Kısaca
İğne batmasında yara hemen sabun ve bol suyla yıkanır, sıkılıp kanatılmaz ve olay vakit kaybetmeden bildirilir. Kaynak hasta ile çalışanın hepatit B, hepatit C ve HIV durumu değerlendirilir; HIV için profilaksi ilk saatlerde başlar, hepatit B için aşı ve immünoglobulin kararı aşı durumuna göre verilir. Olay kayda alınır ve önleme, güvenlik mekanizmalı cihazlarla ve iğneye kılıf takmama kuralıyla yapılır.
İğne batması ne yapılmalı? İlk dakikalar
Kan alma sonrası atık kutusuna götürülen iğne, bir hemşirenin eldiveninden geçip parmağına battı. Bu noktadan sonra her dakika önemlidir; ama paniğe değil, sıraya ihtiyaç vardır. İğne batması ne yapılmalı sorusunun cevabı, ilk yıkamadan kaynak hastanın değerlendirilmesine, profilaksi kararından kayda ve önlemeye uzanan bir zincirdir. Bu yazı o zinciri sağlık kuruluşları ve kesici-delici aletle çalışan diğer işyerleri için adım adım anlatır.
Yaralanmanın hemen ardından:
- İşi bırakın. Hastanın güvenliğini bir meslektaşınıza devredin.
- Yıkayın. Delinme veya kesilme bölgesini akan suyun altında sabunla yıkayın. Göz, ağız veya burun gibi mukozalara kan sıçradıysa bol suyla ya da serum fizyolojikle durulayın; kontakt lens varsa çıkarın.
- Sıkmayın, kazımayın. Yarayı kanatmak için sıkmak, fırçalamak ya da çamaşır suyu gibi tahriş edici maddeler kullanmak önerilmez; dokuyu zedeleyip durumu kötüleştirebilir.
- Kaynağı not edin. Hangi hasta, hangi cihaz (içi boş iğne mi, dikiş iğnesi mi, neşter mi), ne kadar derin bir yaralanma ve görünür kan olup olmadığı.
- Hemen bildirin. Sorumlu hemşireye veya birim amirine ve kurumun belirlediği birime (enfeksiyon kontrol, çalışan sağlığı birimi veya işyeri hekimi) aynı vardiyada haber verin.
Hangi temaslar risklidir?
Kesici delici alet yaralanmasında başlıca endişe, kanla bulaşan hepatit B (HBV), hepatit C (HCV) ve HIV’dir. Bulaş riski temasın türüne, kan miktarına ve kaynak hastanın durumuna göre değişir. Üç etken içinde HBV’nin bulaşma olasılığı belirgin biçimde en yüksek olanıdır; aşılanmış ve koruyucu antikor düzeyi gösterilmiş bir çalışanda ise HBV riski çok düşüktür.
| Temas türü | Örnek | Değerlendirme |
|---|---|---|
| Perkütan (deri altına) | Kanlı iğne batması, neşter kesisi | En riskli grup; içi boş ve görünür kanlı iğne, derin yaralanma riski artırır |
| Mukoza | Göze, ağza kan sıçraması | Riskli; ayrıca değerlendirilir |
| Bütünlüğü bozulmuş deri | Çatlak, egzamalı veya yaralı deriye kan teması | Riskli; temasın süresi ve miktarına bakılır |
| Sağlam deri | Eldivensiz elin sağlam derisine kan bulaşması | Kan yoluyla bulaşan enfeksiyonlar açısından risk oluşturduğu kabul edilmez; yıkama yeterlidir |
Kaynak hastanın değerlendirilmesi
Kaynak hasta biliniyorsa, kurumun prosedürüne uygun şekilde ve hastanın bilgilendirilmiş onayı alınarak HBsAg, anti-HCV ve anti-HIV testleri istenir. Kaynak hastanın bilinen tanıları, tedavi durumu ve son test sonuçları da profilaksi kararını etkiler. Sonucun hızlı çıkması, gereksiz ilaç kullanımını önleyebilir.
Kaynak bilinmiyorsa (örneğin dolu bir atık torbasındaki iğne temizlik personeline battıysa) karar, iğnenin geldiği birimin hasta profiline ve yaralanmanın özelliklerine göre enfeksiyon hekimince verilir. Kaynağı belirsiz iğneleri test etmek için laboratuvara göndermek önerilmez.
