Pres Güvenliği: Işık Perdesi ve Çift El Kumanda

Pres güvenliği neden ayrı ele alınır?

Bursa’nın otomotiv yan sanayisinde sac parça üreten tesislerin merkezinde çoğunlukla presler bulunur; Nilüfer’deki Bursa OSB ve Nilüfer OSB gibi sanayi bölgelerinde sac şekillendiren pek çok tedarikçi pres hatlarıyla çalışır. Pres güvenliği bu yüzden bölgedeki iş güvenliği çalışmalarının merkezindeki konulardan biridir.

Pres kazalarının ortak noktası; hareketin hızlı, kuvvetin çok büyük ve tehlikeli bölgenin, yani kalıp arasının, elin çalıştığı yere çok yakın olmasıdır. Elle parça besleme, sıkışan parçayı çıkarma ve kalıp ayarı en riskli anlardır. Sonuç çoğu zaman bir ilkyardım vakası değil, parmak veya el kaybıdır.

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-I madde 2.8, hareketli parçalarla mekanik temas riskinin kazaya yol açabileceği hallerde ekipmanın, tehlikeli bölgeye ulaşmayı önleyecek veya bu bölgeye ulaşılmadan önce hareketli parçaları durduracak koruyucularla donatılmasını ister. Bu ikinci ifade, ışık perdesi ve çift el kumandanın mantığıdır: eli kalıba ulaşmadan önce koçu durdurmak. Koruyucu türlerinin genel anlatımı için makine koruyucuları yazımıza bakın.

Pres türüne göre koruma seçimi

Doğru koruma, presin hareketi yarıda kesip kesemediğine bağlıdır:

Pres türü	Koç strok ortasında durdurulabilir mi?	Uygun koruma yaklaşımı
Tam devir kavramalı mekanik (eksantrik) pres	Hayır; kavrama devreye girince koç turu tamamlar	Kapalı kalıp, sabit koruyucu, kilitli koruyucu; ışık perdesi ve çift el kumanda tek başına yeterli değildir
Kısmi devir (sürtünmeli kavrama ve frenli) mekanik pres	Evet, fren ve kavrama izleniyorsa	Işık perdesi, çift el kumanda, kilitlemeli koruyucu
Hidrolik pres	Evet, güvenlik valfleri izleniyorsa	Işık perdesi, çift el kumanda, kilitlemeli koruyucu
Servo pres	Evet, güvenli durdurma fonksiyonu varsa	Işık perdesi, çift el kumanda, kilitlemeli koruyucu

Eksantrik pres güvenliği: en sık yapılan hata

Eski tip eksantrik preslerin çoğunda kama veya pim tipi tam devir kavraması bulunur. Pedala basıldığında kavrama devreye girer ve koç turunu tamamlamadan durmaz. Bu tür bir prese ışık perdesi takıldığında perde eli algılasa bile koçu durduramaz; üstelik operatörde korunduğu yanılgısını yaratır. Aynı sorun çift el kumanda için de geçerlidir: el butondan çekilse bile koç inmeye devam eder.

Eksantrik pres güvenliği için gerçekçi seçenekler şunlardır:

Kapalı kalıp: Kalıp açıklığı parmağın girmesine izin vermeyecek kadar dar tasarlanır, besleme kalıp dışından yapılır.
Sabit koruyucu: Kalıp bölgesi, yalnızca parçanın geçeceği açıklık bırakılarak kapatılır.
Kilitli koruyucu: Koruyucu, koç güvenli konuma gelmeden açılamaz.
Dönüşüm: Pres, izlenen fren ve kavrama sistemine dönüştürülür. Bu kapsamlı bir değişikliktir ve makinenin yeniden değerlendirilmesini gerektirir.
Kalıp dışından besleme aparatları: Maşa, vakumlu tutucu veya kızaklı besleme elin kalıba girme ihtiyacını azaltır; ama tek başına koruma sayılmaz, koruyucuyla birlikte kullanılır.

CE işareti olmayan eski presler için iyileştirme planı ayrı bir konudur; CE’siz eski makinelerin uyumu yazımıza bakın. Yeni pres alırken kontrol edilecek belgeler için de makine emniyeti yönetmeliği ve CE yazımız yol gösterir.

