Kısaca
Titreşim yönetmeliği 8 saatlik günlük maruziyet için iki eşik koyar: el-kol titreşiminde eylem değeri 2,5 m/s², sınır değer 5 m/s²; bütün vücut titreşiminde eylem değeri 0,5 m/s², sınır değer 1,15 m/s². Eylem değeri aşılırsa teknik ve organizasyonel önlem planı ve sağlık gözetimi zorunludur; sınır değer hiçbir koşulda aşılamaz. İmalatçının titreşim verisiyle yapılan tahmin önceliklendirme için yararlıdır, ama yönetmeliğe göre ölçümün yerine geçmez.
Titreşim yönetmeliği neyi düzenler?
Titreşim yönetmeliği, kırıcı tabancası kullanan bir inşaat işçisinin parmaklarındaki uyuşmayı ve gün boyu bozuk zeminde ekskavatör kullanan bir operatörün bel ağrısını aynı çerçevede ele alır. Tam adı Çalışanların Titreşimle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik’tir; 22 Ağustos 2013 tarihli ve 28743 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmış, 2003 tarihli eski titreşim yönetmeliğini yürürlükten kaldırmıştır. 6331 sayılı Kanun kapsamındaki bütün işyerlerine uygulanır.
Yönetmelik iki tür titreşimi ayırır:
- El-kol titreşimi: Elle tutulan veya elle yönlendirilen aletlerden ellere ve kollara geçen titreşim. Kırıcı, delici, taşlama makinesi, darbeli anahtar ve beton vibratörü tipik kaynaklardır. Damar, sinir, kas ve eklem bozukluklarına yol açabilir.
- Bütün vücut titreşimi: Oturulan koltuktan veya basılan zeminden tüm vücuda geçen titreşim. İş makineleri, forkliftler, kamyonlar ve traktörler tipik kaynaklardır. Özellikle bel bölgesinde rahatsızlıklarla ilişkilidir.
Titreşim sınır değerleri ve eylem değerleri
Yönetmeliğin 5. maddesi, 8 saatlik çalışma süresine normalize edilmiş günlük maruziyet için şu değerleri koyar:
| Titreşim türü | Eylem değeri | Sınır değer |
|---|---|---|
| El-kol | 2,5 m/s² | 5 m/s² |
| Bütün vücut | 0,5 m/s² | 1,15 m/s² |
Her eşik farklı bir yükümlülüğü başlatır:
- Eylem değeri altında: Risk, değerlendirmede ele alınır ve kaynağında en aza indirilir; genel önleme ilkeleri geçerlidir.
- Eylem değeri aşılırsa (md. 8): İşveren, teknik ve organizasyonel önlemlerden oluşan bir eylem planı hazırlar ve uygular. Md. 12’ye göre bu durumda çalışanların sağlık gözetimi her durumda yapılır.
- Sınır değer (md. 9): Maruziyet hiçbir koşulda sınır değeri aşamaz. Tüm önlemlere rağmen aşılırsa işveren maruziyeti derhal sınırın altına indirir, aşmanın nedenini belirler ve tekrarını önler.
Maruziyeti ekipman verisiyle tahmin etmek
Günlük maruziyet A(8) ile ifade edilir: aletin titreşim büyüklüğü (a) ve o aletle günde fiilen geçirilen süre (T) birlikte hesaba girer. Tek bir alet için hesap şöyledir:
A(8) = a × √(T / 8)
Yönetmeliğin 6. maddesi, değerlendirmede kullanılan ekipmanla yapılan çalışmaların gözlem sonuçlarının ve imalatçıdan elde edilen bilgiler dahil titreşim büyüklüğüne ilişkin bilgilerin dikkate alınmasını ister. Makine kılavuzlarında beyan edilen titreşim değeri bu yüzden ilk tahminin kaynağıdır.
Örnek (temsili değerlerle): Kılavuzunda titreşim değeri 12 m/s² olarak beyan edilen bir kırıcı tabancası günde 1,5 saat fiilen kullanılıyor.
- A(8) = 12 × √(1,5 / 8) = 12 × 0,433 ≈ 5,2 m/s² → sınır değerin üstünde.
