Kısaca
Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik, mikroorganizmaları insanda hastalık yapma, topluma yayılma ve korunma veya tedavi imkânına göre dört risk grubuna ayırır. Grup arttıkça laboratuvardaki asgari koruma düzeyi yükselir; grup 3 ve 4’e maruz kalan çalışanların listesi en az 15 yıl, bazı durumlarda 40 yıl saklanır. Etkenle bilerek çalışılmayan sağlık, atık, arıtma, tarım ve hayvancılık gibi işler de yönetmeliğin Ek-I listesiyle kapsama girer.
Biyolojik etkenler yönetmeliği kimleri kapsar?
Bir tıbbi laboratuvarda kültür hazırlayan teknisyen biyolojik etkenle bilerek çalışır. Arıtma tesisinde pompa bakımı yapan bir teknisyen, mezbahada çalışan bir işçi ya da hastanede çamaşırhane personeli ise etkenle doğrudan çalışmaz ama ona maruz kalabilir. Biyolojik etkenler yönetmeliği, yani Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik (RG 15.06.2013, sayı 28678), bu iki durumu birlikte kapsar; her ikisinde de amaç biyolojik etken maruziyetini önlemek, önlenemiyorsa en aza indirmektir. Yönetmelik AB’nin 2000/54/AT sayılı direktifiyle paralel hazırlanmıştır.
Etkenle bilerek çalışılmayan ama maruziyetin olabileceği işler, yönetmeliğin Ek-I’inde şöyle sayılır:
- Gıda üretilen fabrikalarda çalışma,
- Tarımda çalışma,
- Hayvanlarla veya hayvan kaynaklı ürünlerle çalışma,
- Sağlık hizmetlerinin verildiği yerlerde, karantina dahil morglarda çalışma,
- Mikrobiyolojik teşhis laboratuvarları dışındaki klinik, veterinerlik ve teşhis laboratuvarlarındaki çalışma,
- Atıkları yok eden tesislerde çalışma,
- Kanalizasyon ve arıtma tesislerindeki çalışma.
Bursa ve çevre illerdeki gıda fabrikaları, hastaneler ve tıbbi laboratuvarlar, belediye ve OSB arıtma tesisleri ile hayvancılık işletmeleri bu listenin doğrudan içindedir.
Biyolojik risk grupları: dörtlü sınıflandırma
Yönetmelik md. 5, biyolojik etkenleri hastalık yapma, topluma yayılma ve etkili korunma veya tedavi imkânına göre dört gruba ayırır. Ek-III’teki liste, her etkenin hangi grupta olduğunu gösterir:
| Grup | Tanım | Ek-III’ten örnek | Laboratuvarda asgari koruma düzeyi |
|---|---|---|---|
| 1 | İnsanda hastalığa yol açma ihtimali bulunmayan etkenler | — | Genel hijyen ilkeleri |
| 2 | Hastalığa yol açabilen, topluma yayılma olasılığı bulunmayan, genellikle etkili korunma veya tedavisi olan etkenler | Legionella pneumophila, Leptospira interrogans, Clostridium tetani | Düzey 2 |
| 3 | Ağır hastalığa yol açan, çalışanlar için ciddi tehlike oluşturan, topluma yayılma riski bulunabilen etkenler | Hepatit B ve C virüsleri, HIV, Mycobacterium tuberculosis, Brucella melitensis ve B. abortus | Düzey 3 |
| 4 | Ağır hastalığa yol açan, topluma yayılma riski yüksek, etkili korunma ve tedavi yöntemi bulunmayan etkenler | Kırım-Kongo kanamalı ateşi virüsü | Düzey 4 |
Ek-III’teki listeyi okurken şu notlar önemlidir:
- V: Etkili aşısı bulunan etken (örneğin hepatit B virüsü, tetanoz etkeni).
- D: Maruz kalan çalışanların listesinin, bilinen son maruziyetten sonra 15 yıldan uzun saklanması gereken etken.
- T: Toksin üreten etken. A: Alerjik etkisi olabilecek etken.
(**): Grup 3’te olup genellikle hava yoluyla bulaşmadığı için çalışanlar açısından sınırlı enfeksiyon riski taşıyan etken; hepatit B, hepatit C ve HIV bu işaretlidir.
Biyolojik risk değerlendirmesi nasıl yapılır?
