LOTO (Kilitleme-Etiketleme) Prosedürü Adım Adım

LOTO nedir, şalteri kapatmak neden yetmez?

Kilitleme etiketleme, İngilizce “lockout/tagout” ifadesinin kısaltmasıyla LOTO, bakım, temizlik, ayar veya arıza müdahalesi sırasında makinenin beklenmedik şekilde çalışmasını önleyen bir enerji izolasyonu yöntemidir. Dört parçası vardır: enerji kaynaklarını ayırmak, ayırma noktalarını kişisel kilitle kilitlemek, kilidin yanına kimin neden çalıştığını gösteren etiketi asmak ve makinede gerçekten enerji kalmadığını doğrulamak.

“LOTO nedir” sorusunun en kısa cevabı şudur: şalteri kapatmak bir eylemdir, LOTO ise o şalterin siz çalışırken başkası tarafından açılamayacağının güvencesidir. Bakım kazalarının çoğu iki senaryoda yaşanır. Birincisinde bakımcı içerideyken operatör ya da başka bir vardiyadaki çalışan makineyi çalıştırır. İkincisinde makine kapalıdır ama hidrolik akümülatörde kalan basınç, yerçekimiyle inen bir koç ya da gergin bir yay hareket eder. Kumanda panelinden “stop” demek ikisini de önlemez.

Örnek makine: hidrolik pres ve enerji kaynakları

Prosedürü soyut anlatmak yerine Bursa’daki metal ve otomotiv yan sanayi atölyelerinde sık görülen bir makine üzerinden ilerleyelim: kalıp değişimi ve sızdırmazlık bakımı yapılacak bir hidrolik pres. Bu preste, pnömatik bir parça itici ve kalıp ısıtıcısı da bulunduğunu varsayalım. LOTO’nun ilk adımı, makinedeki bütün enerjileri tek tek yazmaktır:

Enerji türü	Bu presteki kaynağı	Ayırma noktası	Sıfır enerji nasıl doğrulanır?
Elektrik	Ana besleme, pompa motoru, kumanda devresi	Ana şalter (kilitlenebilir)	Çalıştırma denemesi; gerekiyorsa yetkili kişiyle gerilim yokluğu kontrolü
Hidrolik	Pompa, akümülatör, silindir içindeki basınç	Pompa durdurulur, akümülatör tahliye vanası açılır	Manometrenin sıfır göstermesi
Pnömatik	Parça itici, kalıp yastığı hava hattı	Kilitlenebilir küresel vana ve tahliye	Hattaki manometre sıfır, tahliye ucundan hava gelmiyor
Yerçekimi	Koç ve üst kalıbın ağırlığı	Koç alt konuma indirilir veya emniyet bloğu yerleştirilir	Koçun mekanik olarak desteklendiğinin gözle kontrolü
Isıl	Kalıp ısıtıcı	Isıtıcı devresi ayrı sigortadan kesilir	Yüzey sıcaklığının temasa uygun düzeye inmesi

Bu tablo, makine başındaki LOTO talimatının özüdür. İyi bir talimatta her ayırma noktası numaralandırılır, makinenin üzerinde aynı numarayla etiketlenir ve fotoğrafla gösterilir. Böylece gece vardiyasındaki bir bakımcı da hangi vananın kapatılacağını tahmin etmek zorunda kalmaz.

Hazırlık: makineye özel talimat, kilit ve etiket

Prosedürün sahada işlemesi için önceden hazırlanması gerekenler:

Makineye özel LOTO talimatı: Enerji listesi, ayırma noktalarının yeri, depolanmış enerjinin nasıl boşaltılacağı ve doğrulama yöntemi.
Kişisel kilit: Her bakımcıya kendi adını taşıyan ve tek anahtarı kendisinde olan bir kilit. Anahtarın yedeği panoda ya da amirin çekmecesinde durmaz.
Çoklu kilit aparatı: Aynı ayırma noktasında birden çok kişi çalışacaksa her biri kendi kilidini takabilsin diye kullanılır.
Vana ve şalter kilitleri: Küresel vana, sürgülü vana ve kalıp tipi şalterler için uygun kilitleme aparatları.
Etiket: Çalışanın adı, tarih, yapılan iş ve ulaşılacak telefon. Etiket uyarıdır; tek başına kilidin yerini tutmaz.
Yetki listesi: LOTO uygulayacak bakımcılar ile makineyi kullanan ve bilgilendirilecek operatörler ayrı ayrı belirlenir.

