Kısaca
6331 sayılı Kanun’a göre tehlike, işyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek zarar veya hasar verme potansiyelidir; risk ise bu tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonucun meydana gelme ihtimalidir. Tehlike “ne zarar verebilir?” sorusunu, risk “kime, ne olasılıkla ve ne kadar ağır?” sorusunu cevaplar. Aynı forklift, merdiven ya da kimyasal; kullanım sıklığına, maruz kalan kişilere ve mevcut önlemlere göre farklı risk üretir.
Kanundaki tanımlar: tehlike nedir, risk nedir?
Temel İSG eğitiminde en çok karıştırılan iki kavramın tanımı 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu md. 3’te yer alır. Tehlike ve risk arasındaki fark bu iki tanımı yan yana okuyunca netleşir:
- Tehlike: İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyeli.
- Risk: Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimali.
- Risk değerlendirmesi: Tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması için yapılan çalışmalar.
- Önleme: İşin bütün safhalarında riskleri ortadan kaldırmak veya azaltmak için planlanan ve alınan tedbirlerin tümü.
Tanımlardaki kilit kelimeler “potansiyel” ve “ihtimal”dir. Tehlike, bir şeyin doğasında olan zarar verme gücüdür; siz bir şey yapmasanız da oradadır. Risk ise o gücün belirli koşullarda belirli kişilere zarar verme olasılığıdır ve koşullar değiştikçe değişir. Kanunun risk değerlendirmesi tanımında geçen “tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler” ifadesi tam olarak bu köprüyü anlatır.
Tehlike ve risk arasındaki fark: “ne” ve “ne kadar”
Gündelik bir örnekle başlayalım. Mutfaktaki keskin bir bıçak tehlikedir: kesme potansiyeli vardır. Bıçak kılıfında, çekmecede dururken bu tehlike ortadan kalkmaz, ama birinin yaralanma ihtimali çok düşüktür. Aynı bıçak tezgâhın kenarında, küçük bir çocuğun uzanabileceği yerde dururken tehlike aynıdır, risk ise belirgin şekilde yükselmiştir.
İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 8, tehlikelerin fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikososyal, ergonomik ve benzeri tehlike kaynaklarından doğduğunu söyler. Tehlike kaynağı, tehlikeyi taşıyan şeydir: makine, madde, ortam ya da iş organizasyonu. Aşağıdaki tablo üç kavramı birlikte gösterir:
| Tehlike kaynağı | Tehlike (zarar potansiyeli) | Risk (örnek ifade) |
|---|---|---|
| Forklift | Hareket eden ağır araç | Yaya yolu ayrılmamış depoda yayaya çarpma ihtimali |
| Toluen içeren tiner | Solunduğunda sinir sistemini etkileyen buhar | Havalandırmasız boya odasında günde 6 saat çalışan boyacının zehirlenme ihtimali |
| 3 m yükseklikteki raf | Yüksekten düşme potansiyeli | Merdiven yerine kasa üstüne çıkan çalışanın düşme ihtimali |
| Gürültülü pres | 90 dB(A) üzerindeki ses | Kulak koruyucu takmayan operatörde yıllar içinde işitme kaybı ihtimali |
| Gece vardiyası (psikososyal) | Yorgunluk ve dikkat azalması | Vardiyanın son saatinde bıçakla çapak alan çalışanın elini kesme ihtimali |
Tabloda risk sütunundaki her ifadenin bir kişi, bir faaliyet ve bir zarar içerdiğine dikkat edin. Tehlike tek kelimeyle yazılabilir; risk bir cümleyle yazılır.
Aynı tehlike, farklı işyeri, farklı risk
Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 9, her tehlikeden kaynaklanabilecek riskin hangi sıklıkta oluşabileceğinin ve kimlerin, nelerin, hangi şiddette zarar görebileceğinin belirlenmesini, bu yapılırken de mevcut kontrol tedbirlerinin etkisinin dikkate alınmasını ister. Bu yüzden aynı tehlike iki işyerinde farklı puan alır.
Forklifti üç farklı işyerinde düşünelim. Basit bir olasılık × şiddet matrisinde (her biri 1–5 arası) çarpma sonucu ağır yaralanma olacağı için şiddet her üç işyerinde de 5 alınır; değişen olasılıktır:
- Yaya yolları fiziksel bariyerle ayrılmış büyük bir lojistik deposu: Forklift ile yaya nadiren aynı alanda bulunur. Olasılık 2, risk skoru 2 × 5 = 10.
- Dar koridorlu, yaya ve forkliftin aynı yolu kullandığı bir mobilya atölyesi: Karşılaşma her gün defalarca olur. Olasılık 4, risk skoru 4 × 5 = 20.
- Aynı atölye, sevkiyat günü ve stajyerler sahadayken: Deneyimsiz kişiler ve yoğun trafik olasılığı daha da artırır. Olasılık 5, risk skoru 25.
Tehlike üç durumda da aynı forklifttir. Risk ise maruz kalan kişi sayısına, karşılaşma sıklığına, kişilerin deneyimine ve mevcut önlemlere göre iki buçuk katına çıkmıştır. Yönetmelik md. 8’in genç, yaşlı, engelli, gebe ve emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren grupların ayrıca dikkate alınmasını istemesinin nedeni de budur: aynı tehlike bu gruplar için daha yüksek risk üretebilir. Puanlamayı daha ayrıntılı yapan yöntemler için Fine-Kinney yöntemi yazımıza bakabilirsiniz.
