Kısaca
Tatbikat, acil durum planının sahada işleyip işlemediğini ölçmek için en geç yılda bir yapılır ve sonuçları tatbikat formuna yazılır. İyi bir tatbikat; risk değerlendirmesinden seçilmiş bir senaryo, her kritik noktada bir gözlemci, ölçülen süreler ve sorumlusu ile tarihi belli düzeltici faaliyetlerle biter. Bu yazıda üç örnek senaryo, süre ölçüm tablosu ve değerlendirme adımlarını bulacaksınız.
Acil durum tatbikatı nasıl yapılır, neyi ölçer?
Acil durum tatbikatı nasıl yapılır sorusunun cevabı, tatbikatın amacından başlar. İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik md. 13’e göre tatbikat, planın uygulama adımlarının düzenli takip edilmesi ve uygulanabilirliğinden emin olunması için yapılır; tatbikat denetlenir, gözden geçirilir ve gerekli düzeltici ve önleyici tedbirler alınır. Maden işyerleri dışında tatbikat en geç yılda bir yapılır. Sonunda tatbikatın tarihi, görülen eksiklikler ve yapılacak düzenlemeleri içeren bir tatbikat formu hazırlanır; örnek form yönetmeliğin Ek-2’sindedir.
Yani tatbikatın başarısı “herkes dışarı çıktı” cümlesiyle ölçülmez. Ölçülen şey şudur: alarm herkese ulaştı mı, ekipler görevini bildi mi, kaçış yolları açık mıydı, sayım doğru ve hızlı yapıldı mı, plan gerçek hayatla uyuştu mu? Planın kendisini nasıl hazırlayacağınızı acil durum planı rehberimizde anlattık; bu yazı tatbikatın planlanmasına ve değerlendirilmesine odaklanır.
Hazırlık takvimi: altı hafta
Sağlıklı bir tatbikatın hazırlığı tatbikat gününden uzun sürer. Orta büyüklükte bir üretim tesisi için örnek bir takvim:
| Zaman | Yapılacak iş | Sorumlu |
|---|---|---|
| 6 hafta önce | Senaryoyu risk değerlendirmesinden seçin, amaçları yazın | İş güvenliği uzmanı, işveren vekili |
| 5 hafta önce | Destek elemanı listesini, vardiya dağılımını ve yedekleri güncelleyin | İnsan kaynakları, ekip başları |
| 4 hafta önce | Ekiplere görev hatırlatma eğitimi verin; söndürücü kullanımını uygulatın | Uzman, eğitmen |
| 3 hafta önce | Gözlemcileri seçin, kontrol listelerini dağıtın | Uzman |
| 2 hafta önce | Ziyaretçi, alt işveren ve komşu işyerlerine bilgi verin; varsa bina yönetimiyle koordine olun | İşveren vekili |
| 1 hafta önce | Alarm, acil aydınlatma, kaçış yolu ve toplanma alanı ön kontrolü | Bakım, koruma ekibi |
| Tatbikat günü | Güvenlik brifingi, tatbikat, sıcak değerlendirme toplantısı | Tüm ekipler |
| 1 hafta sonra | Tatbikat formu ve düzeltici faaliyet listesi | Uzman, işveren |
Tatbikatın ölçeğini de baştan seçin. Yönetmelik bir tatbikat türü tarif etmez; uygulamada üç yaklaşım birlikte kullanılır:
- Masa başı çalışma: Ekip başları bir kroki üzerinde senaryoyu adım adım konuşur. Maliyeti düşüktür, kimin neyi bilmediğini hızla gösterir; ancak sahadaki tahliyenin yerini tutmaz.
- Kısmi tatbikat: Yalnız bir bölüm, bir kat veya bir ekip çalışır. Örneğin söndürme ekibinin dolaptan hortumu açıp hatta su vermesi veya ilkyardım ekibinin yaralı taşıma uygulaması.
- Tam ölçekli tatbikat: Alarm, tahliye, sayım ve ekip müdahalesi birlikte uygulanır. Yasal yükümlülüğü karşılayan ve planın bütününü sınayan budur.
İyi bir yıllık düzen, yılda bir tam ölçekli tatbikatın öncesinde bir masa başı çalışma ve gerektiğinde ekip bazında kısmi tatbikatlar yapmaktır.
Tatbikat senaryosu nasıl yazılır?
Senaryo, “yangın çıktı, herkes çıksın” cümlesinden fazlasıdır. Yazılı bir senaryoda şu unsurlar bulunur:
- Başlangıç olayı: Ne oldu, nerede, saat kaçta, hangi vardiyada?
- Amaçlar: Ölçmek istediğiniz üç-beş şey. Örneğin “alarmın tüm bölümlerde duyulması”, “sayımın 10 dakikada tamamlanması”, “söndürme ekibinin söndürücüyle olay yerine ulaşması”.
- Tetik: Tatbikat nasıl başlayacak? Alarm butonu, anons veya telsiz.
- Beklenen tepkiler: Her ekip ve her bölüm ne yapmalı?
