağıdır; yanan madde ise kablonun yalıtımı, panodaki plastik ya da çevredeki tozdur. Asıl soru, söndürücünün gerilim altındaki ekipmanda güvenle kullanılıp kullanılamayacağıdır.
Yangın söndürücü türleri ve nasıl söndürdükleri
- Kuru kimyevi tozlu söndürücü (ABC tozu): Yanma zincirini kimyasal olarak keser ve yüzeyi örter. A, B ve C sınıflarında etkilidir; işyerlerinde en yaygın türdür. Dezavantajı, ince tozun her yere yayılması ve elektronik ekipmanda kalıntı bırakmasıdır.
- BC tozlu söndürücü: Sıvı ve gaz yangınlarında etkilidir, katı maddelerin korunu söndürmede zayıftır.
- Karbondioksitli (CO₂) söndürücü: Ortamdaki oksijeni azaltarak söndürür, kalıntı bırakmaz. Elektrik panoları, sunucu odaları ve küçük sıvı yangınları için uygundur. Açık havada ve rüzgârda etkisi hızla düşer; kor bırakan katılarda yangın yeniden alevlenebilir.
- Köpüklü yangın söndürücü: Yanan sıvının yüzeyini bir tabakayla örter ve soğutur. B sınıfı sıvı yangınlarında ve A sınıfında etkilidir.
- Sulu veya su sisli söndürücü: Soğutarak söndürür; A sınıfı içindir.
- Metal yangını tozu (D sınıfı): Yanan metalin üzerini örterek havayla temasını keser. Başka hiçbir söndürücü bu işi güvenle yapamaz.
- Islak kimyasal söndürücü (F sınıfı): Yağ yüzeyinde sabunumsu bir tabaka oluşturur ve yağı soğutur. Endüstriyel mutfaklar içindir.
Hangi yangına hangisi? Eşleştirme tablosu
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’in 99. maddesi, taşınabilir söndürücülerin tipinin mekândaki risklere göre belirlenmesini ister ve şu eşleştirmeyi yapar: A sınıfı için öncelikle çok maksatlı kuru kimyevi tozlu veya sulu, B sınıfı için kuru kimyevi tozlu, karbondioksitli veya köpüklü, C sınıfı için kuru kimyevi tozlu veya karbondioksitli, D sınıfı için öncelikle kuru metal tozlu söndürücüler. Hastane, huzurevi ve anaokulu gibi yerlerde sulu veya temiz gazlı söndürücüler tercih edilir.
Aşağıdaki tablo genel bir yol göstericidir; son karar, söndürücünün etiketindeki sınıf piktogramlarına ve imalatçının kullanım talimatına göre verilir. C sınıfı gaz yangınlarında ilk iş söndürmek değil, gaz vanasını kapatmaktır: gaz akışı kesilmeden söndürülen alevin yerine ortamda biriken gaz, daha büyük bir patlama riskine dönüşebilir.
| Söndürücü | A | B | C | D | F | Gerilim altındaki ekipman |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ABC kuru kimyevi toz | Uygun | Uygun | Uygun | Uygun değil | Uygun değil | Genellikle kullanılabilir; elektronikte kalıntı bırakır |
| CO₂ | Sınırlı | Uygun | Uygun | Uygun değil | Uygun değil | Tercih edilir |
| Köpüklü | Uygun | Uygun | Uygun değil | Uygun değil | Etikette F yoksa uygun değil | Etiketinde izin yoksa kullanılmaz |
| Sulu | Uygun | Uygun değil | Uygun değil | Uygun değil | Uygun değil | Kullanılmaz |
| Metal yangını tozu | Uygun değil | Uygun değil | Uygun değil | Uygun | Uygun değil | Etikete bakılır |
| Islak kimyasal | Etikete bakılır | Uygun değil | Uygun değil | Uygun değil | Uygun | Kullanılmaz |
Söndürücü etiketi nasıl okunur?