- Eylem değerine ulaşma süresi: 8 × (2,5 / 12)² ≈ 0,35 saat, yani yaklaşık 21 dakika.
- Sınır değere ulaşma süresi: 8 × (5 / 12)² ≈ 1,39 saat, yani yaklaşık 83 dakika.
Aynı çalışan gün içinde birden fazla alet kullanıyorsa, her biri için ayrı A(8) hesaplanır ve karelerinin toplamının karekökü alınır. Kırıcıyla 1 saat (A₁ ≈ 4,2 m/s²) ve 4 m/s² titreşimli bir taşlama makinesiyle 2 saat (A₂ = 2,0 m/s²) çalışan kişinin günlük maruziyeti √(4,2² + 2,0²) ≈ 4,7 m/s² olur: eylem değerinin üstünde, sınır değerin hemen altında.
Aşağıdaki tablo, el-kol titreşiminde farklı titreşim büyüklükleri için eşiklere ne kadar sürede ulaşıldığını gösterir:
| Aletin titreşim değeri | Eylem değerine (2,5) ulaşma | Sınır değere (5) ulaşma |
|---|---|---|
| 2,5 m/s² | 8 saat | 8 saatte ulaşılmaz |
| 5 m/s² | 2 saat | 8 saat |
| 7,5 m/s² | yaklaşık 53 dakika | yaklaşık 3,5 saat |
| 10 m/s² | 30 dakika | 2 saat |
| 15 m/s² | yaklaşık 13 dakika | yaklaşık 53 dakika |
| 20 m/s² | yaklaşık 8 dakika | 30 dakika |
Bütün vücut titreşiminde hesap üç eksende yapılır. Yatay eksenlerde (ileri-geri ve yanlara) ölçülen değerler 1,4 ile çarpılır, düşey eksendeki değer olduğu gibi alınır ve en yüksek olanı esas alınır. Bu yüzden bozuk zeminde yalpalayan bir yükleyicide yatay eksen, düşey eksenden daha belirleyici olabilir.
Titreşim ölçümü: ne zaman ve nasıl?
Tahmin eylem değerine yaklaşan veya aşan bir sonuç veriyorsa, ya da çalışanlarda titreşime bağlı şikâyet varsa ölçüm planlanır. Yönetmeliğin ekleri ölçüm yöntemini belirler: el-kol titreşimi TS EN ISO 5349-1 ve 5349-2’ye göre ölçülür, iki elle kullanılan aletlerde her el ayrı ölçülür ve yüksek olan esas alınır. Bütün vücut titreşimi TS ISO 2631-1 ve TS EN 1032’ye göre ölçülür.
Ölçümü, İSGGM’den yeterlik veya ön yeterlik belgesi almış bir laboratuvar yapar ve ölçümü en az 3 gün önce İSG-KATİP’e bildirir. SİSTEMER’in kendi laboratuvarı yoktur; ölçümü yetkili laboratuvarlarla planlar, sonuçları risk değerlendirmesine işleriz. Değerlendirme ve ölçüm sonuçları, denetimde gösterilmek üzere saklanır (md. 6/5). Hangi ölçümün hangi durumda zorunlu hâle geldiğini ortam ölçümü zorunlu işyerleri yazımızda anlattık.
İş makinesi operatörleri ve el aletleri için önlemler
Md. 8, eylem planında yer alabilecek önlemleri sayar: başka çalışma yöntemleri, düşük titreşimli ekipman seçimi, oturma yeri ve el tutma yeri gibi yardımcı donanımlar, bakım programları, işyerinin düzenlenmesi, bilgi ve eğitim, maruziyet süresinin sınırlandırılması, dinlenme araları ve soğuktan ve nemden koruyan giysi. Bunları kontrol hiyerarşisi sırasıyla uygulayın.
İş makinesi operatörleri (bütün vücut):
- Koltuk: Süspansiyonlu koltuk, operatörün ağırlığına göre ayarlanmadığında işe yaramaz. Her vardiya başında ayarı operatöre yaptırın; yıpranmış süspansiyonu bakım planına alın.
- Saha yolları: Şantiye içi yolların çukur ve tümseklerini düzeltmek, makinedeki titreşimi doğrudan azaltır. Kazı sahalarında yol bakımı için kazı ve hendek önlemleri yazımız da fikir verir.
