CE’siz Eski Makineler: Asgari Şartlara Uyum

CE işareti neyi gösterir, neyi göstermez?

Atölyelerde sık duyduğumuz bir cümle şudur: “Bu makine CE’siz, o yüzden bir şey yapamayız.” Oysa CE işareti, bir makinenin piyasaya arz edildiği anda ürün mevzuatına uygun olduğunu gösteren bir işarettir. Makinenin bugün sizin atölyenizde güvenle kullanılıp kullanılmadığını göstermez; CE’li bir makinenin koruyucusu sökülmüşse CE işareti onu korumaz.

İşyerindeki kullanımı düzenleyen metin İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’dir. Yönetmelik CE işaretine bakmaz; işverene şu yükümlülükleri verir:

• md. 5: İş ekipmanı yapılacak işe uygun olur. Tamamen tehlikesiz hâle getirilemiyorsa riski kabul edilebilir seviyeye indirecek önlemler alınır. Ekipmanın kiralık veya geçici olması bu yükümlülüğü değiştirmez.
• md. 6: İşveren, iş ekipmanının Ek-I’deki asgari gereklere uygun olmasını, bakım ve periyodik kontrollerle bu durumun korunmasını sağlar.
• md. 10 ve 11: Kullanım talimatı hazırlanır, çalışana kullanmadan önce eğitim verilir.

Bu nedenle eski makinelerin iş güvenliği uyumu, CE belgesi aramakla değil, makineyi Ek-I’e göre tek tek değerlendirmekle başlar. Bursa’daki metal ve makine atölyelerinde onlarca yıllık torna, freze ve pres tezgâhları hâlâ çalışıyor; bu makinelerin büyük kısmı doğru iyileştirmeyle güvenli kullanılabilir.

Eski makinelerin iş güvenliği uyumu: Ek-I’e göre değerlendirme

İş ekipmanları yönetmeliği Ek-1 kapsamında eski bir makinede bakılacak başlıca noktalar ve sık gördüğümüz eksikler:

Değerlendirmeyi makine başına bir sayfa olacak şekilde kayda alın: makine adı ve seri numarası, tespit edilen eksik, risk puanı, önerilen önlem, sorumlu ve termin. Koruyucu türleri için makine koruyucuları rehberimize bakabilirsiniz.

Örnek: eski bir üniversal torna

Bir atölyede, plakasında CE işareti bulunmayan eski bir üniversal tornayı birlikte değerlendirdiğimizi düşünelim. Tespitler ve kararlar şöyle olabilir:

• Ayna açık: Dönen aynaya ve iş parçasına el ile erişilebiliyor. Karar: kilitlemeli ayna koruyucusu; koruyucu açıldığında iş mili dönmesin.
• Acil durdurma yok: Operatör makineyi yalnız ana şalterden durdurabiliyor. Karar: operatörün kolayca ulaşacağı konumda acil durdurma butonu.
• Kayış kasnak kapağı eksik: Arka tarafta dönen kayış açıkta. Karar: cıvatalı sabit koruyucu.
• Ana şalter kilitlenemiyor: Bakımda biri yanlışlıkla makineyi çalıştırabilir. Karar: asma kilit takılabilen ana şalter ve kilitleme-etiketleme talimatı.
• Talaş fırlaması: Operatörün yüzüne talaş geliyor. Karar: şeffaf siper; ek olarak koruyucu gözlük.

Bu iyileştirmelerden sonra makine yeniden değerlendirilir, Türkçe kullanım talimatı makinenin yanına asılır ve operatöre kullanımdan önce eğitim verilir. Makinenin yaşı ve CE durumu değişmez, ama Ek-I’deki risklerin karşılığı sağlanmış olur.

İkinci el makine alırken nelere bakılır?

İkinci el makine satın almadan önce yapacağınız kontrol, sonradan yapacağınız iyileştirmeden ucuzdur:

1. Türkçe kullanım kılavuzunu isteyin. Yönetmelik md. 10, çalışanlara verilecek talimatın imalatçının Türkçe kullanım kılavuzu dikkate alınarak hazırlanmasını ister.
2. Koruyucuların, acil durdurmanın ve kilitleme düzeneklerinin makineyle birlikte gelip gelmediğini görün.
3. Son periyodik kontrol raporunu ve bakım kayıtlarını isteyin.
4. Elektrik panosunu ve topraklama bağlantısını kontrol ettirin.
5. Makineyi yerinde, çalışırken görün; ses, titreşim ve kaçakları not edin.
6. Ek-I tablosundaki eksikleri teklif aşamasında yazılı hâle getirin; iyileştirme maliyetini satın alma kararına dahil edin.

