Kontrol Hiyerarşisi: Eliminasyondan KKD’ye

Kontrol hiyerarşisi nedir?

Risk değerlendirmesinde tehlikeyi bulmak işin yarısıdır; asıl karar, hangi önlemin alınacağıdır. Kontrol hiyerarşisi (risk kontrol hiyerarşisi olarak da anılır), önlemleri etkinliklerine göre sıralayan beş basamaklı bir karar aracıdır: önce tehlikeyi ortadan kaldırmayı, olmuyorsa daha az tehlikeli olanla değiştirmeyi, sonra tehlikeyi kaynağında mühendislikle sınırlamayı, ardından çalışma yöntemini düzenlemeyi dener. Kişisel koruyucu donanım (KKD) en alttadır.

Sıranın mantığı basittir: üst basamaklar insan davranışına daha az bağlıdır. Tehlikeyi kaldırdığınızda kimsenin hata yapmasına imkân kalmaz; KKD’de ise koruma, çalışanın donanımı her seferinde doğru takmasına, donanımın uygun seçilmiş ve bakımlı olmasına bağlıdır.

6331 md. 5’teki ilkeler hiyerarşiye nasıl bağlanır?

6331 sayılı Kanun md. 5, işverenin yükümlülüklerini yerine getirirken gözeteceği risklerden korunma ilkelerini sayar. “Kontrol hiyerarşisi” ifadesi Kanun’da geçmez; ancak ilkeler aynı sırayı tarif eder:

Basamak	Ne yapar?	6331 md. 5’teki karşılığı
1. Eliminasyon	Tehlikeyi işten tamamen çıkarır	(a) Risklerden kaçınmak; (ç) işyeri tasarımı ve üretim metodu seçiminde özen
2. İkame	Tehlikeliyi daha az tehlikeli olanla değiştirir	(e) Tehlikeli olanı, tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirmek; (d) teknik gelişmelere uyum
3. Mühendislik önlemleri	Tehlikeyi kaynağında yalıtır veya sınırlar	(c) Risklerle kaynağında mücadele etmek
4. İdari önlemler	Çalışma yöntemini, süreyi, izni ve talimatı düzenler	(f) Tutarlı bir önleme politikası; (ğ) çalışanlara uygun talimatlar
5. KKD	Kalan riske karşı çalışanı korur	(g) Toplu korunma tedbirlerine, kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik vermek

Beş basamağı örneklerle okumak

1. Eliminasyon: tehlikeyi işten çıkarın

En güçlü önlemdir ve çoğu zaman tasarım aşamasında mümkündür. Örnekler:

Çatıdaki bir fanın bakımı için her ay yüksekte çalışılıyorsa, fanı zemin seviyesine taşımak yüksekte çalışmayı ortadan kaldırır.
Parçaların elle taşındığı iki istasyon arasına konveyör koymak elle taşıma tehlikesini kaldırır.
Bir ara stok alanını kaldırıp üretim akışını yeniden düzenlemek, o alandaki forklift-yaya karşılaşmasını yok eder.

2. İkame: daha az tehlikeli olanı seçin

İş yapılmaya devam eder ama tehlikenin büyüklüğü azalır. İkame nedir iş güvenliği sorusunun cevabı tam olarak budur:

Parça yağ almada uçucu solvent yerine sulu yıkama sistemi kullanmak.
Toz hâlindeki bir katkıyı granül veya pasta formunda satın almak.
Kesme işinde açık disk yerine kapalı gövdeli bir makineye geçmek.

İkamede dikkat edilecek nokta, yeni maddenin veya ekipmanın başka bir tehlike getirmemesidir. Yeni kimyasalın güvenlik bilgi formunu inceleyin; eski riskin yerine yenisini koymayın.

3. Mühendislik önlemleri: tehlikeyi kaynağında yalıtın

Tehlike yerinde durur ama çalışanla arasına fiziksel bir engel konur. Mühendislik önlemleri çalışanın her seferinde doğru davranmasını beklemez:

Makinenin hareketli parçalarına sabit veya kilitlemeli koruyucu; ayrıntılar makine koruyucuları rehberimizde.
Kaynak dumanı için kaynağa yakın lokal emiş.
Gürültülü kompresörü ayrı bir odaya almak veya ses yalıtımlı kabine koymak.
Forklift ve yaya yollarını fiziksel bariyerle ayırmak.

