Üretimde Çalışma Yüksekliği ve İstasyon Tasarımı

İş istasyonu tasarımı dirsekten başlar

Bir montaj hattında aynı tezgâhta çalışan iki operatörü düşünün: biri 1,60, diğeri 1,85 boyunda. Tezgâh 90 cm’dir ve kimse bunu sorun etmez; ta ki biri omuz, diğeri bel ağrısıyla işyeri hekimine başvurana kadar. İş istasyonu tasarımı, işi yapan insanın ölçülerinden başlamazsa, en iyi makine bile zorlanmaya yol açar.

6331 sayılı Kanun md. 5, işverenin uyması gereken risklerden korunma ilkeleri arasında şunu sayar: işin kişilere uygun hâle getirilmesi için işyerlerinin tasarımı ile iş ekipmanı, çalışma şekli ve üretim metotlarının seçiminde özen göstermek, özellikle tekdüze çalışma ve üretim temposunun olumsuz etkilerini önlemek, önlenemiyorsa en aza indirmek. Makinelerdeki iş istasyonları için antropometrik tasarım ilkeleri ise TS EN ISO 14738 standardında yer alır.

Pratikte temel referans noktası dirsek yüksekliğidir: çalışan dik dururken, üst kol gövdenin yanında ve ön kol yere paralelken dirseğin yerden yüksekliği. Çalışma yüksekliği bu noktaya göre belirlenir. Burada en sık yapılan hata, tezgâhın yüzeyini ölçmektir. Oysa önemli olan, elin çalıştığı noktadır: tezgâha 20 cm yüksekliğinde bir fikstür veya parça konuyorsa, çalışma noktası tezgâhtan 20 cm yukarıdadır.

Hassas, orta ve ağır işte çalışma yüksekliği

Ergonomi literatüründe yaygın kullanılan başlangıç değerleri, ayakta yapılan işler için çalışma noktasını dirsek yüksekliğine göre üç gruba ayırır:

İş türü	Çalışma noktası (dirseğe göre)	Neden?	Metal ve makinede örnek
Hassas iş	Dirseğin yaklaşık 5–10 cm üstü	Göz işe yakın olur, boyun öne eğilmez; dirsek desteklenmelidir	Ölçüm, kalite kontrol, küçük parça montajı
Hafif ve orta iş	Dirseğin yaklaşık 10–15 cm altı	Kollar rahat aşağıda, omuz kalkmaz	Vida, cıvata ve bağlantı elemanı montajı, paketleme
Ağır, kuvvet gerektiren iş	Dirseğin yaklaşık 15–40 cm altı	Gövde ağırlığı kuvvete katılır, kollar kilitlenmeden bastırılır	Eğeleme, çapak alma, büyük parçalarda sıkma

Bu değerler bir başlangıç noktasıdır; kesin sınır değildir. İş, gözle yakından takip gerektiriyorsa yükseklik artar; büyük ve ağır parça elle döndürülecekse azalır. Tablonun asıl mesajı şudur: tek bir tezgâh yüksekliği bütün işlere uymaz. Kalite kontrol masası ile çapak alma tezgâhının aynı yükseklikte olduğu bir atölyede, iki işten biri mutlaka yanlış yüksekliktedir.

Oturarak yapılan işlerde de aynı mantık geçerlidir, ama referans oturma yüksekliğine göre değişen dirsek yüksekliğidir. Ayrıca masanın altında diz ve bacaklar için yeterli boşluk bırakılmalıdır; masanın altına konan dolap veya kasa, çalışanı öne uzanmaya zorlar.

Uzanma mesafesi ve çalışma bölgeleri

Yükseklik kadar önemli ikinci ölçü, çalışanın parçalara ve aletlere ne kadar uzandığıdır. Çalışma alanını üç bölgeye ayırarak düşünün:

Birincil bölge: Üst kol gövdenin yanındayken, yalnız ön kol hareket ettirilerek ulaşılan alan. En sık alınan parçalar ve en çok kullanılan aletler buraya konur.
İkincil bölge: Kol öne uzatılarak, gövde eğilmeden ulaşılan alan. Ara sıra kullanılan parçalar ve aletler için uygundur.
Bölge dışı: Gövdenin öne eğilmesini, dönmesini veya omuz üstüne uzanmayı gerektiren alan. Burası rafların, nadir kullanılan malzemenin ve stok kutularının yeridir; döngüsel işlerde kullanılmamalıdır.

