Kısaca
Mevzuat, vardiyalı çalışılan işyerlerinde uzman, hekim ve DSP görevlendirmesinin vardiyalara uygun yapılmasını, acil durum ekiplerinin vardiya düzenine göre kurulmasını ve hekimin gece postaları dahil sağlık gözetimi yapmasını ister. Aylık süreyi vardiyaların çalışan sayısına göre paylaştırmak, temel eğitimi en az birer ders saatlik oturumlarla gece vardiyasına taşımak ve devir teslim formuna İSG maddeleri eklemek, üç vardiyalı bir fabrikada gece ekibinin dışarıda kalmasını önler.
OSB vardiyalı üretim İSG planı neden ayrı düşünülmeli?
Bursa’daki 17 faal organize sanayi bölgesinde, özellikle otomotiv yan sanayi, tekstil ve makine üreticilerinde vardiyalı ve gece süren üretim yaygındır. Nilüfer’deki Bursa OSB, Nilüfer OSB, Hasanağa OSB ve Kayapa OSB; Osmangazi’deki Demirtaş OSB; Gürsu’daki Uludağ OSB ve Kestel’deki Kestel ile Barakfakih OSB’leri bu tablonun tanıdık örnekleridir. Üç vardiyalı bir fabrikada İSG’nin zayıf noktası çoğunlukla gece vardiyasıdır: yönetim kadrosu azalır, bakım ekipleri sınırlıdır, eğitim ve tatbikat genellikle gündüz saatlerine göre planlanmıştır. OSB vardiyalı üretim İSG planı, bu dengesizliği gidermek için kurulur.
Böyle bir OSB fabrika İSG planı; uzman ve hekim ziyaretlerini, eğitimi, acil durum ekiplerini ve devir teslimi vardiyalara göre kurgular. Bu yazıda mevzuatın vardiyalar için ne söylediğini ve bunun sahada nasıl uygulanacağını adım adım anlatıyoruz.
Mevzuat vardiyalar için ne söylüyor?
Vardiyaya özgü hükümler birkaç farklı düzenlemeye dağılmış durumdadır:
| Konu | Hüküm | Dayanak |
|---|---|---|
| Uzman görevlendirmesi | Hesaplanan süre bölünerek birden fazla uzmana verilemez; ancak vardiyalı işyerlerinde görevlendirme vardiyalara uygun yapılır | İGU Yönetmeliği md. 7/4 |
| Hekim ve DSP görevlendirmesi | Vardiyalı işyerlerinde görevlendirme vardiyalara uygun yapılır | Hekim ve DSP Yönetmeliği md. 7/3, 14/4 |
| Sağlık gözetimi | Hekim, gece postaları dahil çalışanların sağlık gözetimini yapar | Hekim ve DSP Yönetmeliği md. 9 |
| Acil durum ekipleri | Destek elemanları ve yedekleri belirlenirken vardiya düzeni dikkate alınır | Acil Durumlar Yönetmeliği md. 11/8 |
| Temel eğitim | Vardiya programı dikkate alınarak, bir ders saatinden az olmamak üzere farklı zaman dilimlerine bölünebilir | 2026 Eğitim Yönetmeliği md. 13/4 |
| Gece çalışması | Gece en geç 20.00’de başlayıp en erken 06.00’ya kadar süren, en fazla 11 saatlik dönemdir; gece çalışması 7,5 saati geçemez | 4857 sayılı Kanun md. 69 |
| Posta değişimi | Bir hafta gece çalışan işçi sonraki hafta gündüz postasına alınır; iki haftalık nöbetleşme de uygulanabilir; posta değişiminde en az 11 saat kesintisiz dinlenme verilir | 4857 md. 69 |
| Genç işçiler | Sanayiye ait işlerde 18 yaşını doldurmamış işçilerin gece çalıştırılması yasaktır | 4857 md. 73 |
Ortak mesaj açıktır: aylık süre, eğitim ve acil durum düzeni yalnızca gündüz vardiyasına göre kurulamaz.
