Kısaca
Endüstriyel radyografi ve tıbbi görüntülemede radyasyon güvenliği iki katmanlıdır: lisans, doz sınırları ve radyasyondan korunma kuralları Nükleer Düzenleme Kurumu (NDK) mevzuatından, risk değerlendirmesi, sağlık gözetimi ve eğitim ise 6331 sayılı Kanun’dan gelir. Sahada işi radyasyondan korunma sorumlusu yönetir; radyasyonla çalışanlar kişisel dozimetre taşır, radyasyon alanları denetimli ve gözetimli alan olarak sınıflandırılıp işaretlenir ve ziyaretçiler denetimli alana alınmaz.
İyonlaştırıcı radyasyon güvenliği: iki mevzuat katmanı
Basınçlı kap ve boru hattı üreten bir tesiste kaynak dikişlerinin radyografik muayenesi, bir hastanede röntgen ve floroskopi, bir diş kliniğinde panoramik çekim; hepsinde çalışanlar iyonlaştırıcı radyasyonla aynı ortamı paylaşır. İyonlaştırıcı radyasyon güvenliği, işyerinde iki ayrı mevzuat katmanının birlikte uygulanmasını gerektirir:
- NDK mevzuatı: Radyasyon kaynağının lisansı veya izni, radyasyondan korunma programı, doz sınırları, dozimetri, radyasyon alanları ve radyasyondan korunma sorumlusu. Temel düzenleme, Nükleer Düzenleme Kurumu’nun Radyasyon Tesislerine ve Radyasyon Uygulamalarına İlişkin Yetkilendirmeler Yönetmeliği’dir (RG 28.10.2023/32353). Endüstriyel radyografi için ayrıca Endüstriyel Radyografide Radyasyondan Korunma ve Lisanslama Yönetmeliği, sağlık kuruluşları için Sağlık Bakanlığının Radyoloji Hizmetleri Yönetmeliği (RG 26.04.2022/31821) uygulanır.
- 6331 sayılı Kanun: İSG mevzuatı, radyasyonu diğer tehlikeler gibi risk değerlendirmesinde ele almayı, sağlık gözetimini, eğitimi, gebe ve emziren çalışanların korunmasını ve aynı alanda çalışan işverenlerin koordinasyonunu ister.
Bu iki katman birbirinin yerine geçmez. NDK lisansı olan bir işyeri, risk değerlendirmesinde radyasyonu “lisansımız var” diye geçemez; iş güvenliği uzmanı da NDK’nın lisans koşullarını kendi başına değiştiremez. İkisinin aynı dosyada buluşması gerekir.
Kim sorumlu? Radyasyondan korunma sorumlusu ve radyasyon görevlisi
Güncel NDK düzenlemesi iki temel rol tanımlar:
| Rol | Dayanak | Başlıca görev |
|---|---|---|
| Yetkilendirilen kişi (lisans veya izin sahibi işletme) | Yetkilendirmeler Yön. md. 4, 28 | Yeterli sayıda radyasyondan korunma sorumlusu istihdam etmek, ölçüm cihazı ve dozimetreyi sağlamak, eğitim ve tıbbi gözetimi yaptırmak |
| Radyasyondan korunma sorumlusu | Yetkilendirmeler Yön. md. 4/i, 28/1-b | Kurumca belirlenen niteliklere sahip, radyasyondan korunma uygulamalarını sahada yöneten kişi |
| Radyasyonla çalışan | Yetkilendirmeler Yön. md. 4/j | Görevi gereği halk için belirlenen doz sınırlarının üzerinde ışınlanma olasılığı olan çalışan |
| Radyografçı | Endüstriyel Radyografi Yön. md. 4 | Radyasyondan korunma sorumlusunun gözetiminde çekim yapan, Kurumdan başarı belgesi almış kişi |
Sahada sık duyulan radyasyon görevlisi ifadesi, eski metinlerde ve bazı sektörel düzenlemelerde kullanılır; güncel NDK yönetmeliği ise “radyasyonla çalışan” kavramını kullanır. Sağlık kuruluşlarında Radyoloji Hizmetleri Yönetmeliği md. 11/6, her radyoloji merkezi, ünitesi ve gözetimli radyoloji biriminde radyasyondan korunma sorumlusu olarak en az bir kişinin görevlendirilmesini ister.
Endüstriyel radyografide radyasyondan korunma sorumlusu; fen bilimleri alanında en az lisans diploması veya radyografi yönteminde Seviye-3 belgesi, en az iki yıllık radyasyon uygulamaları deneyimi ve Kurumdan alınmış başarı belgesi olan kişidir. Görevleri arasında her çalışma öncesi görev dağılımını yapmak, radyasyondan korunmanın yeterli olmadığı uygulamaya izin vermemek, ölçüm aletleri ile kişisel dozimetrelerin kullanılmasını sağlamak ve dozimetre sonuçlarını çalışanlara imza karşılığı bildirmek sayılır (md. 18/b).
İş güvenliği uzmanı ile radyasyondan korunma sorumlusu farklı rollerdir; risk değerlendirmesi ekibinde birlikte yer almaları, iki mevzuat katmanını birleştirmenin en pratik yoludur.