Biyolojik risk değerlendirmesi, işyerinin genel risk değerlendirmesinin bir parçasıdır ama ayrı bir dikkat ister. Yönetmelik md. 6’ya göre değerlendirmede maruziyetin türü, düzeyi ve süresi; birden fazla gruptaki etkenlerin birlikte oluşturduğu tehlike; etkenlerin sınıflandırması; yetkili makamların önerileri; işle bağlantılı hastalık bilgileri ve etkenin olası alerjik veya toksik etkileri dikkate alınır. Değerlendirme, maruziyet koşullarını etkileyebilecek her değişiklikte yenilenir.
Sahada şu sırayla ilerleyin:
- Kaynağı belirleyin: hasta, kan ve vücut sıvısı, numune, hayvan, hayvansal ürün, atık su, çamur, atık.
- Bulaş yolunu yazın: kesici-delici yaralanma, cilt ve mukoza teması, damlacık, aerosol, hayvan ısırığı veya kene, kirli elle ağza temas.
- Görevleri eşleştirin: kim, hangi işte, ne sıklıkla maruz kalıyor? Temizlik, bakım ve alt işveren personelini atlamayın.
- Grubu ve notları kontrol edin: etkenin grubu, aşısının olup olmadığı (V), listenin uzun saklanıp saklanmayacağı (D).
- Hassas çalışanları ayrıca değerlendirin: gebe ve emziren çalışanlar, bağışıklığı baskılanmış çalışanlar.
- Önlemleri yazın: önce ikame ve süreç önlemleri, sonra toplu koruma, en son kişisel koruma.
Bu çalışmayı iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi birlikte yürütür. Yöntem için risk değerlendirmesi sayfamıza bakabilirsiniz.
İşe göre önlem düzeyi: laboratuvar, sağlık, atık ve hayvancılık
Önlemlerin şiddeti, etkenin grubuna ve işin niteliğine göre değişir:
| İş | Tipik maruziyet | Öne çıkan önlemler |
|---|---|---|
| Klinik ve teşhis laboratuvarları | Grup 2 ve 3 etkenler içerebilen numuneler | Etkenin grubuna göre koruma düzeyi; içeriği belirsiz numunede en az düzey 2, bilinen veya şüphelenilen grup 3’te düzey 3; sınırlı giriş ve güvenli depolama |
| Sağlık hizmetleri | Kan yoluyla bulaşan virüsler, tüberküloz | Dekontaminasyon ve dezenfeksiyon yöntemleri; enfekte atığın güvenli uzaklaştırılması; grup 3 veya 4 etkenli hastaların izolasyonunda Ek-V önlemleri |
| Atık bertarafı ve tıbbi atık | Kanla kirlenmiş atık, kesiciler | Ayrıştırma, kapalı taşıma, KKD, aşı |
| Kanalizasyon ve arıtma | Atık su ve çamurdaki etkenler, örneğin Leptospira | Eldiven, çizme, su geçirmez giysi; molada el ve yüz temizliği; çalışma alanında yeme içme yasağı |
| Hayvancılık, mezbaha, veteriner hizmetleri | Brucella, Coxiella burnetii, kene ile bulaşan Kırım-Kongo kanamalı ateşi virüsü | Doğum atıkları ve kanla temasta eldiven ve koruyucu giysi; kene kontrolü ve kenenin güvenli çıkarılması |
| Gıda üretimi ve tarım | Hammaddeden gelen etkenler, toprakla bulaşan tetanoz | Hijyen düzeni, yaralanmada yara bakımı, aşı durumunun takibi |
Laboratuvarda, ciddi sağlık riski oluşturabilecek ama kesin değerlendirmesi yapılamayan etkenlerle çalışılıyorsa en az düzey 3 önlemleri alınır (md. 18). Hastanelerde tıbbi atık zincirindeki önlemleri tıbbi atık yönetiminde çalışan güvenliği, iğne batmasında yapılacakları kesici-delici alet yaralanması yazılarımızda anlattık. Sağlık kuruluşlarına özgü planlama için sağlık kuruluşları sayfamıza bakabilirsiniz.
Önlem sırası ve hijyen kuralları
Yönetmelik önce ikameyi ister: işin niteliği izin veriyorsa zararlı etken daha az tehlikeli olanla değiştirilir (md. 7). Maruziyet önlenemiyorsa md. 8’e göre şu önlemler alınır:
- Maruz kalan çalışan sayısı mümkün olan en az sayıda tutulur.
- Çalışma yöntemi ve teknik önlemler, etkenin ortama yayılmasını önleyecek şekilde düzenlenir.
- Önce toplu koruma, yetmiyorsa kişisel koruma uygulanır.
- Ek-II’deki biyolojik risk işareti kullanılır; işaret sarı zemin üzerine siyah semboldür.
