Topraklama Ölçümü ve Kaçak Akım Rölesi Kontrolü

Topraklama ve kaçak akım rölesi çalışanı nasıl korur?

Elektrik çarpmasının sık görülen bir yolu, çalışanın normalde gerilim altında olmayan bir metal gövdeye, örneğin bir makinenin kasasına veya bir panonun kapağına dokunmasıdır. İçerideki bir kablonun yalıtımı bozulduğunda bu gövde gerilim kazanır. Bu duruma karşı iki koruma birlikte çalışır:

• Topraklama: Metal gövdeyi düşük dirençli bir yolla toprağa bağlar. Gövdeye kaçak olduğunda akım bu yoldan akar, gövdedeki dokunma gerilimi sınırlanır ve sigorta ya da röle gibi koruma cihazının açması için gereken akım oluşur.
• Kaçak akım rölesi (artık akım anahtarı, RCD): Devreye giden ve devreden dönen akımı karşılaştırır. Aradaki fark, yani bir yere kaçan akım, rölenin anma değerine ulaştığında devreyi keser. 30 mA anma hata akımlı röleler, insan vücudundan geçen akımı tehlikeli süreye ulaşmadan kestiği için hayat koruma amacıyla kullanılır.

İki koruma birbirinin yerine geçmez. Topraklaması kopuk bir makinede kaçak, birisi gövdeye dokunana kadar fark edilmeyebilir; rölesi köprülenmiş bir panoda ise topraklama tek başına küçük kaçaklarda devreyi kesmeyebilir. Elektrikle çalışmanın genel kuralları için elektrikte beş güvenlik kuralı yazımıza bakabilirsiniz.

Mevzuat ne istiyor?

Konu üç yönetmelikte birlikte düzenlenir:

• İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik Ek-1: Elektrik tesisatı çalışanları doğrudan veya dolaylı temasa karşı koruyacak şekilde kurulur; bakım, onarım ve kontrolü sağlanır, testlerde TS HD 60364-4-43 göz önünde bulundurulur ve kayıt tutulur. İşyerinin ana pano ve tali elektrik panolarında seçicilik ilkesine uygun kaçak akım rölesi tesis edilir. Yapı İşleri Yönetmeliği de yapı alanındaki ana ve tali panolarda uygun kaçak akım rölesi ister.
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III Tablo-3: Elektrik tesisatı ve topraklama tesisatı, standartlarda süre belirtilmemişse en geç yılda bir kontrol edilir. Kontrol; Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği, Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği, Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği ile TS HD 60364 serisi standartlara göre yapılır. Kontrolde tesisat projesi aranır; projesi olmayan tesisat için işveren projelendirme yaptırmak zorundadır.
• Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği: Ölçme yöntemlerini, izin verilen dokunma gerilimlerini ve muayene periyotlarını verir.

Kontrolü yapmaya yetkili olanlar; elektrik ve elektrik-elektronik mühendisleri, elektrik eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ile elektrik tekniker ve yüksek teknikerleridir. 1 kV ve altındaki tesisatlarda elektronik mühendisleri de yetkilidir. Kişi EKİPNET’e kayıtlı olmalı ve sözleşme kontrolden en geç 1 gün önce İSG-KATİP’te kurulmalıdır.

Topraklama ölçümü ne zaman yapılır?

Topraklama Yönetmeliği’nin Ek-P’si, işletme dönemindeki muayene ve ölçmeler için önerilen periyotları verir. İş Ekipmanları Yönetmeliği’nin bir yıllık azami süresiyle birlikte okunduğunda tablo şöyledir:

Bu periyotlardan bağımsız olarak şu durumlarda ölçümü beklemeyin:

• Yeni bir bina bölümü, hat veya büyük güçlü makine eklendiğinde,
• Ana veya tali pano değiştirildiğinde ya da yeniden düzenlendiğinde,
• Su baskını, yangın veya kazı çalışması gibi topraklama tesisine zarar verebilecek bir olaydan sonra,
• Bir elektrik kazası veya sık tekrarlayan kaçak akım açmalarından sonra.

Topraklama Yönetmeliği de topraklamanın temel kurallarını etkileyen büyük değişikliklerden sonra ölçme veya hesap yoluyla kontrol yapılmasını ister.

İyi bir topraklama raporunda neler olmalı?

Topraklama Yönetmeliği’nin ölçme ve denetleme bölümü, yapılacak işleri sırasıyla sayar: koruma iletkenlerinin ve potansiyel dengeleme bağlantılarının sürekliliği, tesisatın yalıtım direnci, toprak özdirenci, topraklama direnci ve beslemenin otomatik açma ile kesilip kesilmediğinin denetlenmesi. Ölçme cihazlarının kalibrasyonlu olması gerekir. Teslim aldığınız raporda şunları arayın:

• Ölçüm yapılan panoların ve noktaların listesi, her nokta için ölçülen değer ve izin verilen sınır,
• Kullanılan ölçüm yöntemi ve cihazların seri numarası ile kalibrasyon bilgisi,
• Kaçak akım rölelerinin açma akımı ve açma süresi ölçümleri,
• Uygunsuzlukların yeri ve açıklaması,
• Kontrolü yapanın adı, mesleği, EKİPNET kayıt numarası ve imzası, İSG-KATİP sözleşme numarası,
• Tesisatın kullanılıp kullanılamayacağına dair açık sonuç.