Uzanma mesafesi, istasyonu kullanacak kısa kollu çalışana göre belirlenir: kısa kollu biri rahat ulaşıyorsa uzun kollu biri de ulaşır. Diz boşluğu ve geçiş genişliği gibi açıklıklar ise iri yapılı çalışana göre belirlenir. Ayarlanabilir olması gereken tek ölçü genellikle yüksekliktir.

Farklı boydaki çalışanlar için ayarlanabilir istasyon

Vardiyalı çalışan bir hatta aynı istasyonu üç farklı kişi kullanabilir. Bu durumda sabit bir yükseklik, en iyi ihtimalle ortalama boydaki kişiye uyar. Bir örnekle bakalım:

	Operatör A	Operatör B
Dirsek yüksekliği (ayakkabıyla)	98 cm	112 cm
İş	Hafif montaj (dirseğin 10–15 cm altı)	Hafif montaj (dirseğin 10–15 cm altı)
Uygun çalışma noktası	83–88 cm	97–102 cm
Fikstür yüksekliği	10 cm	10 cm
Uygun tezgâh yüksekliği	73–78 cm	87–92 cm

İki operatör için uygun tezgâh yüksekliği aralıkları örtüşmüyor; aralarında en az 9 cm fark var. 82 cm’lik sabit bir tezgâh, A’yı omuzlarını kaldırmaya, B’yi öne eğilmeye zorlar. Çözüm seçenekleri şunlardır:

Yüksekliği ayarlanabilir tezgâh: Elektrikli veya mekanik ayar, en az bu iki aralığı kapsayacak kadar geniş olmalıdır. Vardiya değişiminde ayarın kolay yapılabilmesi için tezgâha her operatörün ayar değerini gösteren bir işaret konabilir.
Ayarlanabilir fikstür: Tezgâh sabit kalır, parçayı tutan fikstürün yüksekliği veya açısı değiştirilir. Hassas ve küçük parçalı işlerde çoğu zaman en ekonomik yoldur.
Platform: Tezgâh uzun boylu operatöre göre ayarlanır, kısa boylu operatör için sağlam bir platform kullanılır. Platform tüm çalışma alanını kaplamalı, kenarları belirgin ve kaymaz olmalıdır; aksi hâlde takılma ve düşme riski yaratır.

Ergonomik tezgâh satın alırken yalnız ayar aralığına bakmayın: ayarın ne kadar kolay yapıldığı, tezgâhın yük altında sallanıp sallanmadığı, ayar sırasında el ve ayak sıkışma riski ve tezgâh üzerindeki ekipmanın kablolarının ayar boyunca yeterli boşluğa sahip olup olmadığı da önemlidir.

Dirsek yüksekliğini ölçerken çalışanın iş ayakkabısıyla, dik ve omuzları gevşek durduğu bir anda ölçün; ayakkabı tabanı ve duruş, sonucu birkaç santimetre değiştirir. Ölçümü tek kişiye değil, istasyonu kullanan bütün çalışanlara yapın ve değerleri istasyon kartına yazın.

Kuvvet gerektiren işlerde ayrıca, parçanın kaldırılıp tezgâha konması değerlendirilmelidir. Tezgâh yüksekliği ayarlanırken kaldırma mesafesi de değişir; ağır parçada kaldırma yardımcıları için elle taşıma ve kaldırma tekniği yazımıza bakabilirsiniz.

Ayakta mı, oturarak mı, otur-kalk mı?

Çalışma yüksekliği kararı, çalışma duruşundan bağımsız verilemez. Genel bir ayrım şöyledir:

Oturarak çalışma: Uzun süreli, hassas, küçük parçalı ve az kuvvet gerektiren işler için uygundur. Ayakların yere veya ayak desteğine basması gerekir.
Ayakta çalışma: Kuvvet gerektiren, büyük hareketli veya sık yer değiştirmeyi gerektiren işler için uygundur. Uzun süre aynı noktada ayakta kalmanın yükü için ayakta çalışma riskleri yazımıza bakabilirsiniz.
Otur-kalk: İki tür işin karıştığı istasyonlarda yüksek tabureler veya dayanma destekleri, çalışanın duruşunu gün içinde değiştirmesine imkân verir.