Çok sayıda ayırma noktası olan büyük hatlarda grup kilitleme kullanılır. Sorumlu kişi bütün ayırma noktalarını kendi kilitleriyle kilitler ve bu kilitlerin anahtarlarını bir kilit kutusuna koyar; ekipteki her çalışan da kutuya kendi kişisel kilidini takar. Son çalışan kilidini sökmeden kutu açılamaz, kutu açılmadan da hiçbir ayırma noktası serbest kalmaz.

Makinenin yanına asılacak talimat kartı kısa olmalıdır. Hidrolik pres için örnek bir kart şöyle başlayabilir:

Pres P-03 LOTO kartı. Enerjiler: elektrik (E1 ana şalter), hidrolik (H1 akümülatör tahliye vanası), pnömatik (P1 hava vanası), yerçekimi (koç emniyet bloğu, sağ kolonda), ısıl (T1 kalıp ısıtıcı sigortası). Sıra: durdur, E1 ve P1’i kilitle, H1’i aç, koçu bloğa indir, T1’i kes, çalıştırmayı dene, manometreleri kontrol et.

Adım adım kilitleme etiketleme prosedürü

İşi tanımlayın. Hangi bakım yapılacak, hangi enerjiler ayrılacak, kaç kişi çalışacak? Makine başındaki talimatı açın.
Etkilenenleri bilgilendirin. Operatöre ve vardiya amirine makinenin bakıma alındığını söyleyin; çevresine uyarı koyun.
Makineyi normal yoldan durdurun. Önce kumandadan durdurun, koçu talimatta belirtilen konuma getirin. Ani enerji kesmek, hareket hâlindeki parçalarda yeni bir tehlike yaratabilir.
Enerjileri ayırın. Ana şalteri kapatın, hidrolik pompayı durdurun, hava vanasını kapatın, ısıtıcı devresini kesin.
Kilitleyin ve etiketleyin. Her ayırma noktasına herkes kendi kilidini takar. Üç kişi çalışıyorsa ana şalterde çoklu kilit aparatı üzerinde üç kilit bulunur.
Depolanmış enerjiyi boşaltın veya güvenceye alın. Akümülatör basıncını tahliye edin, pnömatik hattı boşaltın, koçu alt konuma indirin ya da emniyet bloğunu yerleştirin.
Sıfır enerjiyi doğrulayın. Kumandadan çalıştırmayı deneyin ve makinenin tepki vermediğini görün; manometrelerin sıfır gösterdiğini kontrol edin. Elektrik bakımında gerilim yokluğu kontrolü yetkili kişi tarafından uygun ölçü aletiyle yapılır. Denemeden sonra kumandayı yeniden “kapalı” konumuna getirmeyi unutmayın.
Bakımı yapın. İş sırasında yeni bir enerji kaynağı fark ederseniz durun ve talimatı güncelleyin.
Alanı toparlayın. Aletleri toplayın, sökülen koruyucuları yerine takın, emniyet bloğunu çıkarın ve herkesin tehlike bölgesinden çıktığını sayarak doğrulayın.
Kilitleri sökün ve enerji verin. Her çalışan yalnızca kendi kilidini söker. Operatöre haber verilir, enerji kontrollü biçimde verilir ve makine deneme çalıştırmasıyla teslim edilir.

Elektrik işlerinde bu sırayı elektrikte beş güvenlik kuralı ile birlikte uygulayın. Presin kendine özgü koruyucuları için pres güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.

Vardiya devri, yüklenici ve kayıp anahtar

Vardiya devrinde bakım sürüyorsa yeni ekip kendi kilitlerini takar, ardından eski ekip kendi kilitlerini söker. Böylece ayırma noktası bir an bile kilitsiz kalmaz. Devir, iş izni sisteminizdeki kayda işlenir.

Yükleniciler de aynı kuralla çalışır: dışarıdan gelen bakım firmasının çalışanları kendi kilitlerini takar, prosedürünüzü bilir ve imzalar. Asıl işveren ile yüklenici arasındaki sorumluluk paylaşımı için alt işveren yazımıza bakın.