Kaynak hastaya ve yaralanan çalışana ait bilgiler gizlidir. Test sonuçları yalnızca karar vermesi gereken hekimlerle paylaşılır; birim panosuna, vardiya grubuna veya olay raporunun herkesin göreceği bölümüne yazılmaz.
Temas sonrası profilaksi kararı
Yaralanan çalışandan da başlangıç testleri alınır: hepatit B yüzey antijeni ve antikoru (HBsAg, anti-HBs), anti-HCV ve anti-HIV. Bu testler, sonradan oluşabilecek bir enfeksiyonun yaralanmadan önce var olmadığını göstermesi açısından da önemlidir. Kararı, kurumun temas sonrası protokolüne göre enfeksiyon hastalıkları uzmanı verir; işyeri hekimi süreci koordine eder ve takibi planlar.
| Etken | Temas sonrası profilaksi | Zamanlama | Not |
|---|---|---|---|
| Hepatit B | Aşısız veya antikor yanıtı yetersiz çalışanda kaynak durumuna göre aşı ve/veya hepatit B immünoglobulini | Mümkün olan en kısa sürede, tercihen ilk 24 saat içinde | Aşılı ve koruyucu antikoru belgelenmiş çalışanda genellikle ek işlem gerekmez |
| HIV | Antiretroviral ilaçlarla profilaksi (genellikle 28 gün) | İdeal olarak ilk birkaç saat; 72 saatten sonra başlanması genellikle önerilmez | Kaynak hastanın durumu bilinene kadar başlanıp sonuca göre kesilebilir |
| Hepatit C | Önerilen bir profilaksi yoktur | Takip testleriyle erken tanı | Enfeksiyon saptanırsa erken tedavi planlanır |
Takip testlerinin zamanlamasını hekim belirler. Takip süresince çalışana kan bağışı ve korunma gibi konularda öneriler verilir, ilaç yan etkileri izlenir ve kaygısıyla ilgilenilir. Çalışanın bu süreçte yalnız bırakılmaması, kaydın ve takibin tamamlanmasını da kolaylaştırır.
Kayıt ve iğne batması bildirimi
İğne batması bildirimi üç düzeyde yapılır:
- Kurum içi güvenlik raporlaması: Sağlık kuruluşlarında Hasta ve Çalışan Güvenliğinin Sağlanmasına Dair Yönetmelik md. 8, güvenlik raporlama sisteminin kesici delici alet yaralanmalarını, kan ve vücut sıvılarıyla temasları kapsamasını ve bildirilen olaylar için düzeltici ve önleyici faaliyetlerin uygulanmasını ister.
- İSG kaydı: Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik md. 12’ye göre çalışan, biyolojik etkenle ilgili kaza veya olayı derhal işyeri hekimine, iş güvenliği uzmanına veya işverene bildirir. 6331 sayılı Kanun md. 14/1 ise işverenin bütün iş kazalarını kaydetmesini, incelemesini ve raporlamasını ister.
- SGK bildirimi: İş kazası olarak değerlendirilen olaylar kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilir. Bildirimin gerekip gerekmediğini olay günü işyeri hekimi ve insan kaynaklarıyla birlikte değerlendirin; süreyi kaçırmamak için bu kararı ertelemeyin. Bildirim adımları iş kazası sonrası ilk 72 saat rehberimizde yer alıyor.
Takipte bir enfeksiyon saptanırsa durum meslek hastalığı şüphesi olarak ele alınır; tanı ve bildirim süreci için meslek hastalığı nedir yazımıza bakın. İş kazasını süresinde bildirmemenin 2026 idari para cezası 44.443 TL’dir ve bu cezayı SGK uygular; diğer tutarlar İSG idari para cezaları sayfasında.
Önleme: güvenli cihaz seçimi ve çalışma düzeni
Olay kaydı yalnızca bürokrasi değildir; hangi cihazla, hangi işlemde ve hangi aşamada yaralanma olduğunu gösteren en değerli veridir. Kayıtları üç ayda bir gruplayıp inceleyin: yaralanmaların çoğu enjeksiyon sırasında mı, atık kutusuna atarken mi, yoksa temizlik ve çamaşırhanede mi oluyor? Önlemleri bu sıraya göre seçin:
- Gereksiz kesici kullanımını azaltın. İğnesiz bağlantı sistemleri ve gerek olmayan enjeksiyonların azaltılması ilk adımdır.
