Elektrikli ve Elle Kullanılan Aletlerde Güvenlik

El aletleri güvenliği neden ekipman yönetimidir?

Bir atölyede en çok kullanılan iş ekipmanı pres veya CNC tezgâhı değil, el aletleridir: tornavida, anahtar takımı, çekiç, keski, maket bıçağı, matkap, avuç taşlama, şarjlı vidalama. Bu aletler ucuz ve sıradan oldukları için çoğu zaman hiçbir kontrol düzenine girmez. Oysa el aletleri güvenliği, büyük makinelerin güvenliğiyle aynı mantıkla yönetilmelidir.

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, işyerinde kullanılan her türlü makine, alet ve tesisatı iş ekipmanı olarak ele alır. Aralık 2025’te yenilenen Ek-III iki önemli kural koyar:

Madde 1.3: İş ekipmanları her çalışmaya başlamadan önce operatörleri tarafından kontrol edilir; çatlak, gevşemiş bağlantı, deformasyon, aşınma ve korozyon gibi belirtiler gözle muayene edilir. Çatlak veya aşırı aşınma görülen ekipman kullanım dışı bırakılır.
Madde 1.4: Tablolarda veya standartlarda periyodik kontrol aralığı belirtilmemiş ekipmanlarda imalatçının öngördüğü aralık, o da yoksa işyeri koşulları, kullanım sıklığı ve süresine göre yapılacak risk değerlendirmesi esas alınır.

Ek-III tablolarındaki delme ve taşlama makinesi satırları, sabit tezgâhlara ait standartlara atıf yapar; elde taşınan elektrikli aletler için ayrı bir satır yoktur. Bu, el aletlerinin kontrolsüz kalacağı anlamına gelmez; kontrol aralığını üretici talimatı ve risk değerlendirmesi belirler.

Doğru aleti seçmek: kazaların yarısı satın almada başlar

Yanlış alet, en dikkatli çalışanı bile riske sokar. Alet seçerken şu soruları sorun:

İşe uygun mu? Somun sıkmak için pense, kanırtmak için tornavida kullanmak, alet kırılmasının ve kayıp çarpmanın en bilinen nedenidir. Yapılacak işe uygun ölçü ve tipte alet temin edin.
Uygunluk işareti ve kılavuzu var mı? Elektrikli el aletleri makine mevzuatı kapsamındadır. 20 Ocak 2027’den itibaren yeni Makine Emniyeti Yönetmeliği (2023/1230/AB) uygulanacaktır; yeni alınan aletlerde CE işareti ve kullanım kılavuzunu arayın. Konunun ayrıntısı için makine emniyeti yönetmeliği ve CE yazımıza bakabilirsiniz.
Titreşim ve gürültü ne düzeyde? Taşlama, kırıcı ve darbeli matkaplar el-kol titreşimine yol açar. Kılavuzdaki titreşim ve gürültü değerlerini karşılaştırın; maruziyet sınırları için titreşim yönetmeliği yazımıza bakın.
Toz ve kıvılcım üretiyor mu? Toz emişli aletler ve kıvılcım riskinin bulunduğu patlayıcı ortamlar için uygun alet seçimi, ayrıca değerlendirilmelidir.
Kablolu mu, akülü mü? Akülü aletler kablo hasarı ve takılma riskini azaltır; akülerin şarjı ise ayrı bir düzen ister.

Kullanım öncesi el aleti kontrolü

Her kullanımdan önce yapılacak kontrol bir dakikayı geçmez. Aşağıdaki tabloyu alet dolabının kapağına asabilirsiniz:

Alet veya parça	Bakılacak nokta	Kusur varsa
Fiş	Kırık gövde, gevşek pim, yanık izi	Kullanmayın, onarıma ayırın
Kablo	Kesik, ezik, soyulmuş dış kılıf, bantlı ek	Kullanmayın; kablo yetkili kişi tarafından değiştirilir
Kablo giriş noktası	Kablonun gövdeden çıktığı yerde kılıfın sıyrılması	Kullanmayın
Gövde	Çatlak, kırık, eksik vida	Kullanmayın
Anahtar ve tetik	Bırakınca durma, kilit düğmesinin çalışması	Kullanmayın
Koruyucu	Taşlamada disk siperinin yerinde ve doğru açıda olması	Siper takılmadan çalıştırmayın
Uç, disk, bıçak	Çatlak, körelme, aletin devrine uygunluk, son kullanma tarihi	Değiştirin
Elle kullanılan aletler	Çatlak sap, gevşek çekiç başı, mantarlaşmış keski başı, ağzı açılmış anahtar	Kullanımdan çekin

