Diş Kliniklerinde İSG: Aerosol, Cıva, Röntgen

Diş kliniği iş güvenliği: küçük ekip, yoğun risk

Diş kliniği iş güvenliği çoğu zaman hasta güvenliğinin gölgesinde kalır. Sterilizasyon, enfeksiyon kontrolü ve cihaz bakımı zaten günlük işin parçasıdır; ama bunlar çalışanı korumak için yazılmış bir risk değerlendirmesinin yerine geçmez. Bir diş hekimi, iki asistan ve bir sekreterden oluşan bir klinikte bile çalışan vardır ve 6331 sayılı Kanun ilk çalışanla birlikte uygulanır.

Anayasa Mahkemesi’nin 2025 kararıyla 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri için erteleme de sona erdi; uzman ve hekim görevlendirme yükümlülüğü küçük klinikler için de geçerlidir. Kliniğinizin tehlike sınıfını SGK tescilinizdeki 6 haneli faaliyet koduna göre tehlike sınıfı rehberimizle teyit edin. Sınıfınız az tehlikeliyse ve çalışan sayınız 50’nin altındaysa, işverenin hizmeti kendisinin yürütmesi seçeneğini küçük işletmelerde İSG yazımızda anlattık.

Aşağıdaki tablo, küçük bir kliniğin risk değerlendirmesinde ayrı ayrı ele alınması gereken başlıkları özetler:

Risk	Kaynak	Temel önlem	Kayıt
Aerosol ve biyolojik	Türbin, ultrasonik kazıyıcı, hava-su spreyi	Yüksek hacimli aspirasyon, havalandırma, KKD, aşı	Aşı ve antikor kaydı
Kesici-delici	Frez, kanül, matris bant, el aletleri	Güvenli toplama, atık kutusu yakında	Yaralanma kaydı
Cıva	Eski amalgam sökümü, amalgam atığı	Aspirasyon, dökülme kiti, ayrı atık	Atık ve dökülme kaydı
Radyasyon	İntraoral, panoramik, konik ışınlı görüntüleme	Mesafe, bariyer, hasta tutmama	Cihaz izin ve kontrol belgeleri
Kimyasal	Dezenfektanlar, akrilik monomer, asit jeller	Güvenlik bilgi formu, eldiven, havalandırma	Kimyasal envanteri
Ergonomik	Boyun ve gövde eğilmesi, statik duruş	Pozisyon, büyüteç, tabure, mola	Hekim değerlendirmesi

Diş hekimliği aerosol ve biyolojik risk

Yüksek devirli türbin, ultrasonik kazıyıcı ve hava-su spreyi, hastanın tükürüğü ve kanıyla karışmış küçük damlacıklar ve aerosol oluşturur. Bu partiküller hekimin ve asistanın yüzüne, gözüne ve soluduğu havaya ulaşır. Önlemleri kontrol hiyerarşisine göre sıralayın:

Kaynakta toplayın. Yüksek hacimli aspiratör, asistanın en etkili aracıdır. Uç, çalışılan dişe yakın tutulmalıdır; tükürük emici tek başına aerosolü toplamaz.
Alanı daraltın. Uygun işlemlerde rubber dam kullanmak, sıçrayan sıvının kaynağını küçültür.
Havayı değiştirin. Ünit odasının havalandırması yeterli olmalıdır. Aerosol oluşturan işlemlerden sonra odanın havalanması için hasta aralarına süre bırakın.
Koruyucu donanım. Göz koruması veya yüz siperi her işlemde, eldiven her hastada değişir. Hangi işlemlerde FFP sınıfı maske kullanılacağı risk değerlendirmesinde yazılır; sınıflar için toz maskesi FFP1, FFP2, FFP3 yazımıza bakabilirsiniz.

Kan yoluyla bulaşan enfeksiyonlar açısından hepatit B aşısı temel önlemdir. Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik md. 16, bağışıklığı olmayan çalışanlara uygun aşıların yapılmasını ister; md. 12 ise biyolojik etkenle ilgili kaza veya olayın derhal bildirilmesini düzenler. Etkenlerin sınıflandırması için biyolojik etkenler risk grupları yazımıza bakın.