- Ek olaylar: Gerçeğe yaklaştıran sürprizler. Kapalı bir kaçış kapısı, “kayıp” bir çalışan, yaralı rolündeki bir gönüllü.
- Bitiş ölçütü: Sayımın tamamlanması ve koordinatörün “tatbikat sona erdi” anonsu.
- Güvenlik kuralları: Gerçek bir olay olursa kullanılacak “gerçek acil durum” anonsu, tatbikata katılmayacak kişiler ve bölümler.
Senaryoyu her yıl değiştirin. Yönetmelik md. 8 acil durumları yangın ve patlama, tehlikeli madde yayılımı ve zehirlenme, doğal afet ve sabotaj başlıklarında sayar; Ek-2’deki tatbikat formunda da bu türler işaretlenecek seçenekler olarak yer alır. Farklı vardiyalarda ve farklı senaryolarla tatbikat yapmak, planın tek bir kalıba sıkışmasını önler.
Tatbikat senaryosu örnekleri
Aşağıdaki üç senaryo, Bursa ve çevre illerdeki üretim tesislerinde sık karşılaşılan durumlara göre hazırlanmıştır. Kendi risk değerlendirmenize göre uyarlayın.
Senaryo A: Boya ve solvent deposunda yangın (gündüz vardiyası) Boya hazırlama odasında tiner bidonunun yanında duman görülür. Bölüm sorumlusu alarm butonuna basar. Söndürme ekibi uygun söndürücüyle olay yerine gider, elektrik ve havalandırma kesme noktaları koruma ekibince kapatılır, bina tahliye edilir. Ek olay: depo yanındaki kaçış kapısının önüne palet bırakılmıştır; çalışanlar alternatif yolu bulmalıdır. Ölçülecekler: söndürme ekibinin ulaşma süresi, kesme noktalarının bilinmesi, alternatif kaçış yolunun kullanımı. Söndürücü seçimi için yangın söndürücü türleri rehberimize bakın.
Senaryo B: Gece vardiyasında kimyasal döküntü Kaplama hattında asit bidonu devrilir, kokulu buhar yayılır. Koruma ekibi rüzgâr yönüne göre toplanma alanını değiştirmek zorundadır. Ek olay: gece vardiyasında ilkyardım ekibinden yalnızca bir kişi vardır. Ölçülecekler: gece vardiyasında ekiplerin tam olup olmadığı, alternatif toplanma alanına yönlendirme, döküntü kitine erişim.
Senaryo C: Ofis katında yaralı ve kayıp kişi Tahliye sırasında bir çalışan merdivende düşmüş rolündedir; bir başka çalışan sayımda eksik çıkar. Kurtarma ekibi arama yapar, ilkyardım ekibi yaralıya müdahale eder. Ölçülecekler: sayımın doğruluğu, kayıp kişinin hangi bilgiyle arandığı, yaralının toplanma alanına güvenli taşınması. Bu senaryo, ziyaretçi kaydının ve vardiya listesinin güncel olup olmadığını da ortaya çıkarır.
Gözlemci görevleri ve süre ölçümü
Gözlemci, tatbikata katılmaz; izler, ölçer ve yazar. Her kritik noktaya bir gözlemci koyun: her kat çıkışı ve merdiven, olay yeri, toplanma alanı ve koordinasyon noktası. Gözlemciye verilecek kontrol listesinde şu sorular bulunur: alarm bu noktada duyuldu mu, çalışanlar makineleri güvenli durdurdu mu, kaçış yolunda engel var mıydı, ekip başı görevini yaptı mı, panik veya geri dönen kişi oldu mu?
Süreleri tek bir saate göre ve aynı tabloya yazın:
| Ölçüm noktası | Tanım | Kim ölçer? |
|---|---|---|
| T0 | Alarmın verildiği an | Koordinatör |
| T1 | Söndürme veya kurtarma ekibinin olay yerine ulaşması | Olay yeri gözlemcisi |
| T2 | Son kişinin binadan çıkışı | Kat ve çıkış gözlemcileri |
| T3 | Toplanma alanında sayımın tamamlanması | Toplanma alanı gözlemcisi |
| T4 | Kayıp kişi bilgisinin kurtarma ekibine iletilmesi | Koordinasyon gözlemcisi |
T2 ile T3 arasındaki fark genellikle en çok şey anlatan değerdir: insanlar hızlı çıkar ama sayım uzun sürer. Bunun nedeni çoğu zaman güncel olmayan personel listesi, ziyaretçi kaydının olmaması veya bölüm sorumlularının kendi ekiplerini tanımamasıdır.
Tatbikat raporu: Ek-2 formu ve değerlendirme
Yönetmeliğin Ek-2’sindeki örnek tatbikat formu şu alanları içerir: işyeri adı, tatbikat adı, tarihi ve türü (yangın, patlama, doğal afet, tehlikeli madde yayılımı, zehirlenme veya salgın, sabotaj, diğer), katılan kişi sayısı ve toplanma yerindeki sayım sonucu, başlangıç ve bitiş saati, tatbikatın yapıldığı konum, tatbikatın amacı, doğru yapılanlar, yanlış yapılanlar, çıkarılan sonuçlar ile tatbikatı yürütenin ve onaylayan işveren veya vekilinin imzası.