Metal ve makine atölyesi için istasyon kontrol listesi

Metal ve makine işletmelerinde istasyonları gözden geçirirken şu soruları sorun:

Tezgâh mengenesinin çeneleri, eğeleme ve çapak alma yapan çalışanın dirsek yüksekliği civarında mı?
Kalite kontrol ve ölçüm masası, montaj tezgâhından daha yüksek mi; ölçüm yaparken dirsek desteklenebiliyor mu?
CNC tezgâhına parça yüklenirken bağlama noktası omuz üstünde veya diz altında mı?
Sık kullanılan el aletleri askı veya tutucuda, birincil bölgede mi?
Parça kutuları öne doğru eğimli ve çalışana yakın mı; kutunun dibindeki parça için eğilmek gerekiyor mu?
Aynı istasyonu paylaşan çalışanların boy farkı için ayar imkânı var mı?
Platform kullanılıyorsa sağlam, kaymaz ve kenarları işaretli mi?
Ekran veya iş talimatı göz hizasında ve okunabilir mesafede mi?

Kontrol listesinde sorun görülen istasyonlar için bir sonraki adım, işin ergonomik risk analizidir. Tekrarlayan hareketlerin yoğun olduğu hatlarda REBA ve RULA gibi yöntemler, düzeltmenin önceliğini sayıyla gösterir. Bant hatlarındaki özel durum için tekrarlayan hareketler ve bant hattı yazımıza bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

Tezgâh yüzeyini ölçmek: Fikstür veya parça yüksekliğini hesaba katmamak.
Fabrikaya tek standart: Bütün istasyonları aynı yükseklikte sipariş etmek.
Ortalama çalışana göre tasarım: Ortalamaya göre kurulan istasyon, kısa ve uzun boylu çalışanların ikisine de uymayabilir.
Ayarlanabilir tezgâhı hiç ayarlamamak: Ayar düğmesinin nerede olduğunu bilmeyen veya ayar için vakti olmayan operatör, ayarlanabilir tezgâhı sabit tezgâh gibi kullanır.
Şikâyeti beklemek: Kas-iskelet şikâyetleri yıllar içinde ortaya çıkar. Tasarım aşamasında yapılan düzeltme, sonradan yapılandan çok daha ucuzdur. Bu konuda kas-iskelet rahatsızlıklarını önleme yazımıza bakabilirsiniz.

Yeni bir hat kurulurken veya istasyon değişirken risk değerlendirmesinin de gözden geçirilmesi gerekir. Bursa ve çevre illerdeki üretim tesislerinde istasyon ölçülerini ve ergonomik riskleri risk değerlendirmesi hizmetimiz kapsamında sahada ölçerek değerlendiriyoruz. Revizyon tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Ayakta çalışılan tezgâh kaç cm olmalı?

Tek bir doğru değer yoktur. Çalışma noktası, işi yapan kişinin dirsek yüksekliğine göre belirlenir: hassas işte dirseğin biraz üstü, hafif montajda 10–15 cm altı, kuvvet gerektiren işte daha aşağısı. Tezgâh yüksekliği ise bu noktadan parça veya fikstür yüksekliği çıkarılarak bulunur.

Uzanma mesafesi nasıl belirlenir?

Sık kullanılan parçalar, üst kol gövdenin yanındayken ön kolla ulaşılan alana; ara sıra kullanılanlar kol uzatılarak, gövde eğilmeden ulaşılan alana konur. Mesafe, istasyonu kullanacak en kısa kollu çalışana göre seçilir.

Ayarlanabilir çalışma masası her istasyonda gerekli mi?

Hayır. İstasyonu tek bir çalışan kullanıyorsa sabit tezgâh o kişiye göre ayarlanabilir. Boyları farklı birden fazla çalışanın aynı istasyonu paylaştığı durumlarda ise ayarlanabilir tezgâh, ayarlanabilir fikstür veya platform gerekir.

İstasyon tasarımı risk değerlendirmesinin parçası mı?

Evet. Çalışma duruşu, uzanma ve tekrarlayan hareketler ergonomik tehlikelerdir ve risk değerlendirmesinde ele alınır. Ekipman veya üretim yönteminde değişiklik anlamına gelen istasyon değişiklikleri, değerlendirmenin güncellenmesini gerektirir.