Doğru söndürücüyü seçmek kadar, elinizdekinin ne olduğunu bir bakışta anlamak da önemlidir. TS EN 3 standardına göre üretilmiş bir söndürücünün gövdesinde şu bilgileri arayın:
- Sınıf piktogramları: A, B, C, D veya F için ayrı simgeler. Simgesi olmayan sınıfta o söndürücüyü kullanmayın.
- Söndürme performansı: “13A” veya “89B” gibi ifadeler, standart test yangınlarında söndürülebilen yangının büyüklüğünü gösterir. Aynı kilodaki iki söndürücünün performansı farklı olabilir; karşılaştırmayı kiloya göre değil bu değere göre yapın.
- Gerilim altındaki ekipmanda kullanım: Su bazlı söndürücülerde bu konuda bir ibare yoksa enerjili ekipmanda kullanılmaz.
- Kullanım sıcaklığı aralığı: Soğuk depoda veya açık sahada duran söndürücüler için önemlidir.
- Basınç göstergesi: Basınçlı tozlu ve sulu söndürücülerde ibre yeşil bölgede olmalıdır. CO₂ söndürücülerde gösterge yoktur; dolu olup olmadıkları tartılarak anlaşılır.
- Servis etiketi: Son kontrol ve dolum tarihi ile bakımı yapan firmanın bilgisi.
Aylık iç kontrolde bu altı maddeye bakmak birkaç dakika sürer ve bakım günü gelmeden bozulan söndürücüyü yakalamanızı sağlar.
Yanlış söndürücü seçiminin sonuçları: dört işyeri örneği
Elektrik panosu
Sulu veya köpüklü bir söndürücüyle gerilim altındaki panoya müdahale etmek, kullanan kişiyi elektrik çarpması riskine sokar. ABC tozu yangını söndürür ama panodaki kontaktör, sürücü ve kartlarda temizlenmesi zor kalıntı bırakır. Doğru sıra şudur: mümkünse enerjiyi ana şalterden kesin, panoya CO₂ ile müdahale edin, kapalı ve küçük bir elektrik odasında CO₂ kullandıktan sonra odayı havalandırmadan içeride kalmayın.
Fritöz ve yağ kazanı
Yanan yağa su atmak en tehlikeli hatadır: su yağın altında anında buharlaşır ve alev almış yağı çevreye püskürtür. CO₂ alevi bir an bastırır gibi görünür, ama yağ soğumadığı için kısa süre sonra yeniden alevlenebilir. Doğru seçim F sınıfı ıslak kimyasal söndürücüdür; önce ısıtmayı ve gazı kesin. Yönetmelik, bir anda 100’den fazla kişiye hizmet veren mutfakların davlumbazlarına otomatik söndürme sistemi kurulmasını da şart koşar; fabrika yemekhaneleri bu kapsama girebilir.
Metal tozu ve talaş
Alüminyum veya magnezyum talaşının ya da tozunun yandığı bir yangında su, yanan metalle tepkimeye girerek yangını büyütebilir ve patlamaya yol açabilir. CO₂, magnezyum gibi metallerde etkisizdir ve tepkimeyi besleyebilir. ABC tozu ise yanan metali söndüremez; basınçla püskürtüldüğünde talaşı dağıtabilir. Bursa’daki otomotiv yan sanayi ve metal işleme atölyelerinde, alüminyum işleme veya magnezyum döküm yapılan bölümlerde metal yangını tozu bulundurmak ve bunu kullanacak kişiyi eğitmek ayrı bir planlama konusudur.
Solvent ve boya deposu
Tiner veya boya yangınında su, yanan sıvıyı yayarak yangını büyütür. Kuru kimyevi toz veya köpük kullanılır. Depolarda yönetmelik ayrıca tekerlekli tip söndürücü bulundurmayı zorunlu tutar.
Söndürücünün sayısı, yeri ve kontrolü
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’in 99. maddesi şu kuralları koyar:
- Sayı: Yönetmeliğin kendi yangın tehlike sınıflamasına göre (İSG tehlike sınıfıyla karıştırmayın) düşük tehlike sınıfındaki yapılarda her 500 m², orta ve yüksek tehlike sınıfındakilerde her 250 m² yapı inşaat alanı için bir adet 6 kg’lık kuru kimyevi tozlu veya eşdeğeri gazlı söndürücü bulunur.
