Tekrarlayan Hareketler ve Bant Hattı Ergonomisi

Tekrarlayan hareketler neden ayrı bir risk başlığıdır?

Bir kablo seti montaj hattında çevrim süresi 45 saniye olsun. Molalar düşüldükten sonra 7,5 saatlik net çalışmada bu, yaklaşık 600 çevrim eder. Her çevrimde sekiz konnektör takan bir çalışan, gün sonunda 4.800 kez aynı kıstırma ve itme hareketini yapmış olur. Tek tek hiçbiri ağır değildir; tekrarlayan hareketler riski tam da bu yüzden gözden kaçar.

Mevzuat bu riski adıyla anar. 6331 sayılı Kanun md. 5, risklerden korunma ilkeleri arasında işin kişilere uygun hâle getirilmesini ve özellikle tekdüze çalışma ile üretim temposunun sağlık ve güvenliğe olumsuz etkilerini önlemeyi, önlenemiyorsa en aza indirmeyi sayar. Türk mevzuatında tekrar sayısı için sayısal bir sınır yoktur; riskin nasıl ölçüleceği ve azaltılacağı risk değerlendirmesinde belirlenir.

Bursa’daki otomotiv yan sanayinde taşıtlar için kablo seti üretimi (NACE 29.31.04, tehlikeli sınıf), koltuk kılıfı ve iç trim dikişi, küçük parça montajı ve kalite kontrol istasyonları bu riskin en tipik yerleridir. Aynı tablo konfeksiyon atölyelerindeki dikiş işlerinde de görülür. Ağır yük taşımayla ilgili riskleri elle taşıma ve kaldırma tekniği yazımızda ele aldık; bu yazı hafif ama sık tekrarlanan işlere odaklanır.

Tekrarlı iş riskleri: tekrar tek başına değil, birleşim önemlidir

Kas-iskelet sistemi rahatsızlıklarını yalnız tekrar sayısı açıklamaz. Asıl risk, aşağıdaki etkenlerin aynı istasyonda bir araya gelmesiyle büyür:

Ergonomi literatüründe sık kullanılan bir ölçüte göre çevrim süresi 30 saniyenin altındaysa ya da çevrimin yarısından fazlası aynı temel hareketle geçiyorsa iş “yüksek tekrarlı” kabul edilir. Bu yasal bir sınır değildir; ama hangi istasyona öncelik vereceğinizi seçmek için iyi bir başlangıçtır. Ayrıntılı analizde OCRA, RULA veya Strain Index gibi yöntemler kullanılır. Bunların hiçbirinin adı mevzuatta geçmez; seçimi işin yapısına göre iş güvenliği uzmanı yapar. Titreşimli aletlerde ayrıca titreşim yönetmeliği kapsamında değerlendirme gerekir.

Karpal tünel riski ve erken belirtiler

Karpal tünel sendromu, bilekteki dar kanaldan geçen orta sinirin (median sinir) sıkışmasıdır. Bileği bükülü tutarak yapılan, kuvvet ve tekrar içeren işler bu kanaldaki basıncı artırır. Tipik belirtiler başparmak, işaret ve orta parmakta uyuşma ve karıncalanma, özellikle geceleri çalışanı uykudan uyandıran şikâyetler ve kavrama gücünde azalmadır. Aynı işlerde tendon kılıfı iltihapları, dirsekte dış yan ağrısı ve omuz sorunları da görülebilir.

Bu rahatsızlıklar sinsi başlar. Çalışan “akşamları elim uyuşuyor” dediğinde çoğu zaman haftalardır şikâyeti vardır. Erken yakalamanın yolları:

• Basit bir şikâyet kanalı: Vardiya amirine veya işyeri hemşiresine yapılan sözlü bildirim de kayda girmelidir.
• Periyodik muayenede kas-iskelet sorgusu: İşyeri hekimi el, bilek, boyun ve omuz şikâyetlerini sorar ve muayene eder; sinir iletim çalışması gibi ileri tetkike gerek olup olmadığına hekim karar verir. Gerekli tetkikleri yetkili sağlık kuruluşlarıyla planlarız.
• Bölüm bazlı izleme: Şikâyetler tek bir istasyonda yoğunlaşıyorsa sorun kişide değil istasyondadır.