- Kazalara karşı bir plan hazırlanır; atıklar güvenli biçimde toplanır, depolanır ve uzaklaştırılır.
Biyogüvenlik açısından hijyen kuralları ise md. 10’dadır: bulaş riski olan alanlarda yemek yemek ve içmek yasaktır; uygun koruyucu giysi, göz yıkama sıvısı ve cilt antiseptiği dahil yıkanma imkânı sağlanır; koruyucu donanım belirli bir yerde saklanır, her kullanımdan sonra kontrol edilip temizlenir; kirlenmiş giysi çalışma alanından çıkmadan çıkarılır ve işveren tarafından dekontamine edilir. Bu önlemlerin maliyeti çalışana yansıtılamaz.
Eğitim, etkenle çalışmaya başlamadan önce verilir, riskler değiştikçe yenilenir ve gerektiğinde tekrarlanır (md. 11).
Bildirim, kayıt, aşı ve sağlık gözetimi
- Ön bildirim (md. 15): Grup 2, 3 veya 4’teki bir etkeni çalışmalarında ilk kez kullanacak işveren, çalışmaya başlamadan en az 30 gün önce Çalışma ve İş Kurumu il müdürlüğüne bildirimde bulunur. Grup 4’teki her etken ve geçici olarak grup 3’e konan her yeni etken için de bildirim yapılır.
- Liste ve kayıt (md. 13): Grup 3 veya 4 etkenlere maruz kalan çalışanların listesi tutulur ve maruziyet bittikten sonra en az 15 yıl saklanır. Kalıcı veya gizli enfeksiyonlar, uzun kuluçka dönemi olan hastalıklar gibi durumlarda süre, bilinen son maruziyetten sonra en az 40 yıldır.
- Sağlık gözetimi ve aşı (md. 16): Çalışanlar etkenle çalışmaya başlamadan önce ve düzenli aralıklarla sağlık gözetiminden geçirilir. Bağışıklığı olmayan çalışanlara gerektiğinde, sağlık otoriteleriyle işbirliği içinde aşı yapılır. Bir çalışanda maruziyete bağlı enfeksiyondan şüphelenilirse benzer maruziyeti olan diğer çalışanlar da gözetime alınır ve risk yeniden değerlendirilir.
- Acil bildirim (md. 12): Ciddi enfeksiyona yol açabilecek bir yayılma derhal bildirilir.
Sağlık gözetimini işyeri hekimliği kapsamında planlıyor, gerekli tetkik ve aşıları yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlıyoruz. Gıda işletmelerindeki hijyen belgesi yükümlülüğü ayrı bir konudur; hijyen eğitimi belgesi yazımıza bakabilirsiniz. Maruziyete bağlı bir hastalık meslek hastalığı olarak bildirilir; süreç için meslek hastalığı tanı ve bildirim yazımızı okuyabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Biyolojik etkenler yönetmeliği hangi işyerlerini kapsar?
Biyolojik etkenle bilerek çalışılan laboratuvar ve üretim işlerini ve Ek-I’de sayılan, etkenle doğrudan çalışılmayan ama maruziyetin olabileceği işleri kapsar: gıda üretimi, tarım, hayvanlarla çalışma, sağlık hizmetleri ve morglar, klinik ve veteriner laboratuvarları, atık bertaraf tesisleri, kanalizasyon ve arıtma tesisleri.
Grup 3 ile Grup 4 arasındaki fark nedir?
İkisi de insanda ağır hastalığa yol açar. Grup 3 etkenlerin topluma yayılma riski bulunabilir ama genellikle etkili korunma veya tedavi yöntemi vardır. Grup 4 etkenlerin yayılma riski yüksektir ve etkili korunma ve tedavi yöntemi yoktur; laboratuvarda en az düzey 4 koruma uygulanır.
Maruz kalan çalışanların listesi ne kadar saklanır?
Grup 3 veya 4 etkenlere maruz kalan çalışanların listesi, maruziyet bittikten sonra en az 15 yıl saklanır. Kalıcı veya gizli enfeksiyon ve uzun kuluçka dönemi gibi durumlarda bu süre, bilinen son maruziyetten sonra en az 40 yıldır.
Biyolojik risk değerlendirmesi ne zaman yenilenir?
Maruziyet koşullarını etkileyebilecek her değişiklikte: yeni bir işlem, yeni bir etken, farklı bir numune türü ya da sağlık gözetiminde maruziyete bağlı bir enfeksiyon şüphesi. Bunun dışında işyerinin genel risk değerlendirmesinin yenileme süreleri de geçerlidir.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.