- Tekerlekli tip: Otoparklarda, depolarda ve tesisat dairelerinde ayrıca tekerlekli söndürücü zorunludur.
- Yer: Söndürücüye ulaşma mesafesi en fazla 25 metredir. Söndürücüler kapı arkasına, kapalı dolaplara ve derin duvar girintilerine konmaz; görünmeyen yerdeyse fosforlu işaretle gösterilir.
- Montaj: 4 kg’dan ağır ve 12 kg’dan hafif söndürücülerin zeminden yüksekliği yaklaşık 90 cm’yi aşmaz.
- Bakım: Periyodik kontrol ve bakım TS ISO 11602-2 standardına göre yapılır. Söndürücüler yılda bir kez yerinde genel kontrolden geçer, dördüncü yılın sonunda söndürme maddesi yenilenip hidrostatik testi yapılır. Bakımı yapan firmanın dolum ve servis yeterlilik belgesi olmalıdır.
İş Ekipmanları Yönetmeliği’nin Ek-III’ü de portatif söndürücüleri, standartta daha kısa bir süre yoksa en geç yılda bir yapılacak periyodik kontrol listesine alır; ayrıntılar iş ekipmanı periyodik kontrol süreleri yazımızda. Dolum ve kontrol tarihlerini İSG takvimine ekleyin.
Eğitimsiz söndürücü işe yaramaz
En doğru söndürücü bile, onu hiç kullanmamış birinin elinde çoğu zaman boşa gider: pim çekilemez, hortum yanlış yöne tutulur, tüp alevin üstüne boşaltılır. 6331 sayılı Kanun’un 11. maddesi, işverenin yangınla mücadele için yeterli sayıda eğitimli kişiyi görevlendirmesini, eğitim ve tatbikatları yaptırmasını ve ekiplerin her zaman hazır bulunmasını ister. Söndürme ekibinin kaç kişiden oluşacağını acil durum planı ve destek elemanı rehberimizde anlattık.
SİSTEMER’in Yangın Eğitim Merkezi’nde teorik ve uygulamalı yangın eğitimi veriyoruz. Çalışanlarınız farklı söndürücü türlerini kontrollü bir yangın üzerinde kullanarak dener; elektrik, yağ ve metal yangınlarında neden farklı davranılması gerektiğini görerek öğrenir. Ayrıntılar için yangın eğitimi ve acil durum planı sayfalarımıza, metal işleme atölyelerine özgü riskler için metal ve makine sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Elektrik panosu yangınında hangi söndürücü kullanılır?
Mümkünse önce enerjiyi kesin. Gerilim altındaki panoda CO₂ söndürücü tercih edilir; kalıntı bırakmaz ve elektriği iletmez. Sulu ve köpüklü söndürücüler, etiketlerinde gerilim altındaki ekipmanda kullanılabileceği belirtilmedikçe kullanılmaz.
ABC tozlu söndürücü her yangını söndürür mü?
Hayır. A, B ve C sınıflarında etkilidir, ancak D sınıfı metal yangınlarında ve F sınıfı yağ yangınlarında uygun değildir. Bu riskler varsa özel söndürücü bulundurmanız gerekir.
CO2 söndürücü nerede kullanılır?
Elektrik panoları, sunucu ve bilgi işlem odaları, laboratuvarlar ve küçük sıvı yangınları için uygundur. Kalıntı bırakmaz. Açık alanda ve rüzgârda etkisi düşer; kapalı küçük odalarda kullandıktan sonra odayı havalandırmadan içeride kalınmamalıdır.
Yangın söndürücülerin dolumu ve kontrolü ne zaman yapılır?
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’e göre söndürücüler yılda bir kez yerinde genel kontrolden geçer; dördüncü yılın sonunda söndürme maddesi yenilenir ve hidrostatik testi yapılır. Kullanılan veya basıncı düşen söndürücü ise beklenmeden doldurulur.
Yangın sınıfları, doğru söndürücü seçimi, güvenli açık alanda uygulamalı söndürme ve tahliye tatbikatı tek eğitimde.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.