Elektrikli el aletleri: kablo ve topraklama kontrolü

Elektrikli el aletlerinde elektrik çarpmasının ana nedenleri üç başlıkta toplanır:

Kablo hasarı: El aleti kablosu, aletin kendisinden daha hızlı yıpranır: keskin kenarlara sürtünür, forklift veya kapı altında ezilir, aletle birlikte çekiştirilir. Bantla yapılan onarım geçici bile değildir; hasarlı kablo yetkili kişi tarafından değiştirilir. Elektrik işini kimin yapabileceğini elektrik işini kimler yapabilir yazımızda anlattık.
Topraklamanın iptal edilmesi: Metal gövdeli ve topraklı fişli (I. sınıf) aletlerde topraklama, gövdeye kaçak olduğunda koruma sağlar. Topraklama pimi kırılmış fişler veya topraklamayı iptal eden ara adaptörler bu korumayı ortadan kaldırır. Çift yalıtımlı (II. sınıf) aletler, iç içe iki kare simgesiyle tanınır ve topraklama iletkeni gerektirmez; bu aletlerde gövde bütünlüğü korunmalıdır.
Kaçak akım koruması olmayan priz: Aletin bağlandığı prizin, insan hayatını korumaya yönelik kaçak akım rölesiyle korunan bir devrede olması en önemli son bariyerdir. Topraklama ve rölenin birlikte nasıl çalıştığını topraklama ve kaçak akım rölesi yazımızda anlattık.

Elektrik iç tesisatı ve topraklama tesisatı, Ek-III’e göre standartlarda daha kısa süre yoksa en geç yılda bir EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişilerce kontrol edilir. Bu kontrol prizlerin ve devrelerin güvenliğini gösterir, tek tek aletlerin durumunu göstermez. Aletlerin elektriksel güvenlik testlerinin aralığını üretici talimatı ve risk değerlendirmesine göre belirleyin; yoğun kullanılan, şantiye ve atölye ortamında çalışan aletler için bu aralık kısa tutulmalıdır.

Uzatma kablolarında da aynı kurallar geçerlidir: makara kullanırken kablo tamamen açılır, çünkü sarılı kablo yük altında ısınabilir. Nemli zeminde, metal tank veya kazan içinde çalışılacaksa bu iş kapalı alan ve elektrik riskleri birlikte değerlendirilerek ayrıca planlanır.

Matkap güvenliği ve sık görülen el aleti kazaları

Matkap atölyelerde en yaygın elektrikli alettir ve kazaların çoğu birkaç basit kuralın atlanmasından çıkar:

Mandren anahtarını unutmayın. Anahtar mandrende kalırsa çalıştırma anında fırlar.
İş parçasını sabitleyin. Küçük parçayı elle tutarak delmek, matkap ucu sıkıştığında parçanın dönmesine ve el yaralanmasına yol açar; mengene veya işkence kullanın.
Tepki torkuna hazır olun. Ucun sıkışması aleti ani biçimde döndürür. Büyük çaplı deliklerde yan sap kullanın, dengeli durun.
Dönen uca sarılma riskini düşünün. Bol giysi, takı ve uzun saç toplanmalıdır. Dönen ekipmanla çalışırken eldivenin sarılma riski ayrıca değerlendirilir; uygun eldiven seçimi için iş eldiveni seçimi yazımıza bakın.
Göz koruyun. Delme, talaş ve parça sıçratır; koruyucu gözlük kullanın.
Ucu değiştirirken fişi çekin. Akülü aletlerde aküyü çıkarın.

Avuç taşlamada disk seçimi, siper ve geri tepme ayrı bir konudur; ayrıntılar için taşlama makinesi güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.