Işık perdesi mesafe hesabı

Işık perdesi eli algıladığında durdurma komutu verir; ama koç bir süre daha hareket eder. Bu yüzden perde, el kalıba ulaşmadan koç duracak kadar uzağa monte edilmelidir. Güvenlik mesafesi standardı EN ISO 13855’in 2024 baskısındaki temel formül şudur:

S = (K × T) + DDS + Z

S: Perdeden tehlikeli bölgeye en kısa mesafe (mm); 100 mm’den az olamaz.
K: Vücudun yaklaşma hızı; üst uzuvlar için 2.000 mm/s, yürüme için 1.600 mm/s.
T: Sistemin toplam durma süresi (s): perdenin tepki süresi, güvenlik kontrol devresi ve presin kendi durma süresi.
DDS: Koruyucu cihaza bağlı ek erişim mesafesi; ışık perdesinde perdenin çözünürlüğüne bağlıdır.
Z: Ölçüm belirsizliği, fren aşınması gibi uygulamaya bağlı ek pay.

DDS ve Z değerlerini, kullandığınız perdenin ve presin dokümanında esas alınan standart baskısına göre belirleyin. Formülün asıl dersi ise basittir: ışık perdesi mesafe hesabında belirleyici değişken durma süresidir.

Örnek: Bir hidrolik preste perde, kontrol devresi ve presin toplam durma süresi 0,15 saniye ölçülmüş olsun. Yalnızca K × T terimi 2.000 × 0,15 = 300 mm eder; DDS ve Z bunun üzerine eklenir. Valf veya fren aşınmasıyla durma süresi 0,25 saniyeye çıkarsa aynı terim 2.000 × 0,25 = 500 mm olur. Gereken mesafe 200 mm artmıştır; perde yerinden oynamadığı için bu fark, elin koç durmadan kalıba ulaşabileceği bir açığa dönüşür. Bu nedenle durma süresi, durma süresi ölçüm cihazıyla periyodik olarak ölçülmeli ve sonuç kayda geçmelidir.

Montajda dikkat edilecek noktalar:

Perdenin altından, üstünden ve yanından kalıba erişilemediğinden emin olun; boşluklar sabit koruyucuyla kapatılır.
Operatörün perde ile kalıp arasında durabileceği bir boşluk varsa, perde sıfırlanmadan pres yeniden çalışmamalıdır.
Perdenin belirli ışınlarını devre dışı bırakan susturma (muting) ve karartma (blanking) fonksiyonları yalnızca risk değerlendirmesiyle ve mesafe yeniden hesaplanarak kullanılır.

Çift el kumanda şartları

Çift el kumanda, operatörün iki elini de butonda tutmasını zorunlu kılarak elleri tehlikeli bölgeden uzak tutar. Koruma sağlayabilmesi için aranan temel şartlar (EN ISO 13851):

Pres, iki buton eşzamanlı basılmadan çalışmaz; standart bu eşzamanlılık için 0,5 saniyelik bir sınır tanımlar.
Butonlardan biri bırakıldığında tehlikeli hareket durur.
Yeni bir çevrim için iki butonun da bırakılıp yeniden basılması gerekir.
Butonlar tek elle, bir el ve dirsekle ya da bir nesneyle aynı anda basılamayacak şekilde yerleştirilir ve korunur.
Kumanda kutusu, el butondan ayrılıp kalıba ulaşmadan koçun duracağı bir güvenlik mesafesine monte edilir; bu mesafe de aynı mantıkla durma süresinden hesaplanır.

Çift el kumandanın sınırlarını da bilin:

Yalnızca onu kullanan kişiyi korur. Presin arkasında veya yanında çalışan ikinci bir kişi korunmaz; çok kişili çalışmada her operatör için ayrı kumanda ve birlikte basma şartı gerekir.
Köprülemeye açıktır. Butonlardan birinin bantla, kamayla veya ek bir kablo düzeneğiyle sürekli basılı tutulması, pres kazalarının bilinen nedenlerindendir. Köprülemeyi zorlaştıran yerleşim ve vardiya başı fonksiyon testi bu yüzden önemlidir.