Bu kez şiddetin değiştiği bir örnek düşünelim: ıslak zemin. Bir ofisin çay ocağında ıslak zemin genellikle kısa süreli bir kaymaya ve hafif bir burkulmaya yol açar. Aynı ıslak zemin bir et işleme hattında, elinde bıçakla yürüyen çalışan için kesik riskini de beraberinde getirir; zemin sürekli ıslak olduğu için olasılık da yükselir. Bir merdiven sahanlığında ise kayma, merdivenden düşme ve kafa travmasıyla sonuçlanabilir. Tehlike yine aynı “kaygan yüzey”dir; ama yanında bulunan diğer tehlike kaynakları ve ortam, olası zararın şiddetini tamamen değiştirir. Risk değerlendirmesini masa başında hazır listeden kopyalamak yerine sahada yürüyerek yapmanın nedeni budur.
Riski düşürmek mi, tehlikeyi ortadan kaldırmak mı?
Ayrım, alınacak önlemin türünü de belirler. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 10, kontrol tedbirlerinde şu sırayı koyar: önce tehlike veya tehlike kaynağının ortadan kaldırılması, sonra tehlikelinin tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirilmesi, ardından risklerle kaynağında mücadele. Toplu korunma önlemlerine kişisel korunmaya göre öncelik verilir ve tedbirlerden sonra risk yeniden puanlanır.
Boya odası örneğinde üç farklı önlem üç farklı şey yapar:
- Tinerli boya yerine su bazlı boyaya geçmek tehlikeyi değiştirir; zarar potansiyeli azalır.
- Lokal emiş ve genel havalandırma kurmak riski azaltır; tehlike aynıdır ama maruziyet düşer.
- Çalışana gaz maskesi vermek de riski azaltır, ancak tehlike ve ortamdaki buhar olduğu gibi kalır; maske takılmadığı anda risk geri gelir.
Eğitimde sık yapılan karışıklıklar
Temel eğitimde ve risk değerlendirmesi dokümanlarında şu hatalarla sık karşılaşılır:
- Tehlikeyi risk sütununa yazmak. “Risk: ıslak zemin” yanlıştır; ıslak zemin tehlikedir. Risk “mutfak çalışanının ıslak zeminde kayıp düşmesi ve kırık”tır.
- Bir tehlikeye tek risk yazmak. Elektrik panosu hem çarpılma hem yangın riski üretir; her biri ayrı satırdır.
- “KKD var, risk yok” demek. KKD tehlikeyi ortadan kaldırmaz, yalnızca riski azaltır ve son çaredir.
- Yalnızca tehlike listesi hazırlamak. Tehlikeleri sıralamak risk değerlendirmesinin ilk adımıdır; olasılık ve şiddet analiz edilmeden doküman tamamlanmış sayılmaz.
- Ramak kala olayları önemsememek. Yönetmelik ramak kala olayı, zarar verme potansiyeli olduğu hâlde zarara uğratmayan olay olarak tanımlar. Ramak kala, tehlikenin gerçek olduğunu ve riskin hesaplanandan yüksek olabileceğini gösteren en ucuz uyarıdır; bildirim sistemini ramak kala yazımızda anlattık.
Kısa alıştırma: tehlike mi, risk mi?
Aşağıdaki ifadeleri ekibinizle birlikte sınıflandırın; cevaplar parantez içindedir.
- Akü şarj odasında hidrojen gazı birikebilmesi. (Tehlike)
- Şarj odasında sigara içilmesi hâlinde patlama ve yanık ihtimali. (Risk)
- Vinçle taşınan asılı yük. (Tehlike)
- Asılı yükün altından geçen çalışanın yük düşerse ezilme ihtimali. (Risk)
- Şantiyedeki korkuluksuz döşeme boşluğu. (Tehlike)
- Gece aydınlatması olmayan alanda döşeme boşluğuna düşme ihtimali. (Risk)
Bu alıştırmayı işe başlama ve temel eğitimlerde kendi işyerinizden örneklerle yapmak, kavramı ezberden çıkarır. 2026 eğitim yönetmeliğine göre süre ve konu gruplarını yeni İSG eğitim yönetmeliği yazımızda bulabilirsiniz. Bursa ve çevre illerde verdiğimiz İSG eğitimleri işyerinin kendi tehlike kaynaklarıyla hazırlanır; riskleri dokümana dökmek için ise risk değerlendirmesi hizmetimize ve sürecin tamamını anlatan risk değerlendirmesi nasıl yapılır rehberimize bakabilirsiniz. İşyerinizin tehlike sınıfına göre yükümlülükleri görmek için İSG yükümlülük hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Tehlike ile risk arasındaki temel fark nedir?
Tehlike, zarar verme potansiyelidir ve bir şeyin doğasında bulunur. Risk, bu potansiyelin belirli koşullarda belirli kişilere zarar verme ihtimalidir; olasılık ve şiddetle ölçülür, koşullar değiştikçe değişir.
Bir tehlike birden fazla risk oluşturabilir mi?
Evet. Elektrik tesisatı çarpılma ve yangın, forklift çarpma ve devrilme, bir kimyasal hem solunum yoluyla zehirlenme hem de cilt yanığı riski oluşturabilir. Her risk ayrı değerlendirilir.
KKD tehlikeyi ortadan kaldırır mı?
Hayır. KKD tehlikeye değil, çalışanın maruziyetine etki eder ve riski azaltır. Bu yüzden mevzuat toplu korunma önlemlerine kişisel korunmaya göre öncelik verir.
Ramak kala olay tehlike mi, risk mi?
İkisi de değildir; bir olaydır. Zarar verme potansiyeli olduğu hâlde zarara yol açmamış olaydır ve risk değerlendirmesinde tehlikenin gerçek olduğunu, olasılığın düşünülenden yüksek olabileceğini gösteren bir veridir.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.