Amalgam cıvası: eski dolgu sökümü ve atıklar

Bugün birçok klinikte yeni dolgularda amalgam kullanılmasa da cıva riski bitmiş değildir. Ağızdaki eski amalgam dolguların frezle sökümü, ısınan dolgudan cıva buharı ve ince partikül çıkarır. Amalgam kullanmaya devam eden kliniklerde ise kapsül hazırlama, artıkların toplanması ve olası dökülmeler riski oluşturur.

Pratik önlemler şunlardır:

Eski dolgu sökümünde bol su soğutması ve yüksek hacimli aspirasyon kullanın; dolguyu parçalara ayırarak çıkarmak ısınmayı azaltır.
Amalgam yalnızca kapalı kapsül ve amalgamatörle hazırlansın; açık cıva ile çalışılmasın.
Amalgam kullanılan odada halı veya derz boşluğu çok zemin olmasın; dökülen cıva bu yüzeylerde tutulur.
Odada bir cıva dökülme kiti bulundurun ve asistanlara kullanımını gösterin.
Amalgam artıkları, çekilmiş amalgamlı dişler ve aspirasyon sistemindeki toplayıcıdan çıkan atıklar, evsel veya tıbbi atıkla karıştırılmadan kapalı kaplarda ayrı toplanır.

Cıvaya maruz kalan çalışanın sağlık gözetiminde hangi tetkikin, hangi sıklıkta yapılacağına işyeri hekimi maruziyete göre karar verir. Gerekli tetkikleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız. Tıbbi atığın çalışan tarafı için tıbbi atık ve çalışan güvenliği yazımıza bakın.

Diş röntgeni ve radyasyon

İntraoral röntgen tek bir çekimde düşük doz verir, ama klinikte gün boyunca tekrarlanır. Panoramik ve konik ışınlı bilgisayarlı tomografi cihazları ise ayrı bir odada ve daha yüksek dozla çalışır. Cihazların kurulum izni, kalite kontrol testleri ve radyasyon güvenliği şartları Nükleer Düzenleme Kurumu (NDK) mevzuatına tabidir; bu belgeleri kliniğinizin İSG dosyasında da bulundurun.

Çalışan açısından üç ilke yeterlidir: süre, mesafe, zırh.

Çekim sırasında personel odadan çıkar veya koruyucu bariyerin arkasında durur; birincil ışın demetinin önünde kimse bulunmaz.
Sensörü veya filmi hastanın ağzında personel tutmaz; tutucu aparat kullanılır. Hastanın desteğe ihtiyacı varsa refakatçisi uygun koruyucu önlükle yardım eder.
Kapıda ve cihaz odasında radyasyon uyarı işareti bulunur; çekim sırasında odaya girilmez.
Gebe olduğunu bildiren çalışanın görevleri yeniden değerlendirilir. Süreç için gebe ve emziren çalışanlar yazımıza bakın.

Kişisel dozimetre kullanılıp kullanılmayacağı ve radyasyon görevlisi tanımı NDK mevzuatına göre belirlenir; kliniğinizdeki cihaz türüne göre bu soruyu cihaz izin sürecinde netleştirin.

Kesici aletler, kimyasallar ve sterilizasyon

Kesici aletler. Diş kliniklerinde kesici alet yaralanmaları yalnız işlem sırasında değil, aletler toplanırken ve temizlenirken de olur. Kesici atık kutusunu ünitin yanına koyun, kanülleri iki elle kapatmayın, el aletlerini kasetle taşıyın. Yaralanma sonrası adımlar için kesici delici alet yaralanması yazımızı mutlaka okuyun.

Kimyasallar. Yüzey ve alet dezenfektanları cilt ve solunum yollarını tahriş edebilir; protez ve akrilik çalışmalarında kullanılan monomerler hem kokulu hem de alerjen olabilir; bazı yapıştırma işlemlerinde kullanılan asit jeller yakıcıdır. Her ürünün güvenlik bilgi formunu dosyalayın, karıştırma talimatına uyun ve lateks alerjisi olan çalışan için alternatif eldiven sağlayın.

Sterilizasyon. Otoklav basınç ve sıcak buharla çalışır. Kapı contası, emniyet ventili ve imalatçının bakım planı takip edilmeli, kapı döngü bitmeden açılmamalıdır. Sıcak tepsiler için ısıya dayanıklı eldiven bulundurun.

