Kısaca
ISO 45001, iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemi için uluslararası, gönüllü bir standarttır; 2018’de yayımlanmış ve OHSAS 18001’in yerini almıştır. 6331 sayılı Kanun’daki yükümlülükler ise zorunludur ve belgeniz olsa da olmasa da denetlenir. Risk değerlendirmesi, acil durum planı, eğitim kayıtları ve kurul tutanakları gibi mevcut belgeleriniz, standardın birçok maddesine doğrudan temel olur; eksik olan çoğunlukla yönetim döngüsüdür.
ISO 45001 nedir?
ISO 45001, kuruluşların iş sağlığı ve güvenliği performansını sistemli biçimde yönetmesi için Uluslararası Standardizasyon Örgütü (ISO) tarafından yayımlanan bir yönetim sistemi standardıdır. Tam adı “İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemleri: Gereklilikler ve kullanım kılavuzu”dur. Standart 2018’de yayımlandı ve uzun yıllar kullanılan OHSAS 18001’in yerini aldı; OHSAS 18001’den geçiş süreci tamamlanmıştır. 2024’te yayımlanan bir tadil, kuruluşun bağlamı belirlenirken iklim değişikliğinin ilgili bir konu olup olmadığının değerlendirilmesini ekledi.
Standart bir İSG yönetim sistemi tarif eder: ne yapılacağını değil, nasıl yönetileceğini söyler. “Forklift şöyle kontrol edilir” demez; “yasal ve diğer gereklilikleri belirleyin, riskleri değerlendirin, hedef koyun, uygulayın, izleyin, gözden geçirin ve iyileştirin” der. Bu döngü, Planla-Uygula-Kontrol Et-Önlem Al (PUKÖ) mantığına dayanır.
ISO 45001 belgesi ise standardın şartlarını karşıladığınızı bağımsız bir belgelendirme kuruluşunun denetimle doğrulamasıdır. Belgelendirme gönüllüdür; standardı belge almadan, yalnız yönetim aracı olarak da uygulayabilirsiniz.
ISO 45001 ile 6331 sayılı Kanun arasındaki fark
Sık karşılaştığımız bir yanlış anlama, “ISO 45001 belgemiz var, İSG yükümlülüklerimizi yerine getiriyoruz” cümlesidir. İkisi farklı düzlemdedir:
| Konu | 6331 sayılı Kanun ve yönetmelikler | ISO 45001 |
|---|---|---|
| Niteliği | Zorunlu hukuk kuralı | Gönüllü uluslararası standart |
| Kapsam | Kanun kapsamındaki bütün işyerleri | Standardı uygulamayı seçen kuruluşlar |
| İçerik | Somut yükümlülükler: uzman ve hekim görevlendirme, risk değerlendirmesi, eğitim süreleri, muayene sıklıkları, periyodik kontroller | Yönetim süreçleri: bağlam, liderlik, planlama, destek, operasyon, performans değerlendirmesi, iyileştirme |
| Denetleyen | Bakanlık iş müfettişleri | Belgelendirme kuruluşu denetçileri |
| Uyumsuzluğun sonucu | İdari para cezası, işin durdurulması | Belgenin askıya alınması veya iptali |
ISO 45001 gereklilikleri: 10 maddelik yapı
Standart, ISO’nun diğer yönetim sistemi standartlarıyla aynı üst yapıyı kullanır. İlk üç madde kapsam, atıflar ve terimlerdir; şartlar 4. maddeden başlar. ISO 45001 gereklilikleri ve Türkiye’deki mevcut İSG belgelerinizle ilişkisi:
| Madde | Konu | Size temel olacak mevcut belge veya süreç |
|---|---|---|
| 4 | Kuruluşun bağlamı: iç ve dış konular, ilgili tarafların ihtiyaçları, kapsam | Tehlike sınıfı tespiti, müşteri ve tedarikçi şartları |
| 5 | Liderlik ve çalışanların katılımı: politika, roller, danışma ve katılım | İSG politikası, çalışan temsilcisi, İSG kurulu tutanakları |
| 6 | Planlama: tehlike tanımlama, risk ve fırsatlar, yasal gereklilikler, hedefler | Risk değerlendirmesi, yıllık çalışma planı, mevzuat listesi |
| 7 | Destek: kaynaklar, yetkinlik, farkındalık, iletişim, dokümante bilgi | Eğitim planı ve kayıtları, mesleki eğitim belgeleri, doküman arşivi |
| 8 | Operasyon: tehlikeleri ortadan kaldırma ve riskleri azaltma, değişiklik yönetimi, tedarik ve yükleniciler, acil durumlar | Önlem planları, iş izinleri, alt işveren belgeleri, acil durum planı ve tatbikatlar |
| 9 | Performans değerlendirmesi: izleme, ölçme, uyum değerlendirmesi, iç denetim, yönetimin gözden geçirmesi | Periyodik kontrol raporları, ortam ölçümleri, sağlık gözetimi, yıllık değerlendirme raporu |
| 10 | İyileştirme: olay, uygunsuzluk ve düzeltici faaliyet, sürekli iyileştirme | Kaza ve ramak kala kayıtları, kök neden analizleri, onaylı defter takibi |
Standardın 8. maddesindeki risk azaltma sırası, Türk mevzuatındaki önleme ilkeleriyle aynıdır: önce tehlikeyi ortadan kaldırmak, sonra ikame, mühendislik önlemleri, idari önlemler ve en son KKD. Bkz. kontrol hiyerarşisi.