Vardiyalı fabrika İSG ziyareti: süreyi paylaştırma örneği
Asgari süre, işyerinin toplam çalışan sayısına göre hesaplanır; vardiyalar bu süreyi azaltmaz, yalnızca nasıl dağıtılacağını belirler. Örnek olarak Bursa OSB’de 360 çalışanlı, motorlu taşıt parçası üreten (29.32.20, tehlikeli) bir fabrikayı düşünelim. Tehlikeli sınıfta uzman için çalışan başına ayda en az 20 dakika, hekim için 10 dakika gerekir:
- Uzman: 360 × 20 = 7.200 dakika (120 saat)
- Hekim: 360 × 10 = 3.600 dakika (60 saat)
- DSP: yalnızca çok tehlikeli işyerlerinde zorunlu olduğu için bu fabrikada gerekmez.
Süreyi vardiyaların çalışan sayısıyla orantılı paylaştırmak iyi bir başlangıç noktasıdır:
| Vardiya | Çalışan | Uzman (dk/ay) | Hekim (dk/ay) |
|---|---|---|---|
| A: 08.00–16.00 | 160 | 3.200 | 1.600 |
| B: 16.00–24.00 | 120 | 2.400 | 1.200 |
| C: 24.00–08.00 | 80 | 1.600 | 800 |
| Toplam | 360 | 7.200 | 3.600 |
Bu dağılım bir başlangıçtır, kural değildir. Gece vardiyasında risk daha yüksekse, örneğin kalıp değişimleri ve bakım işleri o saatlere yığılıyorsa, uzman süresinin daha büyük bir bölümü oraya kaydırılabilir. Önemli olan, her vardiyanın saha turu, eğitim ve muayene ihtiyacının yıl içinde karşılandığını gösterebilmektir. Kendi rakamlarınızı İSG yükümlülük hesaplama aracıyla, süre kurallarının ayrıntısını hekim ve uzman çalışma süreleri yazımızda bulabilirsiniz.
Gece vardiyasına eğitim ve tatbikat
Vardiya bazlı eğitim. Yeni bir çalışan hangi vardiyada başlarsa başlasın, çalışmaya başlamadan önce en az 2 saatlik, yüz yüze ve uygulamalı işe başlama eğitimini almalıdır. Gece vardiyasına doğrudan başlayan çalışan için bu eğitim, ilk gece mesaisinden önce planlanır. Temel eğitim ise işe başladıktan sonra en geç 3 ay içinde tamamlanır ve tehlikeli sınıfta en az 12 ders saatidir. 2026 yönetmeliği bu eğitimin vardiya programına göre en az birer ders saatlik oturumlara bölünmesine izin verdiği için gece ekibine, gece saatlerinde ve kendi sahasında eğitim vermek mümkündür. İşe ve işyerine özgü riskler konusu tehlikeli işyerlerinde yüz yüze verilir. Ayrıntılar için 2026 eğitim yönetmeliği yazımıza bakın.
Acil durum ekipleri. Söndürme, kurtarma ve koruma ekipleri tehlikeli sınıfta her 40 çalışana kadar en az birer destek elemanıyla kurulur; ilkyardımcı sayısı her 15 çalışana birdir. Bu sayıları fabrikanın toplamına göre değil, her vardiyada gerçekten sahada olan kişilere göre dağıtmak gerekir. Gece vardiyasında ekip listesinde adı olan ama o vardiyada çalışmayan biri, acil durumda yok demektir.
Tatbikat. Acil durum tatbikatı en geç yılda bir yapılır ve tatbikat formu doldurulur. Tatbikatı her yıl aynı gündüz saatinde yapmak, gece ekibinin tahliye yolunu, toplanma yerini ve OSB itfaiyesine haber verme adımını hiç denememesi anlamına gelir. Tatbikatları yıllar içinde farklı vardiyalara kaydırmak ya da gece vardiyası için ayrı bir masa başı senaryo çalışması yapmak bu açığı kapatır. Senaryo örnekleri için acil durum tatbikatı yazımıza bakabilirsiniz.
