Kazı ve Hendek Çalışmalarında Göçük Önlemleri

Kazı iş güvenliği: işe başlamadan önce

Altyapı hattı, temel kazısı veya kanal açma işlerinde en büyük tehlike, kazının yan yüzeyinin çökmesidir. Göçen toprak, çalışanı kısmen gömdüğünde bile göğüs kafesine binen basınç nefes almayı engelleyebilir; kurtarma çalışması da ikinci bir göçük riski taşır. Bu yüzden kazı iş güvenliği kazı başladıktan sonra değil, başlamadan önce planlanır.

Kazı işlerinin asgari şartları Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-4 (B) Bölüm II’de, “Kazı işleri, kuyular, yeraltı işleri, tünel ve kanal işleri” başlığı altında düzenlenir. Kazıya başlamadan önce yönetmelik (madde 62) şunları ister:

Bitişik yapılar: Kazının bitişik yapıları etkileyip etkilemeyeceği araştırılır; etkileme ihtimali varsa kazıdan önce gerekli tedbirler alınır.
Yer altı hatları: Yer altı kabloları, gaz boruları, su, kanalizasyon ve diğer dağıtım sistemlerinin yerleri belirlenir ve bunlardan kaynaklanabilecek tehlikeleri en aza indirecek tedbirler alınır.
Meskûn mahalde çevre: Yapı alanı yeterli yükseklik ve sağlamlıkta perdeyle çevrilir, ikaz ve uyarı düzenlemeleri yapılır.
Meskûn mahal dışında: Kazı kenarlarına uyarı şeritleri çekilir ve ikaz levhaları asılır.

Şantiye hazırlama işleri (43.12.00) 2025 tehlike sınıfı listesinde çok tehlikeli sınıftadır. Kazı işleri için risk değerlendirmesi, genel şantiye değerlendirmesinin içinde kaybolmamalı; her kazı için zemin, derinlik, süre ve çevre koşulları ayrıca ele alınmalıdır.

Hendek göçüğü neden ani olur?

Hendek göçüğü çoğu zaman şu koşulların birleşmesiyle olur:

Zemin türü: Kum ve dolgu zemin, kohezyonlu kile göre çok daha kolay akar; aynı hendekte zemin metreden metreye değişebilir.
Su: Yağış, yer altı suyu veya patlayan bir boru zeminin taşıma gücünü düşürür.
Ek yük: Kazı kenarına yığılan hafriyat, malzeme ve kenara yaklaşan iş makinesi yan yüzeye ek basınç bindirir.
Titreşim: Yakından geçen trafik, kompaktör veya kırıcı, zemini gevşetir.
Zaman: Açık kalan hendek kurudukça veya ıslandıkça davranış değiştirir; sabah sağlam görünen yüzey öğleden sonra çökebilir.

Yönetmelik bu yüzden kazı yüzeylerinin kontrolünü tek seferlik değil, koşullara bağlı bir döngü olarak ister (madde 64): her vardiyadan önce, patlatma yapılıyorsa her patlatmadan sonra, beklenmedik parça düşmelerinden sonra, desteklerde önemli bir hasardan sonra ve şiddetli yağış, don ve kardan sonra genel kontrol yapılır; ortamın güvenli olduğu belirtilmeden çalışmaya başlanmaz.

Kazı şevlendirme mi, iksa sistemi mi?

Yönetmeliğin madde 63/c hükmü temel ilkeyi koyar: Kazılarda zemin yapısı, iklim koşulları, yakındaki sarsıntılar, çevredeki su kaynakları ve fazla yük kuvvetleri göz önüne alınarak uygun şev açıları belirlenir ve/veya statik hesabı yapılmış uygun destek ve setler kullanılır. Kazı yüzeyleri, şevlerin eğimi ve yüksekliği zeminin yapısına, sağlamlığına ve çalışma yöntemine uygun seçilir.

Yönetmelik sabit bir açı veya derinlik tablosu vermez; karar zemine ve projeye göre mühendislik değerlendirmesiyle verilir. Seçeneklerin karşılaştırması:

Yöntem	Ne zaman uygundur?	Dikkat edilecekler
Kazı şevlendirme	Yeterli yan alan varsa, zemin uygunsa	Açı zemine göre belirlenir; su ve ek yük açıyı değiştirir, şev yüzeyi ayrıca kontrol edilir
Basamaklı kazı	Kohezyonlu zeminde, derinlik arttıkça	Basamak boyutu zemine göre seçilir; kumlu zeminde uygun olmayabilir
Hendek kutusu (hazır iksa)	Dar alanda, boru döşeme gibi doğrusal işlerde	Kutu kazıya uygun boyutta olmalı; kurulum ve söküm sırasında içeride kimse bulunmamalı
Ahşap veya metal iksa, palplanş	Derin kazılar, bitişik yapı veya yol yakını	Statik hesap gerekir; destekler merdiven olarak kullanılmaz

İksa sistemi ne kadar sağlam olursa olsun, yönetmelik madde 70 desteklerin ve setlerin iniş ve çıkış için kullanılmasını engeller. İksa kurulurken veya sökülürken çalışanın korumasız kısımda kalmaması için kurulum sırası önceden planlanmalıdır.