Aletlerin kişisel kullanımı: zimmet, ortak dolap ve evden getirilen aletler

El aletleri güvenliğinin en az konuşulan yönü, aletin kime ait olduğudur. Üç farklı düzen vardır ve her birinin kuralı farklıdır:

Kişiye zimmetli aletler: Usta veya bakımcıya kendi takımı verilir. Alet kişinin sorumluluğundadır; ama kontrolü yine işyerinin düzenine bağlıdır. Zimmet kaydı, aletin değişim tarihini ve son kontrolünü de içermelidir. Zimmet takibi için KKD zimmet ve değişim takibi yazımızdaki yöntem el aletleri için de uygulanabilir.
Ortak alet dolabı: Vardiyalar arasında paylaşılan aletlerde kusur fark edildiğinde bildirilmezse bir sonraki kullanıcı riski devralır. Dolabın yanında onarım kutusu ve “kusur bildirme” düzeni olmalıdır.
Çalışanın evden getirdiği aletler: “Benim matkabım daha iyi” diyerek getirilen alet, uygunluğu, bakımı ve elektriksel durumu bilinmeyen bir ekipmandır. Bu tür aletleri ya tamamen yasaklayın ya da işyerinin aletleriyle aynı kontrol, etiket ve kayıt düzenine alın.

Bir başka yaygın sorun da çalışanın kendi aletini kendisinin onarmasıdır. Fişi değiştirmek, kabloyu kısaltmak veya siperi sökmek gibi müdahaleler yalnız yetkili kişiler tarafından yapılmalıdır. Onarım veya bakım sırasında aletin enerjisinin kesilmesi gereken büyük ekipmanlarda kilitleme ve etiketleme uygulanır.

El aleti kontrol düzeni kurmak için adımlar

Atölyedeki elektrikli el aletlerinin envanterini çıkarın: tip, seri numarası, sorumlu kişi, yeri.
Her alet için üretici talimatındaki bakım ve kontrol önerilerini dosyalayın.
Kullanım öncesi kontrol tablosunu dolaplara asın ve işe başlama eğitiminde uygulamalı gösterin.
Elektriksel güvenlik testlerinin aralığını risk değerlendirmesinde belirleyin ve test edilen alete tarihli etiket yapıştırın.
Kusurlu alet için onarım kutusu ve “Kullanmayın” etiketi kullanın.
Evden getirilen aletler konusundaki kuralı yazılı hâle getirin.

Bursa ve çevre illerdeki atölye ve üretim tesislerinde el aletleri için kontrol düzenini iş güvenliği uzmanlığı kapsamında kuruyor; elektrik tesisatı ve topraklama gibi periyodik kontrollerin yetkili kişilerce zamanında yaptırılmasını periyodik kontrol hizmetimizle planlayıp takip ediyoruz. Kontrol ve test tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilirsiniz. Makine ve tezgâh tarafındaki konular için metal ve makine sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Elektrikli el aletlerinin periyodik kontrolü zorunlu mu?

Ek-III tablolarında elde taşınan elektrikli aletler için ayrı bir satır yoktur. Bu aletlerde kontrol aralığı imalatçının öngördüğü aralığa, yoksa risk değerlendirmesine göre belirlenir. Her kullanımdan önce kullanıcının gözle kontrolü ise yönetmelik gereğidir.

Kablosu hasarlı el aleti bantlanarak kullanılabilir mi?

Hayır. Bant, yalıtımı güvenli biçimde yenilemez ve hasarın büyümesini gizler. Kablo hasarlı alet kullanımdan çekilir ve kablo yetkili kişi tarafından değiştirilir.

Çift yalıtımlı alet topraklı prize takılmalı mı?

Çift yalıtımlı aletler topraklama iletkenine ihtiyaç duymaz. Ancak aletin bağlandığı prizin kaçak akım rölesiyle korunan bir devrede olması her alet için önemli bir güvenlik önlemidir.

Çalışan kendi matkabını işyerinde kullanabilir mi?

İşyerinin kurallarına bağlıdır. Kullanılacaksa, alet işyerinin aletleriyle aynı kontrol, etiket ve kayıt düzenine alınmalıdır. Uygunluğu ve bakım durumu bilinmeyen aletin kullanılmasına izin vermemek daha güvenlidir.