Kısaca
Tıbbi atık kazalarının çoğu atığı üreten kişide değil, onu toplayan, taşıyan ve depolayan çalışanda olur. Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği’ne göre kırmızı torbalar ve kesici-delici atık kutuları en fazla ¾ oranında doldurulur, içerikleri sıkıştırılmaz ve boşaltılmaz; torbalar elle değil kapaklı turuncu kaplarla taşınır. Atık personeline turuncu özel kıyafet, eldiven, gözlük, maske ve çizme verilir; personel bağışıklanır ve en fazla altı ayda bir sağlık kontrolünden geçirilir.
Tıbbi atık güvenliği kimin sorumluluğu?
Bir hastanede, poliklinikte, diş muayenehanesinde veya tıbbi laboratuvarda tıbbi atık güvenliği denince çoğu zaman çevre mevzuatı akla gelir. Oysa iğneyi yanlış kaba atan hemşire, o torbayı toplayan temizlik personeli, torbaları depoya taşıyan çalışan ve depoyu boşaltan ekip aynı zincirin halkalarıdır. Zincirin başındaki bir hata, en sondaki çalışanda yaralanma olarak geri döner.
Konuyu iki mevzuat birlikte düzenler. Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (RG 25.01.2017, sayı 29959; son değişiklik RG 18.08.2022) atığın nasıl ayrıştırılacağını, taşınacağını ve depolanacağını belirler. 6331 sayılı Kanun ve Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik ise bu işleri yapan çalışanın korunmasını düzenler.
Temizlik hizmetini bir alt işverenden alıyorsanız sorumluluk ortadan kalkmaz. 2026 tarihli eğitim yönetmeliği md. 22’ye göre asıl işveren, alt işveren çalışanlarının eğitim belgelerini kontrol eder ve işe başlamadan önce onlara işyerine özgü riskleri anlatır.
Kaynağında ayrıştırma: hangi atık hangi kaba?
Ayrıştırma, atığın oluştuğu noktada yapılır. Sonradan torba açıp ayıklamak yasaktır ve en tehlikeli işlerden biridir. Yönetmeliğin 10. maddesine göre kaplar şöyledir:
| Atık | Kap | Üzerindeki işaret | Kritik kural |
|---|---|---|---|
| Enfekte atık (kan ve vücut sıvısıyla kirlenmiş malzeme) | Kırmızı tıbbi atık torbası; çift kat, 100 mikron, en az 10 kg taşıma kapasiteli | Biyotehlike amblemi ve “DİKKAT! TIBBİ ATIK” | En fazla ¾ doldurulur, ağzı sıkıca bağlanır |
| Kesici-delici atık (iğne, bisturi, lanset) | Delinmeye, yırtılmaya ve kırılmaya dayanıklı, su geçirmez kutu veya konteyner | Amblem ve “DİKKAT! KESİCİ ve DELİCİ TIBBİ ATIK” | En fazla ¾ doldurulur, kapağı kapatılıp kırmızı torbaya konur |
| Patolojik atık | Kırmızı patolojik atık kabı | Amblem ve “DİKKAT! PATOLOJİK TIBBİ ATIK” | Dolduktan sonra açılmaz, boşaltılmaz |
| Bekleyen tıbbi atık torbası | Turuncu kap veya kova | Amblem ve “DİKKAT! TIBBİ ATIK” | Torba bu kabın içinde bekletilir |
Sahada en sık görülen hata, iğnenin kırmızı torbaya atılmasıdır. Torbayı bağlayan ya da taşıyan kişi, torbanın içinden çıkan iğneyle yaralanır. İkinci sık hata, evsel atığın tıbbi atık torbasına, tıbbi atığın evsel atık kabına karışmasıdır. Bu yüzden kapların yerini işlem yapılan noktanın hemen yanına koyun ve her kabın yanına ne atılacağını gösteren resimli bir kart asın.