4. İdari önlemler: çalışma yöntemini düzenleyin

İdari önlemler isg uygulamasında prosedürler, iş izinleri, rotasyon, uyarı işaretleri, talimatlar ve eğitimlerdir. Gereklidirler ama tek başına zayıftırlar; çünkü uygulanmaları denetime ve insan davranışına bağlıdır. Örnekler: sıcak çalışma izni, kilitleme-etiketleme prosedürü, gürültülü bölümde maruziyet süresini kısaltan rotasyon, yaya geçiş saatlerinin düzenlenmesi.

5. KKD: kalan risk için son katman

Kulak koruyucu, eldiven, gözlük, solunum koruyucu ve emniyet kemeri ancak üstteki basamaklardan sonra kalan riske karşı kullanılır. KKD Kullanımı Yönetmeliği md. 5 de KKD’nin, risklerin toplu korunmayı sağlayan teknik önlemlerle veya iş organizasyonuyla önlenemediği ya da tam sınırlandırılamadığı durumlarda kullanılacağını söyler.

KKD neden son çaredir?

KKD’nin değersiz olduğunu söylemiyoruz; çoğu işte vazgeçilmezdir. Ama risk değerlendirmesinde tek önlem olarak yazıldığında şu zayıflıklar ortaya çıkar:

Yalnız takana korur. Gürültü kaynağını kapatırsanız bütün bölüm korunur; kulaklık yalnız onu doğru takanı korur.
Etkinliği görünmez. Yanlış beden bir maske veya kirli bir filtre dışarıdan fark edilmez.
Davranışa bağlıdır. Sıcakta, acele işte veya kısa “bir dakikalık” işlerde KKD çıkarılır.
Kendisi risk yaratabilir. Dönen bir makinede eldivenin kaptırılması buna örnektir; KKD Kullanımı Yönetmeliği md. 6, donanımın kendisi ek risk oluşturmadan korumasını ister.
Sürekli maliyet ve takip ister. Seçim, eğitim, zimmet, değişim ve bakım hiç bitmez.

Uygun ürünü seçmek için KKD seçimi rehberimize bakabilirsiniz.

Örnek kararlar: aynı risk, farklı basamaklar

Bursa ve çevre illerdeki metal ve plastik işletmelerinde sık karşılaştığımız üç durumda basamakları birlikte düşünelim:

Risk	Yalnız KKD ile yaklaşım	Hiyerarşiyle karar
Kompresör odası yanındaki tezgâhta gürültü	Kulak tıkacı dağıtmak	Kompresörü yalıtımlı odaya almak (mühendislik), kalan maruziyet için kulak koruyucu (KKD)
Boya hazırlamada solvent buharı	Yarım yüz maske vermek	Daha düşük uçuculuktaki ürüne geçmek (ikame), karıştırma noktasında lokal emiş (mühendislik), maskeyi yalnız dolum sırasında kullanmak (KKD)
Kalıp değişiminde 25 kg’lık parçaların elle taşınması	Bel desteği ve eğitim	Kalıp arabası veya kaldırma ekipmanı (mühendislik), iki kişilik taşıma talimatı (idari)

Hiçbir karar tek basamakta bitmez. İyi bir önlem planı genellikle bir üst basamak önlemi ile onu destekleyen idari ve kişisel önlemleri birlikte içerir.

Önlemin puana etkisi: bir örnek

Bir tezgâhta açık kayış-kasnak düzeneği olduğunu düşünelim. Fine-Kinney yöntemiyle örnek bir puanlama, basamak seçiminin sonucu nasıl değiştirdiğini gösterir:

Senaryo	Olasılık	Frekans	Şiddet	Risk skoru
Mevcut durum: koruyucu yok	3 (olası)	6 (günde birkaç kez)	15 (kalıcı hasar)	270
Yalnız eldiven ve talimat	3	6	15	270
Sabit koruyucu takıldı	0,5 (beklenmez ama mümkün)	6	15	45

Eldiven ve talimat olasılığı fiilen değiştirmez; hatta dönen parçada eldiven kaptırma riskini artırabilir. Sabit koruyucu ise eli tehlike bölgesinden fiziksel olarak uzak tutar ve skoru belirgin biçimde düşürür. Puanlar yöntemi açıklamak için verilmiş örneklerdir; sizin işyerinizdeki değerleri ekip birlikte belirler.