Bir rahatsızlığın meslek hastalığı sayılıp sayılmayacağına SGK karar verir; süreç için meslek hastalığı nedir, tanı ve bildirim yazımıza bakabilirsiniz.

Bant hattı ergonomisi: önce istasyonu düzeltin

Rotasyon ve mola, kötü tasarlanmış bir istasyonun yükünü yalnızca paylaştırır. Kalıcı çözüm istasyonun kendisindedir. Bant hattı ergonomisi için kontrol listesi:

1. Çalışma yüksekliği: Hassas işler dirsek hizasının biraz üstünde, hafif montaj dirsek hizasında, kuvvet gerektiren işler dirsek hizasının altında yapılmalıdır. Farklı boydaki çalışanlar aynı istasyonu kullanıyorsa ayarlanabilir platform veya masa kullanın.
2. Erişim: Sık alınan parçalar kolun doğal erişim alanında olmalı; omuz üstüne uzanma ve gövdeyi döndürme gerektirmemelidir.
3. Parça sunumu: Eğimli kutular ve sıralı besleme, parçanın doğru yönde ve yakında gelmesini sağlar; kutunun dibine uzanma ortadan kalkar.
4. Aparat ve fikstür: Parçayı bir elde tutup diğeriyle çalışmak yerine parçayı fikstür tutsun. Bileğin düz kalacağı açıyla konumlandırın.
5. El aletleri: Ağır aletleri denge askısına (balansör) asın, tork reaksiyonunu kolla alın, sap çapını ele uygun seçin. Tetiği tek parmakla sürekli basılan aletlerde tetik tipini değiştirmeyi değerlendirin.
6. Takma kuvveti: Sıkı klips veya konnektör sorununu ürün mühendisliği ve tedarikçiyle birlikte ele alın. Takma kuvvetini düşüren bir tasarım değişikliği, hiçbir eğitimin sağlayamayacağı etkiyi sağlar.
7. Dikiş istasyonları: Sandalye ve tabla yüksekliği, pedal konumu, makine tablasının eğimi ve iş ışığı birlikte ayarlanmalı; kumaş yığınının alınıp bırakıldığı yer çalışanın arkasında kalmamalıdır.

Konfeksiyon ve dikiş atölyelerine özgü diğer riskler için konfeksiyon atölyesinde İSG yazımıza bakabilirsiniz.

Rotasyon planı nasıl kurulur?

İş rotasyonu, çalışanın gün içinde farklı kas gruplarını yükleyen istasyonlar arasında yer değiştirmesidir. İyi bir rotasyon planı şu adımlarla kurulur:

1. İstasyonları sınıflandırın. Her istasyon için hangi vücut bölgesini (el-bilek, omuz, bel) ne düzeyde yüklediğini belirleyin.
2. Aynı bölgeyi arka arkaya yüklemeyin. İki yüksek el-bilek istasyonu arasında geçiş, rotasyon değildir.
3. Sıklığı belirleyin. Pratik bir başlangıç, her mola arasında bir değişimdir. Yüksek riskli istasyonlarda süreyi kısaltın.
4. Yetkinlik matrisini hazırlayın. Rotasyondaki herkes her istasyonun talimatını ve kalite kriterlerini bilmelidir; yeni başlayanlar için işe başlama eğitimi programı bu matrise bağlanmalıdır.
5. Kişisel kısıtları işleyin. İşyeri hekiminin bir çalışan için önerdiği kısıt, o kişinin rotasyon satırında görünmelidir.
6. Kaydı tutun. Rotasyon çizelgesi, risk değerlendirmesindeki önlemin uygulandığının kanıtıdır.