Radyasyon dozimetresi: kim takar, sonuç nasıl izlenir?
Kişisel dozimetre, çalışanın aldığı dozu ölçen ve belirli aralıklarla dozimetri servisinde okunan bir cihazdır. Düzenlemeler şunu ister:
- NDK: Yetkilendirilen kişi, radyasyonla çalışanlardan A sınıfı olarak sınıflandırılanların kullanacağı pasif dozimetreleri temin eder, bunların doğru kullanılmasını ve zamanında dozimetri servisine gönderilmesini sağlar; uygun ölçüm cihazlarını ve aktif dozimetreleri de temin eder (md. 28/1-e ve i).
- Sağlık kuruluşları: Denetimli alanlarda iyonlaştırıcı radyasyon kaynaklarıyla çalışan personel kişisel dozimetre taşımak zorundadır (Radyoloji Hizmetleri Yön. md. 13/1).
- Endüstriyel radyografi: Her personel için kişisel dozimetre, her radyografi cihazı için en az bir radyasyon ölçüm aleti sağlanır; Kurum önerirse kalem veya alarmlı dozimetre de verilir (md. 18/a).
Dozimetre ancak doğru kullanılırsa anlam taşır. Sahada şu kurallar uygulanmalıdır:
- Dozimetre kişiye özeldir; başkasına verilmez, ödünç alınmaz.
- Çalışma süresince, talimatta belirtilen yerde takılır; iş bitiminde radyasyon alanında bırakılmaz.
- Okuma dönemleri kaçırılmaz; dozimetreler zamanında servise gönderilir.
- Sonuçlar çalışana bildirilir; beklenmedik bir artış radyasyondan korunma sorumlusu ile işyeri hekimi tarafından birlikte incelenmelidir.
Kişisel doz ve tıbbi gözetim kayıtları NDK mevzuatına göre faaliyet düzenleyici kontrolden çıkarılıncaya kadar saklanır (Yetkilendirmeler Yön. md. 33); endüstriyel radyografi yönetmeliği kayıtların otuz yıl saklanmasını öngörür (md. 42).
Kontrollü alan düzeni: denetimli ve gözetimli alan
Yetkilendirmeler Yönetmeliği md. 28/1-ı, radyasyon alanlarının sınıflandırılmasını, uyarı işaretleriyle belirtilmesini ve bu alanlara girişin kontrol altına alınmasını ister. Endüstriyel radyografi yönetmeliği md. 22, yıllık 1 mSv’i geçme olasılığı bulunan alanları radyasyon alanı olarak tanımlar ve ikiye ayırır:
| Alan | Tanım | Uygulamada |
|---|---|---|
| Denetimli alan | Giriş ve çıkışın özel denetime, çalışmanın özel kurallara bağlı olduğu, kişisel dozimetre ve ölçüm aleti kullanımının zorunlu olduğu alan | Ziyaretçi kesinlikle giremez; giriş yetkili çalışanlarla sınırlıdır |
| Gözetimli alan | Kişisel doz ölçümünün zorunlu olmadığı, ancak çevre radyasyonunun izlenmesi gereken alan | Ziyaretçi, radyasyondan korunma sorumlusunun izniyle, belirlenen süre için ve refakatçiyle girebilir |
Röntgen odası güvenliği için bu düzenin sahadaki karşılığı şudur: kapıda radyasyon uyarı işareti bulunur, ışınlama sırasında yanan bir uyarı ışığı girişin kontrolünü kolaylaştırır, çekim sırasında kapı kapalı tutulur ve yetkisiz kişi odaya girmez. Çekim sırasında hasta tutma gibi işlerin nasıl yapılacağı radyasyondan korunma sorumlusunun yazılı talimatına bağlanır. Kurşun eşdeğeri önlük ve tiroid koruyucuları katlanarak değil askıda saklanmalı ve yırtık ile kırığa karşı düzenli kontrol edilmelidir. Uyarı işaretlerinin genel kuralları için sağlık ve güvenlik işaretleri yazımıza bakabilirsiniz.
Radyasyondan korunmanın üç temel ilkesi her iki alanda da geçerlidir: zaman (kaynakla işlem mümkün olan en kısa sürede tamamlanır), uzaklık (doz hızı uzaklığın karesiyle azaldığı için kaynaktan yeterli uzaklık sağlanır) ve zırhlama (zaman ve uzaklık yetmediğinde kurşun, beton gibi yoğun malzemeden engeller kullanılır).
Endüstriyel radyografi: tesisinizde çekim yapılırken
Kaynaklı imalat yapan bir metal ve makine işletmesi radyografik muayeneyi lisanslı bir tahribatsız muayene firmasına yaptırıyor ve çekim kendi sahasında yapılıyorsa, 6331 sayılı Kanun md. 23 gereği iki işveren iş birliği ve koordinasyon içinde çalışmak zorundadır. Ev sahibi işveren olarak şunları planlayın:
- Zamanlama: Açık alan çekimlerini, mümkünse vardiya dışı veya alanın boşaltılabildiği saatlere alın.