Önlem seçerken sorulacak beş soru

Risk değerlendirmesi toplantısında her yüksek puanlı satır için ekip olarak şu soruları sırayla sorun. Cevabı “hayır” olan her soru, bir alt basamağa inmenin gerekçesidir ve bu gerekçe dokümana yazılmalıdır:

Bu işi veya bu tehlikeyi tamamen ortadan kaldırabilir miyiz? Süreç değişikliği, tasarım değişikliği veya işin dışarıda yapılması düşünüldü mü?
Daha az tehlikeli bir madde, ekipman veya yöntem var mı? Tedarikçiden alternatif ürün istendi mi?
Tehlikeyi kaynağında fiziksel olarak yalıtabilir miyiz? Koruyucu, kapama, emiş, bariyer veya kilitleme mümkün mü?
Kalan risk için hangi yöntem, izin, süre sınırı veya talimat gerekiyor? Bunları kim denetleyecek?
Kalan risk için hangi KKD gerekiyor ve nasıl takip edilecek? Seçim, eğitim, zimmet ve değişim periyodu belli mi?

Çalışan temsilcisinin ve işi bizzat yapan çalışanın bu toplantıda bulunması, uygulanamayacak önlemlerin baştan elenmesini sağlar.

Risk değerlendirmesinde sık yapılan hatalar

KKD’yi tek önlem yazmak. Önlem sütununda yalnız “eldiven kullanılacak” yazıyorsa, üst basamakların neden uygulanamadığı da yazılmalıdır.
Eğitimi mühendislik önlemi gibi puanlamak. Eğitim idari bir önlemdir; riski bir mühendislik önlemi kadar düşürdüğünü varsaymayın.
Önlemden sonra yeniden puanlamamak. Yönetmelik md. 10, kalan riskin yeniden belirlenmesini ve kabul edilemez seviyedeyse adımların tekrarını ister.
İkamenin yeni tehlikesini atlamak. Yeni madde veya ekipman için de tehlike tanımlaması yapın.
Önleme termin ve sorumlu vermemek. Uygulama planında iş adımları, sorumlu, başlama ve bitiş tarihleri bulunur.

Puanlama yöntemleri için Fine-Kinney rehberimize, temel kavramlar için tehlike ve risk farkı yazımıza, sürecin tamamı için risk değerlendirmesi nasıl yapılır rehberine bakabilirsiniz. Risk değerlendirmesi hizmetimizde her önlemi bu sıraya göre gerekçelendirir, kalan riski yeniden puanlarız.

Sık Sorulan Sorular

Kontrol hiyerarşisi mevzuatta zorunlu mu?

Adı mevzuatta geçmez, ama içeriği zorunludur. 6331 md. 5 ve Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 10, tehlikeyi ortadan kaldırma, daha az tehlikeli olanla değiştirme, kaynağında mücadele ve toplu korunmaya öncelik verme sırasını açıkça ister.

İkame nedir, örnek verir misiniz?

İkame, işi yapmaya devam ederken tehlikeli maddeyi, ekipmanı veya yöntemi daha az tehlikeli olanla değiştirmektir. Solvent yerine sulu temizleyici, toz yerine granül hammadde ve açık disk yerine kapalı kesme makinesi tipik örneklerdir.

Mühendislik önlemleri ile idari önlemler arasındaki fark nedir?

Mühendislik önlemi tehlike ile çalışan arasına fiziksel bir engel koyar ve çalışanın davranışına bağlı değildir. İdari önlem ise prosedür, izin, rotasyon veya talimatla çalışma biçimini düzenler ve uygulanması denetime bağlıdır.

KKD verdiğimizde risk kabul edilebilir sayılır mı?

Tek başına sayılmaz. Önce üst basamakların neden uygulanamadığı değerlendirilmeli, KKD’den sonra kalan risk yeniden puanlanmalıdır. Kabul edilebilir seviyeye inmediyse yeni önlemler planlanır.