Örnek bir plan (üç çalışan, dört istasyon, iki saatlik dilimler):

Mikro mola ve iş temposu

Mikro mola, çalışma sırasında verilen çok kısa ve sık aralardır; örneğin her saat birkaç dakika ellerin tamamen bırakıldığı bir ara. 4857 sayılı İş Kanunu’ndaki yasal ara dinlenmelerin yerine geçmez, onlara eklenir. Etkili olması için şunlara dikkat edin:

• Hat dengesini gözden geçirin. Çevrim yükü sürekli yüzde yüze yakın olan bir istasyonda çalışanın nefes alacak saniyesi yoktur. Küçük bir ara stok veya iş içeriğinin yeniden dağıtılması mikro molayı mümkün kılar.
• Kademeli tempo uygulayın. Yeni başlayan veya uzun izinden dönen çalışanı ilk günlerde tam hat hızına sokmayın.
• Germe egzersizlerini destek olarak görün. Mola sırasında yapılan basit el ve bilek egzersizleri yardımcıdır, ama istasyon düzeltmesinin yerini tutmaz.
• Vardiya düzenini hesaba katın. Uzun vardiyalar ve fazla mesai tekrar sayısını doğrudan artırır; çok vardiyalı düzende yorgunluk etkisini Bursa OSB’lerinde vardiyalı üretimde İSG yazımızda anlattık.

Risk değerlendirmesinde tekrarlayan hareketler

Tekrarlayan hareket riski, risk değerlendirmesinde genel bir “ergonomik risk” satırına sıkıştırılmamalıdır. Her istasyon için şu bilgiler yazılmalıdır: çevrim süresi, ana hareketler, kuvvet ve duruş gözlemi, kullanılan yöntem ve puanı, alınacak önlem, sorumlu ve termin. Gözlem için kısa video kaydı ve çalışanlara uygulanan bir şikâyet anketi çok yardımcıdır. Önlemlerden sonra aynı ölçümü tekrarlayın ve şikâyet sayısının nasıl değiştiğini izleyin. Puanlama yöntemi seçimi için Fine-Kinney yöntemi yazımıza bakabilirsiniz.

Risk değerlendirmesi hizmetimizde montaj ve dikiş istasyonlarını tek tek gözlemler, istasyon düzeltmesi, rotasyon ve mola önerilerini işyeri hekiminin muayene bulgularıyla birlikte değerlendiririz. Sektöre özgü diğer riskler otomotiv yan sanayi ve tekstil sayfalarımızda; muayene ve gözden geçirme tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Tekrarlayan hareketler için yasal bir sınır var mı?

Hayır. Türk mevzuatında tekrar sayısı veya çevrim süresi için sayısal bir sınır yoktur. 6331 sayılı Kanun md. 5, tekdüze çalışma ve üretim temposunun olumsuz etkilerinin önlenmesini veya en aza indirilmesini ister; nasıl yapılacağı risk değerlendirmesinde belirlenir.

İş rotasyonu kaç saatte bir yapılmalı?

Mevzuatta bir süre yoktur. Pratik başlangıç, her mola arasında bir değişimdir. Yüksek el-bilek yükü olan istasyonlarda süre kısaltılır ve ardışık iki istasyonun aynı vücut bölgesini yüklememesine dikkat edilir.

Bileklik veya destek bandı karpal tüneli önler mi?

Bileklikler istasyon düzeltmesinin yerine geçmez ve herkese dağıtılacak bir önlem değildir. Belirtisi olan bir çalışanda kullanılıp kullanılmayacağına işyeri hekimi karar verir.

Karpal tünel şikâyeti olan çalışan aynı istasyonda çalışabilir mi?

Karar işyeri hekimine aittir. Hekim muayene sonucuna göre geçici bir kısıt, düşük riskli istasyonlarda rotasyon veya ileri tetkik önerebilir. Aynı istasyonda yeni şikâyetler çıkıyorsa istasyonun risk değerlendirmesini de yenileyin.