Makine iyileştirme planı adım adım

1. Envanter çıkarın. Atölyedeki bütün makineleri yaş ve CE durumundan bağımsız olarak listeleyin.
2. Ek-I’e göre tarayın. Yukarıdaki tabloyu her makineye uygulayın.
3. Önceliklendirin. Eksikleri risk değerlendirmesindeki puana göre sıralayın; hareketli parçaya açık erişim ve acil durdurma eksikliği genellikle ilk sıradadır.
4. Önlemi seçin. Önce mühendislik önlemi düşünün: sabit veya kilitlemeli koruyucu, iki el kumanda, ışık perdesi. Yalnız talimat ve KKD ile kapatılan eksik, eksik olarak kalır.
5. Uygulayın ve doğrulayın. İyileştirmeden sonra makineyi yeniden değerlendirin, koruyucunun işlevini test edin.
6. Belgeleyin. Makine başına talimat, eğitim kaydı ve bakım kaydını tamamlayın.
7. Periyodik kontrolü planlayın. Pres, abkant, torna, freze ve giyotin gibi tezgâhlar Ek-III’te yer alır; standart veya imalatçı daha kısa bir süre öngörmüyorsa azami süre 1 yıldır. Ayrıntılar için periyodik kontrol süreleri yazımıza bakabilirsiniz.

Önemli bakım-onarım ve periyodik kontrol

İyileştirme bazen makinenin taşıyıcı yapısına veya elektrik tesisatına dokunur. İş Ekipmanları Yönetmeliği md. 6/A, kaldırma ekipmanında konstrüksiyona kaynak veya kesme yapılması gibi işlemleri ve ilgili standartlarda tanımlanan önemli bakım ve onarımları ayrıca düzenler. Md. 7’ye göre önemli bakım ve onarım faaliyetlerinden sonra, sabit ekipmanın yeri değiştiğinde ve güvenliği kurulum şartlarına bağlı ekipmanın ilk kullanımından önce periyodik kontrol yapılır. Kontrolü EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişiler yapar ve sözleşme kontrolden en geç bir gün önce İSG-KATİP’te onaylanır.

Sık yapılan hatalar

• “CE yok, bizim sorumluluğumuz yok” düşüncesi. Kullanım yükümlülüğü işverenindir; CE durumu bunu değiştirmez.
• Koruyucuyu tel veya bantla takmak. Ek-I 2.8.1, koruyucunun sağlam olmasını ve kolayca çıkarılamamasını ya da etkisiz hâle getirilememesini ister.
• Kilitleme düzeneğini köprülemek. Kapı anahtarının devre dışı bırakılması, koruyucuyu süse çevirir.
• Talimatı makinenin yanında bulundurmamak. Yönetmelik md. 10, talimatların iş ekipmanıyla birlikte bulundurulmasını ister.
• İyileştirmeden sonra yeniden kontrol yapmamak. Yeni koruyucu yeni bir sıkışma noktası yaratmış olabilir.

İş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde makine envanterini Ek-I’e göre tarar ve iyileştirme planını önceliklendiririz; periyodik kontrol hizmetimizle iyileştirilen tezgâhların kontrolünü planlarız. Sektöre özgü riskler için metal ve makine sektörü sayfamıza, ürün mevzuatı için Makine Emniyeti Yönetmeliği ve CE işareti yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

CE belgesi olmayan makineyi kullanmak yasak mı?

İşyerindeki kullanım için belirleyici olan, İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-I’deki asgari gereklerin sağlanmasıdır; Ek-I’deki eksikler giderilmeden makine güvenli sayılamaz. Yeni satın aldığınız bir makinede ise CE işaretini ve uygunluk beyanını satıcıdan isteyin; bu, ürün mevzuatı bakımından satıcının ve imalatçının yükümlülüğüdür.

Eski makineye sonradan CE işareti alınabilir mi?

CE işareti, ürünü piyasaya arz eden veya ürün mevzuatı bakımından imalatçı sayılan kişinin uygunluk değerlendirmesine dayanır. İşyerinin amacı genellikle CE almak değil, makineyi Ek-I’e uygun hâle getirmektir; ürün mevzuatı gerektiren dönüşümlerde uzman görüşü alın.

İyileştirmeden sonra periyodik kontrol gerekir mi?

Önemli bakım ve onarım faaliyetlerinden sonra periyodik kontrol yapılması gerekir. Ayrıca Ek-III’te yer alan tezgâhlar, daha kısa bir süre öngörülmemişse en geç yılda bir kontrol edilir.

Eski makinelerde öncelik hangi eksiklere verilmeli?

Hareketli parçalara açık erişim, acil durdurmanın olmaması, enerjinin kilitlenememesi ve elektrik çarpması riski genellikle en yüksek puanı alır. Önceliği risk değerlendirmesindeki puan belirler.