- Güvenlik mekanizmalı cihazlara geçin. Geri çekilebilir veya kılıflanan iğneler, güvenlikli kan alma setleri, kılıflı neşterler. Seçimi kullanıcı hemşire ve hekimlerle birlikte, deneme kullanımıyla yapın ve eğitimini verin.
- İğneye kılıf takmayın. Kullanılmış iğneye iki elle kılıf takmak, yaralanmaların bilinen nedenlerindendir; kural olarak yasaklayın.
- Atık kutusunu kullanım noktasına koyun. Kesici-delici atık kutusu işlemin yapıldığı yerde, elin uzanabileceği mesafede olmalı ve üreticinin dolum çizgisi aşılmamalıdır.
- Ameliyathanede elden ele kesici geçirmeyin. Neşter ve iğneler için nötr bir bölge (tepsi) kullanın.
- Aşılayın ve KKD sağlayın. Biyolojik Etkenler Yönetmeliği md. 16, bağışıklığı olmayan çalışanlara uygun aşıların yapılmasını ister. İSG önlemlerinin ve KKD’nin maliyeti çalışana yansıtılamaz. KKD yükümlülükleri için KKD Kullanımı Yönetmeliği yazımıza bakın.
Her yaralanmadan sonra kısa bir olay incelemesi yapın ve şu soruları sorun: Kullanılan cihazın güvenlikli bir alternatifi var mıydı? Atık kutusu işlem noktasında ve dolum çizgisinin altında mıydı? İşlem acele, kalabalık veya kötü aydınlatılmış bir ortamda mı yapıldı? Çalışan bu cihazın güvenlik mekanizmasının kullanımı konusunda eğitim almış mıydı? Hasta ajite miydi ve yardım istenebilir miydi? Cevaplar, “daha dikkatli olunmalı” gibi genel bir sonuç yerine cihaz, iş düzeni veya eğitimde somut bir değişikliğe dönüşmelidir. Bu inceleme, Kanun md. 14/1’in istediği iş kazası ve olay incelemesinin de parçasıdır.
Risk yalnızca hastanelerde değildir: diş klinikleri, laboratuvarlar, bakım evleri, temizlik ve atık toplama işleri de kesici-delici alet yaralanmasıyla karşılaşır. Temizlik personeli ve hasta bakım çalışanları, eğitim ve aşılama programlarında çoğu zaman unutulur.
Bursa ve çevre illerdeki sağlık kuruluşlarında temas sonrası prosedürün yazılması, çalışan aşı durumunun izlenmesi ve olay kayıtlarının analizi işyeri hekimliği hizmetimizin bir parçasıdır; başlangıç ve takip testleri sağlık gözetimi kapsamında yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlanır. Periyodik muayene sıklıkları için periyodik muayene ve tetkikler yazımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
İğne battıktan sonra kanatmak için sıkmalı mıyım?
Hayır. Yarayı akan suyun altında sabunla yıkamanız yeterlidir. Sıkmak, kazımak veya tahriş edici antiseptik kullanmak bulaş riskini azaltmaz ve dokuyu zedeleyebilir. Yıkadıktan sonra vakit kaybetmeden bildirin.
İğne batmasında hepatit riski var mı?
Evet; hepatit B ve hepatit C kanla bulaşır ve iğne batması bilinen bir bulaş yoludur. Hepatit B aşısı olan ve koruyucu antikor düzeyi belgelenmiş çalışanda hepatit B riski çok düşüktür. Hepatit C için profilaksi yoktur; takip testleriyle erken tanı amaçlanır.
Temas sonrası profilaksi ne zaman başlamalı?
HIV profilaksisi ideal olarak ilk birkaç saat içinde başlar; 72 saatten sonra başlanması genellikle önerilmez. Hepatit B için aşı ve immünoglobulin kararı mümkün olan en kısa sürede, tercihen ilk 24 saatte verilir. Kararı enfeksiyon hekimi verir.
İğne batması iş kazası olarak bildirilir mi?
İğne batması işyerinde ve iş nedeniyle meydana gelen bir olaydır ve İSG kayıtlarına girmelidir. İş kazası olarak değerlendirildiğinde SGK bildirimi kazadan sonraki 3 iş günü içinde yapılır; bu değerlendirmeyi olay günü işyeri hekimi ve insan kaynaklarıyla yapın.
Tehlike sınıfınıza uygun süreyle görevlendirilen hekimle işe giriş ve periyodik muayene, işe uygunluk raporu ve sağlık gözetimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.