- İş izni: Çekim, iş izni sistemi kapsamında yazılı izinle başlar; izinde alanın sınırları, süresi ve sorumlular yazılıdır.
- Alanın kapatılması: Radyografçının çektiği güvenlik şeritleri ve uyarı işaretleri sizin çalışanlarınız için de bağlayıcıdır. Vardiya amirleri ve forklift operatörleri şerit içine girilmeyeceği konusunda önceden bilgilendirilir.
- Belgeler: Firmanın NDK lisansı, radyasyondan korunma sorumlusunun ve radyografçıların başarı belgeleri ile ölçüm cihazının kalibrasyonu çekimden önce görülür.
- Acil durum: Endüstriyel radyografi yönetmeliği md. 40, lisans sahibinin ve radyasyondan korunma sorumlusunun bir tehlike durumu planı hazırlamasını ister. Kaynak zırhlı konumuna dönmezse güvenli konuma getirme işi yalnız NDK’dan bakım onarım lisansı almış kişi veya kuruluşlarca yapılır; sizin çalışanlarınız kaynağa müdahale etmez, alanı boşaltır ve sorumluyu bekler.
Aynı alandaki işverenlerin sorumluluk paylaşımı için aynı çalışma alanında birden fazla işveren yazımıza bakabilirsiniz.
Sağlık gözetimi, gebelik ve risk değerlendirmesi
Radyasyonla çalışanlarda sağlık gözetimi iki kaynaktan beslenir. NDK düzenlemesi, A sınıfı radyasyonla çalışanların tıbbi gözetiminin düzenli olarak yaptırılmasını ister; endüstriyel radyografi yönetmeliği ise personelin hematolojik, dermatolojik, psikolojik ve nörolojik kontrollerinin işe alınırken ve lisansta belirtilen aralıklarla yapılmasını öngörür. İşyeri hekimi işe giriş ve periyodik muayenelerde dozimetre sonuçlarını sağlık dosyasıyla birlikte değerlendirir; ek tetkiklerin içeriği ve sıklığı ilgili mevzuata ve doz kayıtlarına göre belirlenir. Tetkikleri yetkili sağlık kuruluşlarıyla planlarız.
Gebelik, radyasyonla çalışmada ayrıca ele alınması gereken bir durumdur. Radyoloji Hizmetleri Yönetmeliği md. 13/5, hamile personelin yıllık dozunun NDK’nın halk için belirlediği yıllık doz sınırını aşamayacağını söyler; gebe ve emziren çalışanlara ilişkin genel yasaklar için gebe ve emziren çalışanlar yazımıza bakabilirsiniz. Gebelik bildirildiğinde çalışanın görevi, işyeri hekimi ve radyasyondan korunma sorumlusu tarafından birlikte yeniden değerlendirilmelidir.
Risk değerlendirmesinde radyasyon için ayrı bir bölüm açın ve NDK lisansı, radyasyondan korunma programı, alan sınıflandırması ve doz kayıtlarını bu bölüme bağlayın. Diş kliniklerindeki uygulama için diş kliniklerinde İSG yazımız, sağlık kuruluşlarına özgü diğer konular için sağlık kuruluşları sayfamız yol gösterir. Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde radyasyon riskini risk değerlendirmesi ve sağlık gözetimi hizmetlerimiz kapsamında radyasyondan korunma sorumlusuyla birlikte ele alıyoruz. Dozimetre okuma ve muayene tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Radyasyon görevlisi ile radyasyondan korunma sorumlusu aynı kişi mi?
Hayır. Radyasyonla çalışan, görevi gereği halk doz sınırının üzerinde ışınlanma olasılığı olan çalışandır. Radyasyondan korunma sorumlusu ise NDK’nın belirlediği niteliklere sahip, radyasyondan korunma uygulamalarını yöneten kişidir.
Röntgen odasında çalışan herkes dozimetre takmalı mı?
Radyoloji Hizmetleri Yönetmeliği, denetimli alanlarda iyonlaştırıcı radyasyon kaynaklarıyla çalışan personelin kişisel dozimetre taşımasını zorunlu tutar. Kimin bu kapsamda olduğu, alan sınıflandırması ve radyasyondan korunma programıyla belirlenir.
Fabrikamızda dışarıdan gelen firma radyografi çekiyor; bizim sorumluluğumuz nedir?
Radyasyondan korunmayı lisans sahibi firma ve sorumlusu yürütür. Siz ise 6331 sayılı Kanun md. 23 gereği koordinasyonu sağlar, çekimi iş izniyle planlar, kendi çalışanlarınızı bilgilendirir ve şeritle kapatılan alana girilmemesini sağlarsınız.
Kişisel dozimetre kayıtları ne kadar saklanır?
Yetkilendirmeler Yönetmeliği, kişisel doz ve tıbbi gözetim kayıtlarının faaliyet düzenleyici kontrolden çıkarılıncaya kadar saklanmasını ister. Endüstriyel radyografi yönetmeliği ise kayıtların otuz yıl saklanmasını öngörür.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.