Kesici atık kutusunun dolum sınırı: ¾ kuralı
Kesici atık kutusu en fazla ¾ oranında doldurulur, kapağı kapatılır ve tıbbi atık torbasına konur. Dolduktan sonra sıkıştırılamaz, açılamaz ve boşaltılamaz. Aynı kural kırmızı torbalar için de geçerlidir: torba en fazla ¾ oranında doldurulur, ağzı sıkıca bağlanır, gerekirse sızdırmazlık için ikinci bir torbaya konur. Torbanın içeriği hiçbir şekilde sıkıştırılmaz, torbadan çıkarılmaz ve başka kaba aktarılmaz.
¾ kuralının nedeni basittir: ağzına kadar dolu kutuya yeni bir iğne sokmaya çalışan kişi, iğneyi bastırırken elini yaralar. Kuralı uygulanabilir kılmak için:
- Kutuları üzerinde dolum çizgisi bulunan modellerden seçin ve çizgiyi görünür tutun.
- Kutuyu kullanım noktasına yakın, göz hizasının biraz altında ve devrilmeyecek şekilde sabitleyin.
- Kutuyu kimin kapatacağını ve yenisini kimin koyacağını vardiya bazında belirleyin.
- Kapağı kapanmış kutunun yeniden açılmasına izin vermeyin.
- Kullanılmış iğneye kapak takılmamasını eğitimde tekrarlayın.
Yaralanma olursa ilk dakikalarda ne yapılacağını, kaynak hastanın değerlendirilmesini ve temas sonrası profilaksiyi kesici-delici alet yaralanması yazımızda ayrıntılı anlattık.
Ünite içi taşıma ve geçici depo
Toplanan atığın depoya yolculuğu, yaralanma ve sızıntı riskinin en yüksek olduğu aşamadır. Yönetmelik md. 11 bu aşamayı şöyle düzenler:
- Taşımayı bu iş için eğitilmiş personel yapar.
- Kapaklı, keskin kenarı olmayan, turuncu renkli ve amblemli konteyner, kap veya kova kullanılır.
- Torbalar ve patolojik atık kapları elle taşınmaz; patolojik atık kapları tekerlekli araçla taşınır.
- Atık bacaları ve yürüyen şeritler kullanılmaz; tıbbi atık diğer atıklarla aynı araca yüklenmez.
- Taşıma kapları her gün temizlenir ve dezenfekte edilir.
- Güzergâh, hasta ve temiz alanlardan ve yoğun trafikten mümkün olduğunca uzak seçilir.
Uygulamada katlarda ve servislerde “ara depo” denilen bekleme noktaları da bulunur. Bu noktalarda torbaların turuncu kaplar içinde, kapakları kapalı ve hasta ile ziyaretçi trafiğinden ayrı beklemesini sağlayın.
Tıbbi atık deposu (yönetmelikteki adıyla geçici depo) için md. 12 ve 13 şu kuralları koyar:
| Konu | Kural |
|---|---|
| Bekleme süresi | En fazla 48 saat; depo sıcaklığı +4 °C ve kapasite uygunsa bir haftaya kadar |
| Depo zorunluluğu | Günde 50 kg’dan fazla atık üretenler için zorunlu; günde 1 kg’a kadar üretenler atığı kapaklı kapta en fazla 48 saat bekletebilir |
| Hacim | En az iki günlük atığı, bir hafta bekletiliyorsa bir haftalık atığı alacak büyüklükte |
| Zemin ve duvar | Sağlam, geçirimsiz, kolay temizlenir; yeterli aydınlatma |
| Havalandırma | Soğutulmayan depolarda pasif havalandırma |
| Kapı | Turuncu, amblemli, “DİKKAT! TIBBİ ATIK” yazılı; dışa açılır veya sürmeli; kullanım dışında kilitli |
| Yerleşim | Hayvan girişine kapalı; gıda alanları ve yoğun insan trafiğinden uzak |
| Temizlik | Izgaralı drenaj ve su musluğu yok; temizlik talimatı ve takip çizelgesi dışarıdan görünür |
Torba depoda yırtılır veya dökülürse atık uygun ekipmanla toplanır, sıvılar emici malzemeyle yoğunlaştırılır ve depo derhal dezenfekte edilir. Taşıma sırasında yırtılan torbanın içeriği güvenli biçimde yeni bir torbaya alınır ve kap dezenfekte edilir.