Vardiya devir teslimine İSG maddeleri eklemek
Devir teslim, bir vardiyanın bildiklerinin diğerine aktarıldığı tek andır. Mevzuat bunun için bir form öngörmez; ancak devir teslim kaydına birkaç İSG maddesi eklemek, gece ekibinin gündüz başlamış riskli bir işi bilmeden devralmasını önler:
- Açık iş izinleri: Sıcak iş, yüksekte çalışma veya kapalı alan çalışması devam ediyor mu, izni kim kapatacak?
- Kilitli ekipman: Bakım için enerjisi kesilip kilitlenmiş makine var mı, kilidin sahibi kim?
- Devre dışı koruyucu: Arızalı ışık perdesi, çalışmayan acil stop ya da sökülmüş koruyucu var mı ve makine bu nedenle durduruldu mu?
- Olaylar: Vardiyada ramak kala, küçük yaralanma veya kimyasal dökülme yaşandı mı, bildirildi mi?
- Eksik ekip üyesi: Bu vardiyada ilkyardımcı veya söndürme ekibi üyesi eksik mi, yerine kim bakıyor?
Bu beş satır, kâğıt formda da dijital sistemde de bir dakikada doldurulur. Devir teslim kayıtlarını uzmanın ziyaretlerinde gözden geçirmesi, gece vardiyasının sorunlarını gündüz yönetimine taşımanın en kısa yoludur.
Gece çalışanların sağlık gözetimi
İşyeri hekimi, gece postalarında çalışanlar dahil herkesin sağlık gözetimini yapar. Tehlikeli sınıfta periyodik muayene en geç 3 yılda birdir; hekim, gece çalışmasının yorgunluk, uyku düzeni ve beslenme üzerindeki etkilerini dikkate alarak bu aralığı kısaltabilir. Muayene günlerini gece ekibinin mesai bitimine veya başlangıcına denk getirmek, çalışanın uykusundan feda etmeden muayeneye gelmesini kolaylaştırır. Vardiya düzeni ve iş yükü psikososyal risk etmenleri arasında da değerlendirilir; yöntem için psikososyal risk etmenleri yazımıza bakın.
SİSTEMER, Osmangazi’deki merkezinden Bursa OSB, Nilüfer OSB, Demirtaş OSB ve diğer bölgelerdeki fabrikalara iş güvenliği uzmanlığı ve işyeri hekimliği hizmetini vardiya düzenine göre planlanan ziyaretlerle verir. Bölgeye özgü notlar için Bursa OSB ve Nilüfer OSB sayfalarımıza, sektörün riskleri için otomotiv yan sanayi sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Uzman ve hekim süresi vardiya başına mı hesaplanır?
Hayır. Asgari süre, işyerinin toplam çalışan sayısına ve tehlike sınıfına göre hesaplanır. Vardiyalar bu süreyi artırmaz veya azaltmaz; mevzuat yalnızca görevlendirmenin vardiyalara uygun yapılmasını ister.
Temel eğitimi gece vardiyasında bölerek verebilir miyiz?
Evet. 2026 Eğitim Yönetmeliği md. 13/4, temel eğitimin vardiya programı dikkate alınarak, bir ders saatinden az olmamak üzere farklı zaman dilimlerinde verilebileceğini söyler. Toplam süre ve en geç 3 aylık tamamlama süresi değişmez.
Her vardiyada ayrı destek elemanı gerekir mi?
Acil Durumlar Yönetmeliği, destek elemanları ve yedekleri belirlenirken vardiya düzeninin dikkate alınmasını ister. Bu, her vardiyada acil duruma müdahale edebilecek eğitimli kişilerin fiilen sahada bulunmasının planlanması demektir.
Gece vardiyasında 18 yaşından küçük çalışan çalıştırılabilir mi?
Hayır. 4857 sayılı Kanun md. 73’e göre sanayiye ait işlerde 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır. Vardiya planı hazırlanırken bu çalışanlar yalnızca gündüz postalarına yazılmalıdır.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.