Kalıp değişiminde güvenli çalışma

Kalıp değişimi ve ayarı normal üretimden farklı bir iştir: koruyucular açıktır, kişiler kalıp arasındadır. Bu nedenle yazılı bir talimatla yürütülmelidir:

Enerjiyi kesin ve kilitleyin: Elektrik, hidrolik ve pnömatik enerji kilitlenir ve etiketlenir; sıfır enerji denenerek doğrulanır.
Koçu mekanik olarak emniyete alın: Koç ile tabla arasına kalıp emniyet takozu konur; hidrolik basınç veya fren tek başına güvence sayılmaz.
Ayarı düşük hız modunda yapın: Kalıp kapanma ayarı, anahtarla seçilen ayar (kademeli ilerletme) modunda ve düşük hızda yapılır.
Kalıbı doğru taşıyın: Kalıp; kapasitesi uygun ve periyodik kontrolü yapılmış vinç veya kalıp arabasıyla taşınır, sapan ve kancalar kullanımdan önce kontrol edilir.
Devreye almadan önce test edin: Koruyucular takılır, ışık perdesi test çubuğuyla ve çift el kumanda fonksiyon testiyle denenir, ilk baskı kontrollü yapılır.

Kalıp değişim talimatının hazırlanması ve sahada uygulanmasının izlenmesi, iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizin parçasıdır. Pres hattındaki riskleri puanlamak için Fine-Kinney yöntemi yazımızdaki pres örneğine bakabilirsiniz.

Periyodik kontrol ve vardiya başı kontroller

İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre presler, ilgili standartta daha kısa bir süre belirtilmemişse yılda bir periyodik kontrole tabidir; mekanik preslerde TS EN ISO 16092-1, hidrolik preslerde TS EN ISO 16092-3 kriterleri esas alınır. Kontrolü EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişiler yapar. Kontrol takvimi için periyodik kontrol sayfamıza ve iş ekipmanları periyodik kontrol süreleri yazımıza bakın.

Yıllık kontrol, vardiya başındaki kısa kontrolün yerini tutmaz:

Kontrol	Nasıl yapılır?	Uygunsuzlukta
Işık perdesi	Üreticinin test çubuğu perdenin üst, orta ve alt bölgesinden geçirilir; her geçişte pres durmalıdır	Pres kullanılmaz, bakım çağrılır
Çift el kumanda	Tek butonla çalışmadığı ve buton bırakılınca durduğu denenir	Pres kullanılmaz
Acil durdurma	Butona basılır; sıfırlanmadan yeniden çalışmadığı görülür	Pres kullanılmaz
Sabit koruyucular	Yerinde ve bağlantıları tam mı bakılır	Koruyucu takılmadan çalışılmaz
Kalıp bağlantıları	Kalıp cıvataları ve sıkma elemanları gözle kontrol edilir	Ayarcı çağrılır

Metallerin presleme ile şekillendirilmesi, mesleki eğitim yönetmeliğinin Ek-1 listesinde yer alır; pres operatörünün işe uygun mesleki eğitim belgesi olmalıdır. Liste için mesleki eğitim zorunlu meslekler yazımıza bakın. Bölgedeki pres yoğun işletmelere yaklaşımımız otomotiv yan sanayi ve Nilüfer OSGB sayfalarımızda yer alır.

Sık Sorulan Sorular

Eski eksantrik prese ışık perdesi takmak yeterli mi?

Pres tam devir kavramalıysa hayır. Bu preslerde koç, kavrama devreye girdikten sonra turunu tamamlar; perde eli algılasa da hareketi durduramaz. Kapalı kalıp, sabit veya kilitli koruyucu ya da izlenen fren ve kavramaya dönüşüm gerekir.

Işık perdesi mesafe hesabında en önemli değer hangisi?

Toplam durma süresidir. Üst uzuvlar için yaklaşma hızı 2.000 mm/s kabul edildiğinde, durma süresindeki her 0,1 saniyelik artış gereken mesafeyi 200 mm büyütür. Bu yüzden durma süresi periyodik olarak ölçülmeli ve kaydedilmelidir.

Çift el kumanda varken preste ikinci bir kişi çalışabilir mi?

Çift el kumanda yalnızca onu kullanan operatörü korur. İkinci bir kişi preste çalışacaksa ona da ayrı bir kumanda verilmeli ve pres ancak bütün kumandalara birlikte basıldığında çalışmalıdır; aksi hâlde ikinci kişi korumasızdır.

Presin periyodik kontrolü ne sıklıkla yapılır?

İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre mekanik ve hidrolik presler, standartta daha kısa bir süre yoksa yılda bir kontrol edilir. Kontrolü EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişiler yapar; vardiya başı fonksiyon testleri ise operatörün işidir.