Mevcut İSG belgeleriniz sisteme nasıl temel olur?
6331’e uyum için yıllardır üretilen belgeler, ISO 45001’in “dokümante bilgi” ihtiyacının büyük kısmını karşılar. Eksik olan çoğunlukla bu belgeleri birbirine bağlayan yönetim döngüsüdür. Geçiş için pratik bir yol:
- Boşluk analizi yapın. Yukarıdaki tabloyu kendi belgelerinizle doldurun; her madde için “var, kısmen var, yok” yazın.
- Bağlamı ve kapsamı yazın. Hangi tesis, hangi süreçler, hangi ilgili taraflar? Otomotiv yan sanayinde müşteri şartnameleri burada önemlidir.
- Yasal gereklilikler listesini çıkarın. Uygulanan kanun, yönetmelik ve tebliğleri, hangi süreçte nasıl karşılandığıyla birlikte listeleyin. Bu liste, standardın uyum değerlendirmesi şartının temelidir.
- Hedef koyun. “Kaza olmasın” hedef değildir. Ölçülebilir hedefler seçin: ramak kala bildirim sayısı, eğitim planına uyum, önlem planındaki işlerin zamanında kapanma oranı gibi.
- İç denetim ve yönetimin gözden geçirmesini kurun. İSG kurulu toplantıları bu döngünün bir parçası olabilir, ama ISO 45001’in istediği gözden geçirmenin yerine kendiliğinden geçmez.
- Değişiklik yönetimini tanımlayın. Yeni makine, yeni kimyasal veya yerleşim değişikliği, risk değerlendirmesi revizyonunu otomatik olarak tetiklemelidir.
Belgelendirme süreci nasıl işler?
Sistemi kurduktan sonra belge almak isterseniz süreç, belgelendirme kuruluşları için uluslararası kurallara göre birkaç aşamada yürür:
- Kuruluş seçimi: Belgelendirme kuruluşunun ISO 45001 kapsamında akreditasyonu olup olmadığını kontrol edin. Türkiye’de ulusal akreditasyon kurumu TÜRKAK’tır; akreditasyon belgesinin kapsamında sizin faaliyet alanınızın da bulunması gerekir.
- Birinci aşama denetim: Denetçi dokümantasyonu, kapsamı, yasal gereklilikler listesini ve sistemin denetime hazır olup olmadığını inceler.
- İkinci aşama denetim: Sahada sistemin gerçekten uygulandığı görülür; çalışanlarla, çalışan temsilcisiyle ve yöneticilerle görüşülür, kayıtlar incelenir.
- Belge ve gözetim: Uygunsuzluklar kapatıldıktan sonra belge düzenlenir. Belge süresince düzenli gözetim denetimleri yapılır, süre sonunda yeniden belgelendirme denetimi gelir.
Denetçinin sahada en çok baktığı şey, kâğıt üzerindeki prosedürle uygulamanın aynı olup olmadığıdır. Risk değerlendirmesinde yazan önlem makinede yoksa, bu bir uygunsuzluktur.
Sık yapılan hatalar
- Belgeyi hedef yapmak. Sistem, denetim haftası için hazırlanan dosyalara dönüşürse sahada hiçbir şey değişmez.