Ergonomik duruş

Diş hekimi ve asistanı günün büyük kısmında boynu öne eğik, gövdesi hafif dönük ve kolları havada çalışır. Bu statik duruş, boyun, omuz ve bel ağrılarının başlıca nedenidir. Önlemler basittir ama alışkanlık ister:

Hasta koltuğunu, hekimin dirsekleri yaklaşık bel hizasında kalacak yüksekliğe getirin; hastayı hekime göre ayarlayın, hekimi hastaya göre değil.
Saat 9 ile 12 arasındaki pozisyonları kullanın ve dört elle çalışma düzeninde aletleri asistan uzatsın.
Doğru çalışma mesafesine ve eğim açısına göre seçilmiş büyüteç gözlükler boyun eğilmesini azaltır.
Eyer tipi veya sırt destekli, yüksekliği ayarlanabilir tabureler kullanın.
Uzun işlemleri arka arkaya koymayın; randevular arasında kısa esneme molası planlayın.

Küçük klinik için İSG dosyası

Küçük bir klinikte bulunması gereken temel belgeler şunlardır: risk değerlendirmesi, acil durum planı ve tahliye krokisi, çalışanların İSG eğitim kayıtları, işe giriş ve periyodik muayene kayıtları, aşı ve antikor durumu, kesici yaralanma kayıtları, kimyasal envanteri ve güvenlik bilgi formları, röntgen cihazı izin ve kontrol belgeleri, atık sözleşmeleri.

Plan yapılırken klinikteki herkes listeye alınmalıdır. Sterilizasyon ve temizlik personeli kesici alet ve dezenfektan maruziyetinde çoğu zaman hekimden daha fazla risk altındadır; sekreter ise acil durum planında görev alan kişidir. Acil müdahale için klinikte oksijen tüpü bulunduruluyorsa tüp devrilmeye karşı sabitlenir, ısı kaynağından uzak tutulur ve yağlı malzemeyle temas ettirilmez. Küçük bir klinikte bile tahliye yolunun hasta koltuğu, kompresör veya malzeme kolisiyle daraltılmaması, kapıda ve koridorda acil çıkış işaretinin bulunması ve yangın söndürücünün yerinin herkesçe bilinmesi gerekir.

Bursa ve çevre illerdeki ağız ve diş sağlığı merkezleri ile muayenehaneler için risk değerlendirmesi hazırlıyor, aşı ve sağlık gözetimi takibini işyeri hekimliği hizmetimizle yürütüyoruz. Sektöre özgü diğer başlıklar için sağlık kuruluşları sayfamıza, hekim ve uzman sürenizi görmek için İSG yükümlülük hesaplama aracına bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Tek hekimli bir diş kliniğinde iş güvenliği uzmanı ve hekim gerekli mi?

Çalışanınız varsa evet. AYM kararıyla küçük işyerleri için erteleme sona erdi. Kliniğiniz az tehlikeli sınıftaysa ve 50’den az çalışanınız varsa, işveren olarak Bakanlık eğitimini tamamlayıp hizmeti kendiniz yürütme seçeneğiniz de vardır; işe giriş ve periyodik muayeneler bunun dışındadır.

Diş kliniğinde hangi aşılar takip edilmeli?

Kan yoluyla bulaşan enfeksiyonlar nedeniyle hepatit B aşısı ve antikor durumu temel takiptir. Diğer aşılar işyeri hekiminin risk değerlendirmesine göre belirlenir. Aşı maliyeti çalışana yansıtılamaz.

Eski amalgam dolgu sökümü çalışan için risk mi?

Evet. Frezle söküm sırasında ısınan dolgudan cıva buharı ve partikül çıkar. Bol su soğutması, yüksek hacimli aspirasyon ve iyi havalandırma maruziyeti azaltır; artıklar ayrı ve kapalı kapta toplanır.

Röntgen çekerken asistan hastanın filmini tutabilir mi?

Tutmamalıdır. Film veya sensör tutucu aparatla sabitlenir, personel çekim sırasında odadan çıkar ya da koruyucu bariyerin arkasına geçer.