- Hız ve sürüş: Bozuk zeminde hızın düşürülmesi, darbeli titreşimi belirgin biçimde azaltır.
- Lastik ve palet bakımı: Uygun lastik basıncı ve palet gerginliği titreşimi etkiler.
- Süre ve rotasyon: Uzun mesafe taşımalarda makineyi kendi gücüyle yürütmek yerine taşıyıcı araç kullanmak ve operatörler arasında görev değişimi maruziyeti böler.
El aletleri (el-kol):
- Satın almada titreşim beyan değeri düşük aleti seçin; kırıcı ve deliciler için titreşim sönümlü sapları olan modelleri tercih edin.
- Keskin olmayan uç ve dengesiz taş titreşimi artırır; uç ve taş değişimini bakım planına yazın.
- Soğuk eller titreşimin etkisini artırır. Kışın şantiyelerde ısıtılmış mola alanı ve kuru eldiven sağlayın.
- Titreşim önleyici olarak satılan eldivenlerin etkisi frekansa göre sınırlıdır; asıl çözüm kaynakta ve sürede aranır.
Gürültü ile titreşim çoğu zaman aynı alette birlikte görülür; gürültü tarafındaki eşikler için gürültü yönetmeliği yazımıza bakın.
Sağlık gözetimi ve bilgilendirme
Md. 12’ye göre eylem değeri aşıldığında sağlık gözetimi her durumda yapılır. Titreşime bağlı bir sağlık etkisi saptanırsa çalışan bilgilendirilir, risk değerlendirmesi ve önlemler gözden geçirilir, gerekirse çalışan titreşimsiz bir işe verilir ve benzer maruziyetteki diğer çalışanlar da düzenli gözetime alınır.
El-kol titreşiminde hekimin dikkat ettiği belirtiler parmaklarda uyuşma, karıncalanma, soğukta beyazlaşma ve kavrama gücünde azalmadır; bütün vücut titreşiminde bel ve sırt şikâyetleri öne çıkar. Hangi tetkikin yapılacağına hekim maruziyete göre karar verir; gerekli tetkikleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız. Muayene sıklıkları için periyodik muayene ve tetkikler, tanı ve bildirim için meslek hastalıkları listesi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Md. 10, titreşime maruz kalan çalışanlara alınan önlemler, eylem ve sınır değerleri, ölçüm sonuçları, yaralanma belirtilerinin nasıl fark edilip bildirileceği ve güvenli çalışma uygulamaları konusunda bilgi ve eğitim verilmesini ister.
Bursa ve çevre illerdeki inşaat şantiyelerinde ve sanayi tesislerinde titreşimin risk değerlendirmesine işlenmesi risk değerlendirmesi, maruz kalan çalışanların izlenmesi sağlık gözetimi hizmetimizin parçasıdır. Ölçüm ve muayene tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Titreşim sınır değerleri nedir?
8 saatlik günlük maruziyet için el-kol titreşiminde eylem değeri 2,5 m/s², sınır değer 5 m/s²; bütün vücut titreşiminde eylem değeri 0,5 m/s², sınır değer 1,15 m/s²’dir.
Titreşim ölçümü zorunlu mu?
Yönetmelik, titreşimin risk değerlendirmesinde ele alınmasını ve gerekiyorsa ölçüm yaptırılmasını ister. Gözlem ve imalatçı bilgisine dayanan değerlendirme ölçümün yerine geçmez; eylem değerine yaklaşan veya aşan işlerde ölçüm planlanmalıdır.
Makinenin kılavuzundaki titreşim değeri kullanılabilir mi?
İlk tahmin ve önceliklendirme için evet. Yönetmelik imalatçı bilgisinin dikkate alınmasını ister, ancak bu değerlendirmenin ölçümün yerine geçmeyeceğini de açıkça yazar.
Eylem değeri aşılırsa ne yapılır?
İşveren teknik ve organizasyonel önlemlerden oluşan bir eylem planı hazırlayıp uygular, maruz kalan çalışanların sağlık gözetimini sağlar ve çalışanları bilgilendirir.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.