- Yasal belgeleri ihmal etmek. Belgelendirme denetimini geçmek, iş müfettişi denetiminde eksik çıkmayacağınız anlamına gelmez; temel yasal belgeler sistemin önkoşuludur.
- Çalışan katılımını kâğıtta bırakmak. Standart, çalışanların danışma ve katılımını ayrı bir şart olarak arar; temsilcinin imzası yetmez, görüşünün kararlara yansıması gerekir.
- Yükleniciyi sistem dışında tutmak. Alt işveren ve yüklenici yönetimi, operasyon maddesinin parçasıdır.
Otomotiv yan sanayinde neden gündeme gelir?
Bursa ve çevresindeki otomotiv yan sanayi işletmelerinde ISO 45001 sorusu çoğu zaman bir müşteri denetiminden veya ihale şartnamesinden gelebilir. Ana sanayi firmaları tedarikçilerini İSG performansı açısından da değerlendirebilir ve bu değerlendirmede belgeli bir yönetim sistemi sorulabilir. Hangi şartın istendiğini her müşterinin kendi tedarikçi şartnamesinden okuyun; hazırlık için ana sanayi tedarikçi İSG denetimi yazımıza bakabilirsiniz. Nilüfer’deki OSB’lerde faaliyet gösteren işletmeler için bölgesel planlama notları Nilüfer sayfamızda, sektörel riskler otomotiv yan sanayi sayfamızda.
Belgelendirme denetiminde denetçi, yasal yükümlülüklerin karşılanıp karşılanmadığına da bakar. Bu nedenle sistemi kurmadan önce 6331 kapsamındaki temel belgelerin eksiksiz ve güncel olması gerekir: geçerli risk değerlendirmesi, acil durum planı ve tatbikat kayıtları, eğitim belgeleri, sağlık gözetimi kayıtları ve periyodik kontrol raporları.
İş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde yasal İSG belgelerinizi güncel tutar, ISO 45001’e geçmek isteyen işletmeler için mevcut belgelerin hangi maddeleri karşıladığını gösteren boşluk analizinde destek oluruz. Belgelendirme denetimini bağımsız belgelendirme kuruluşları yapar.
Sık Sorulan Sorular
ISO 45001 belgesi zorunlu mu?
Hayır. ISO 45001 gönüllü bir standarttır. Zorunlu olan, 6331 sayılı Kanun ve yönetmeliklerdeki yükümlülüklerdir. Belge, bir müşteri veya ihale şartnamesinde istenebilir; bu durumda zorunluluk sözleşmeden doğar.
OHSAS 18001 ile ISO 45001 arasındaki fark nedir?
ISO 45001, OHSAS 18001’in yerini almıştır. Diğer ISO yönetim sistemi standartlarıyla aynı üst yapıyı kullanır; kuruluşun bağlamına, üst yönetimin liderliğine ve çalışanların danışma ve katılımına daha fazla ağırlık verir. OHSAS 18001’den geçiş süreci tamamlanmıştır.
ISO 45001 belgesi olan işyeri iş müfettişi denetiminden muaf olur mu?
Olmaz. İş müfettişi 6331 sayılı Kanun kapsamındaki yükümlülükleri belgeden bağımsız olarak denetler. Belge, yönetim sisteminin varlığını gösterir; yasal yükümlülüklerin yerine getirildiğinin kanıtı değildir.
ISO 45001, ISO 9001 ve ISO 14001 ile birlikte uygulanabilir mi?
Evet. Üç standart da ISO’nun ortak üst yapısını kullandığı için bağlam, liderlik, doküman yönetimi, iç denetim ve yönetimin gözden geçirmesi gibi maddeler tek bir entegre sistemde birleştirilebilir. Kalite veya çevre belgesi olan işletmeler bu ortak yapıdan yararlanarak İSG maddelerini mevcut sisteme ekleyebilir; İSG’ye özgü tehlike tanımlama, çalışan katılımı ve yasal uyum maddeleri ise ayrıca kurulmalıdır.
Küçük bir işletme ISO 45001 uygulayabilir mi?
Evet. Standart her büyüklükteki kuruluşa uygulanabilir; sistemin karmaşıklığı kuruluşun büyüklüğüne ve risklerine göre ölçeklenir. Küçük işletmelerde mevcut İSG belgeleri sistemin temelini kolayca oluşturabilir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.