Kilidi sahibi dışında birinin sökmesi yalnızca istisnai bir durumdur ve yazılı bir prosedüre bağlanmalıdır. Kilit sahibine ulaşmak için bütün yollar denenir, sorumlu amir alanı ve makineyi bizzat kontrol eder, kimsenin tehlike bölgesinde olmadığı doğrulanır, söküm tutanağa yazılır ve kilit sahibi işe döndüğünde işe başlamadan bilgilendirilir.

Risk değerlendirmesi, eğitim ve kayıt

LOTO prosedürü, risk değerlendirmesindeki bakım faaliyetlerinden doğar; bakımda enerji kesme kuralı da ancak bu değerlendirmeye dayanırsa sahada tutarlı uygulanır. Değerlendirmede yalnızca makinenin normal çalışması değil; kalıp değişimi, sıkışan parçanın çıkarılması, temizlik ve arıza müdahalesi gibi işler de ayrı satırlar olarak ele alınmalıdır. Hangi işin tam LOTO, hangisinin imalatçının öngördüğü ayar modu ile yapılabileceği bu değerlendirmede netleşir. Bu kararda kontrol hiyerarşisi yol gösterir: enerjiyi ayırmak, KKD’ye ve dikkatli olmaya her zaman önce gelir.

Eğitim tarafında iki grup vardır. LOTO uygulayacak bakımcılar prosedürü makine başında, gerçek kilit ve vanalarla uygulayarak öğrenmelidir. Operatörler ise kilit ve etiketin ne anlama geldiğini ve neden asla dokunulmayacağını bilmelidir. Bu konu, temel eğitimin işe ve işyerine özgü riskler bölümünde ele alınır; tehlikeli ve çok tehlikeli işyerlerinde bu bölüm yüz yüze verilir.

Kayıt olarak şunları saklayın: makine bazında LOTO talimatları, kilit ve kişi eşleştirme listesi, eğitim katılım kayıtları ve istisnai kilit sökme tutanakları. Makinedeki koruyucuların genel düzeni için makine koruyucuları yazımıza bakabilirsiniz.

SİSTEMER’in iş güvenliği uzmanlığı hizmetinde makine bazlı LOTO talimatlarını sahada, bakım ekibinizle birlikte hazırlıyor; risk değerlendirmesi çalışmasında bakım işlerini ayrı başlık olarak ele alıyoruz. Metal ve makine işletmelerine özgü diğer riskler için metal ve makine sayfamıza, yenileme tarihlerini izlemek için İSG takvimine bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

LOTO yasal bir zorunluluk mu?

Mevzuat “LOTO” adını kullanmaz, ama İş Ekipmanları Yönetmeliği bakımın ekipman kapalı, enerji bağlantısı kesik ve hareketler durmuşken yapılmasını ve yeniden enerji verilmesinin tehlike yaratmamasını ister. Kilitleme etiketleme, bu şartı sahada güvenceye almanın yerleşik yöntemidir.

Sadece etiket asmak yeterli mi?

Hayır. Etiket kimin çalıştığını gösteren bir uyarıdır; şalterin açılmasını fiziksel olarak engellemez. Etiket, kilidin yerine değil, kilidin yanına asılır.

Kısa bir ayar için de bütün adımlar gerekir mi?

Makine tehlike bölgesine erişim gerektiren her işte enerji ayrılmalıdır. Enerjinin kesilmesinin mümkün olmadığı ayar ve ölçüm işleri için imalatçının öngördüğü ayar modu, düşük hız ve basılı tutma kumandası gibi önlemler risk değerlendirmesinde ayrıca tanımlanır.

LOTO için nasıl bir kilit kullanılmalı?

Kilit yalnızca bu iş için ayrılmış, tek anahtarlı ve kişiye özel olmalıdır. Kilidin üzerinde sahibinin adı veya fotoğrafı bulunması, sahada kimin içeride olduğunu görmeyi kolaylaştırır. Dolap veya kapı kilitleri LOTO için kullanılmaz.

Kilidi başkası sökebilir mi?

Kural olarak her kilidi yalnızca sahibi söker. Kilit sahibine ulaşılamıyorsa yazılı istisna prosedürü uygulanır: amir alanı bizzat kontrol eder, durum tutanağa yazılır ve kilit sahibi işe dönmeden önce bilgilendirilir.