Formu doldurmadan önce, tatbikattan hemen sonra 20–30 dakikalık bir “sıcak değerlendirme” toplantısı yapın. Gözlemciler bulgularını okur, ekip başları ne yaşadıklarını anlatır. Ardından bulguları bir düzeltici faaliyet tablosuna dönüştürün:
| Bulgu | Neden | Düzeltici faaliyet | Sorumlu | Termin |
|---|---|---|---|---|
| Depo kaçış kapısının önü kapalıydı | Sevkiyat alanı yetersiz | Kapı önü zemin işaretlemesi, günlük kontrol | Depo şefi | 2 hafta |
| Sayım 18 dakika sürdü | Vardiya listesi güncel değildi | Günlük vardiya listesinin koruma ekibine verilmesi | İK | 1 hafta |
| Gece vardiyasında tek ilkyardımcı vardı | Görevlendirme yalnız gündüz yapılmış | Gece vardiyasından ilkyardımcı belirlenmesi | İşveren vekili | 1 ay |
Yönetmelik, tatbikatta aksayan yönlere ve kazanılan deneyime göre planın gözden geçirilip düzeltilmesini ister (md. 13/3). Düzeltici faaliyetler kapanmadan bir sonraki tatbikatı planlamayın.
Formdaki “çıkarılan sonuçlar” alanını genel ifadelerle değil, ölçülen değerlerle doldurun. Zayıf bir örnek: “Tatbikat başarılı geçmiş, çalışanlar binayı düzenli şekilde terk etmiştir.” Güçlü bir örnek: “Alarm tüm bölümlerde duyuldu; son kişi 4 dakika 10 saniyede çıktı; sayım 18 dakikada tamamlandı ve hedefin üzerinde kaldı; depo kaçış kapısı kapalı bulundu; gece vardiyası ilkyardımcı sayısı yetersiz.” İkinci örnek, hem bir sonraki tatbikatta karşılaştırma yapmanızı sağlar hem de denetimde planın gerçekten sınandığını gösterir. Tatbikat sırasında çekilen fotoğrafları ve gözlemci kontrol listelerini formun ekine koyun.
Sık yapılan hatalar
- Her yıl aynı senaryo, aynı saat, aynı vardiya.
- Tatbikatın önceden duyurulup çalışanların montlarını alıp hazır beklemesi.
- Gözlemci olmadan yapılan, süresi ölçülmeyen tatbikat.
- Formun “eksiklik görülmemiştir” ifadesiyle doldurulması.
- Alt işveren çalışanlarının ve ziyaretçilerin tatbikata dahil edilmemesi.
- İş merkezlerinde bina yönetimiyle koordinasyon yapılmaması; yönetmelik bu yerlerde tatbikatın yönetimin koordinasyonunda yürütülmesini ister (md. 13/4).
Acil durum yükümlülüklerine aykırılıkta 2026 temel idari para cezası her yükümlülük için 22.194 TL’dir ve aykırılık sürdükçe her ay uygulanır. Tatbikat tarihlerini İSG takvimi aracıyla izleyebilirsiniz. Senaryonun hazırlanması ve sahada yönetilmesi için acil durum planı hizmetimizi, ekiplerin söndürücüyü fiilen kullanması için Yangın Eğitim Merkezimizdeki yangın eğitimini inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Acil durum tatbikatı ne sıklıkla yapılmalı?
Maden işyerleri dışında en geç yılda bir yapılmalıdır. Vardiyalı çalışan veya birden fazla binası olan işyerlerinde, her vardiyanın ve her binanın en az bir tatbikata katılmasını sağlayacak şekilde planlama yapmanız önerilir.
Tatbikat habersiz mi yapılmalı?
Yönetmelik bu konuda bir şart koymaz. İlk tatbikatlarda tarih duyurulabilir; ekipler deneyim kazandıkça saatin bildirilmediği tatbikatlar planın gerçek performansını daha iyi gösterir. Her durumda güvenlik brifingi ve “gerçek acil durum” anonsu belirlenmelidir.
Tatbikat formunu kim imzalar?
Ek-2’deki örnek formda tatbikatı yürüten kişinin adı, unvanı ve imzası ile tatbikatı onaylayan işveren veya işveren vekilinin imzası bulunur. Formu acil durum planıyla birlikte saklayın.
Ziyaretçiler ve alt işveren çalışanları tatbikata katılmalı mı?
Evet. İşveren, alt işveren çalışanları, müşteri ve ziyaretçilerin acil durumlar, tahliye planı, kaçış yolları ve toplanma yerleri hakkında bilgilendirilmesini sağlamakla yükümlüdür. Tatbikat, bu bilgilendirmenin işe yarayıp yaramadığını sahada gösterir.
Senaryolar, destek ekipleri, tahliye krokileri ve yıllık tatbikatla sahada gerçekten işleyen bir acil durum planı.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.