Kaçak akım rölesi testi: işletmede ne yapılır?

Yıllık kontrolde rölenin açma akımı ve süresi test cihazıyla ölçülür. Arada geçen sürede rölenin mekanizmasının sıkışmadığını görmenin yolu ise rölenin üzerindeki T (test) butonudur. Butona basıldığında röle içinde yapay bir kaçak oluşturulur ve röle açmalıdır.

1. Test öncesinde röleye bağlı devrelerdeki kullanıcıları uyarın; bilgisayar, kontrol sistemi veya soğutma gibi kesintiye duyarlı yükleri güvenli duruma getirin.
2. T butonuna basın; röle hemen açmalıdır.
3. Röleyi yeniden kurun ve devrenin normal çalıştığını görün.
4. Sonucu tarih, pano ve röle numarasıyla kaydedin.
5. Röle açmıyorsa devreyi kullanmayın ve yetkili elektrikçiye bildirin.

Test aralığını imalatçının kullanım kılavuzundan alın; kılavuzda açık bir aralık yoksa ayda bir test ve kayıt düzeni öneriyoruz. Test butonunun yalnızca mekanizmayı denediğini unutmayın: rölenin doğru akımda ve yeterince hızlı açtığını göstermez. Bunu yıllık ölçüm gösterir.

Seçicilik de önemlidir. Ana panoda ve tali panoda aynı tip röle kullanıldığında, tali devredeki bir kaçak ana röleyi de açtırıp bütün tesisi karanlıkta bırakabilir. Topraklama Yönetmeliği, seçiciliği sağlamak için gecikmeli (S tipi) rölelerin genel tip rölelerle seri bağlanabileceğini belirtir. Röleler sürekli açıyorsa çözüm röleyi iptal etmek değil, kaçağın kaynağını bulmaktır.

Sık görülen uygunsuzluklar

• Kaçak akım rölesinin köprülenmesi veya tali panolarda hiç bulunmaması,
• Makine gövdesine giden koruma iletkeninin sökülmüş ya da hiç bağlanmamış olması,
• Uzatma kablolarında ve seyyar el aletlerinde koruma iletkeninin kopuk olması,
• Pano kapaklarının topraklama bağlantısının eksik olması,
• Tesisat projesinin bulunmaması veya mevcut durumu yansıtmaması,
• Ölçüm raporunda yalnızca tek bir topraklama değerinin yazılması, pano bazında ölçüm olmaması,
• Raporda belirtilen uygunsuzlukların bir sonraki yıla kadar giderilmemesi.

Gerekli kontrol ve ölçümleri yaptırmamanın 2026 temel idari para cezası 33.326 TL’dir. Elektrik tesisatı kontrolünü İSG takvimine işleyin; Ek-III’ün bütün tablosu için iş ekipmanı periyodik kontrol süreleri, sözleşme adımları için İSG-KATİP sözleşme onayı yazılarımıza bakın. Kontrol planlaması için periyodik kontrol hizmetimizi, elektrikli ekipmanın yoğun olduğu tesislerdeki riskler için metal ve makine sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Topraklama ölçümü ne zaman yapılır?

Elektrik ve topraklama tesisatı, standartlarda daha kısa bir süre yoksa en geç yılda bir kontrol edilir. Topraklama Yönetmeliği sanayi tesislerinde topraklama dirençlerinin yılda bir ölçülmesini önerir; yer değiştirebilen işletme elemanlarında bu süre 6 aydır. Büyük değişiklik, pano yenilemesi veya su baskını gibi olaylardan sonra süre beklenmeden ölçüm yapılır.

Topraklama ölçümünü kim yapabilir?

EKİPNET’e kayıtlı elektrik mühendisleri, elektrik-elektronik mühendisleri, elektrik eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ile elektrik tekniker ve yüksek teknikerleri. 1 kV ve altı tesisatlarda elektronik mühendisleri de yetkilidir. Sözleşme kontrolden en geç bir gün önce İSG-KATİP’te kurulur.

Kaçak akım rölesi testi ne sıklıkla yapılmalı?

Test butonuyla yapılan işletme içi denemenin aralığını imalatçı belirler; açık bir aralık yoksa ayda bir test ve kayıt öneriyoruz. Rölenin açma akımı ve süresi ise yıllık periyodik kontrolde ölçü aletiyle ölçülür.

Röle sürekli açıyorsa ne yapmalıyız?

Röleyi köprülemeyin veya daha yüksek akımlı bir röleyle değiştirmeyin. Sürekli açma, devrede gerçek bir kaçak, nem, hasarlı kablo veya seçicilik sorunu olduğunu gösterir. Yetkili elektrikçiye ölçüm yaptırarak kaynağı bulun.