Atık personelinin korunması: KKD, aşı ve sağlık gözetimi
Tıbbi atık toplama personeli, yönetmeliğin 27. maddesine göre çalışırken eldiven, koruyucu gözlük ve maske kullanır, çizme ve turuncu renkli özel koruyucu kıyafet giyer. Bu kıyafet ve ekipman ayrı bir yerde saklanır; temini ve temizliği atık üreticisine aittir. Eldivenin delinmeye karşı dayanıklı olması önemlidir, ama hiçbir eldiven bastırılarak sokulan bir iğneyi durduramaz. Asıl koruma, ¾ kuralı ve torbanın vücuttan uzak tutulmasıdır.
Biyolojik Etkenler Yönetmeliği bu önlemleri tamamlar:
- Bulaş riski olan alanlarda yemek yemek ve içmek yasaktır (md. 10).
- Kirlenen giysi ve ekipman çalışma alanından çıkmadan çıkarılır, ayrı saklanır ve dekontamine edilir; bu önlemlerin maliyeti çalışana yansıtılamaz.
- Bağışıklığı olmayan çalışanlara gerektiğinde aşı yapılır (md. 16).
İşyeri hekimi, işe giriş muayenesinde çalışanın aşı ve bağışıklık durumunu değerlendirir; yönetmeliğin istediği en fazla altı aylık sağlık kontrolünü planlar. Gerekli tetkikleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız. Hekimin bu süreçteki rolü için işyeri hekimliği sayfamıza, tetkik mantığı için periyodik muayene ve tetkikler yazımıza bakabilirsiniz.
Risk değerlendirmesine işlemek ve sık yapılan hatalar
Tıbbi atık zinciri, risk değerlendirmesinde tek bir satır olarak değil, her aşama ayrı ayrı ele alınmalıdır: atığın oluştuğu nokta, toplama, ünite içi taşıma, depo ve atığın lisanslı taşıyıcıya teslimi. Her aşamada kimin çalıştığını yazın; alt işveren personelini de unutmayın.
Sık görülen eksikler şunlardır:
- Kesici atık kutusunun ağzına kadar dolu olması veya yere konmuş olması.
- Torbaların ağzı bağlanmadan, vücuda yaslanarak elle taşınması.
- Depo kapısının açık bırakılması, depoda su musluğu veya ızgaralı gider bulunması.
- Alt işveren temizlik personelinin işe başlamadan bilgilendirilmemesi.
- Tıbbi atık yönetim planının güncel olmaması; yönetmelik md. 22, sağlık kuruluşunun bu planı her yıl güncellemesini ister.
- Atık personelinin aşı ve sağlık kontrolü kayıtlarının tutulmaması.
Sağlık kuruluşlarına özgü diğer riskler için sağlık kuruluşları sayfamıza bakabilirsiniz. Görevli sağlık personelinin süresini çalışan sayınıza göre İSG yükümlülük hesaplama aracıyla kontrol edebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Kesici atık kutusu ne zaman değiştirilir?
En fazla ¾ oranında dolduğunda. Kutunun kapağı kapatılır, kırmızı tıbbi atık torbasına konur ve yerine yenisi bırakılır. Dolan kutu sıkıştırılmaz, açılmaz ve boşaltılmaz.
Tıbbi atık toplayan personel hangi KKD’yi kullanmalı?
Yönetmelik md. 27’ye göre eldiven, koruyucu gözlük, maske, çizme ve turuncu renkli özel koruyucu kıyafet. Bu donanımın temini ve temizliği atık üreticisine aittir ve ayrı bir yerde saklanır.
Az atık üreten bir muayenehanede depo gerekir mi?
Geçici depo, günde 50 kg’dan fazla atık üretenler için zorunludur. Günde 1 kg’a kadar atık üretenler atığı kapaklı bir kap içinde en fazla 48 saat bekletebilir. İl müdürlüğü çevresel risk görürse daha az üretenlerden de depo isteyebilir.
Atık personelinin sağlık kontrolü ne sıklıkla yapılır?
Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği md. 9, tıbbi atık yönetiminde görevli personelin en fazla altı ayda bir sağlık kontrolünden geçirilmesini ve bağışıklanmasını ister. Kontrolün içeriğini işyeri hekimi belirler.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.