Kazı kenarı yük: malzeme ve araç mesafesi

Kazı kenarı yük konusunda yönetmeliğin dili açıktır (madde 68): Kazıdan çıkan hafriyat ile kazı kenarı arasında yeterli mesafe bırakılır, hafriyatın kazıya akma riski varsa uygun bariyer kullanılır; hareketli araçlar ve kazı stabilitesini etkileyebilecek diğer araçlar ile kazı kenarı arasında gerekli güvenlik mesafesi bırakılır.

Yönetmelik bu mesafeyi metreyle vermez; mesafe zemin türü, kazı derinliği ve yükün büyüklüğüne göre belirlenir ve iksa hesabında dikkate alınır. Sahada uygulanacak kurallar:

Hafriyat ve boru, beton blok gibi malzemelerin yığılacağı alanı kazı başlamadan önce belirleyin ve işaretleyin.
İş makinelerinin manevra ve park yerlerini ve hareket alanlarını belirleyin (madde 53); geri manevralar bir gözetici tarafından yönetilsin ve sesli-ışıklı uyarılar çalışsın (madde 54).
Araçların kazı çukuruna düşmemesi için takoz, bariyer veya durdurma kirişi gibi tedbirler alın (madde 55).
İş ekipmanının üzerinde durduğu zeminin sağlamlığını kontrol edin; hendek kenarlarında zemin ve makine kaymasını önleyici tedbirler alın (madde 51).
Makineyle kazı yapılırken makinenin hareket alanına çalışanların girmesine izin vermeyin (madde 71).

Yer altı hatları: elektrik, gaz ve su

Kazı sırasında kesilen bir enerji kablosu veya doğal gaz borusu, göçük kadar ağır sonuç doğurabilir. Madde 62/b’nin uygulaması için:

Kazıdan önce ilgili altyapı kuruluşlarından hat bilgilerini isteyin ve proje üzerinde işaretleyin.
Bilgileri sahada tespit cihazlarıyla doğrulayın ve hat güzergâhını zemine işaretleyin.
Hatların bilindiği bölgede iş makinesiyle değil, elle ve dikkatli açın.
Açığa çıkan hattı askıya alın veya koruyun; hattın üzerine malzeme koymayın.
Beklenmeyen bir hatta rastlanırsa işi durdurun ve ilgili kuruluşa haber verin.

Enerji hatlarının yakınında çalışmada izin ve enerji kesme kuralları için iş izin sistemi ve elektrikte 5 güvenlik kuralı yazılarımıza bakabilirsiniz.

Giriş-çıkış, yağış ve diğer kurallar

Güvenli giriş-çıkış: Çalışma alanına giriş ve çıkış için güvenli yollar sağlanır (madde 63/b); merdiven veya rampa, çalışanların bulunduğu noktaya yakın konumlandırılır.
Gözetim: Kazı çalışmaları işverenin görevlendirdiği ehil bir kişinin gözetiminde yapılır (madde 63/a).
Yağış: Kazı işlerinde yağış sırasında çalışma yapılmaz (madde 69); yağıştan sonra kazı yüzeyi kontrol edilmeden işe dönülmez.
Düşmeye karşı: Malzeme veya cisim düşmesine, su baskınına ve insanların kazıya düşmesine karşı uygun tedbirler alınır (madde 63/ç).
Geçitler: Meskûn mahallerde kazı üzerinden geçiş için en az 80 santimetre genişliğinde, iki tarafı korkuluklu geçitler kullanılır (madde 66).
Hava ve gaz: Bütün çalışma yerlerinde solunabilir hava sağlanır; tehlikeli gaz veya silis tozu gibi maddeler fark edilirse çalışanlar derhal uzaklaştırılır (madde 63/d, 65).
Kaçış: Göçük, su baskını veya yangın gibi durumlarda çalışanların güvenli bir yere ulaşması sağlanır (madde 63/e).

Kazı kenarındaki düşme riski için yüksekte çalışma nedir, şantiyedeki genel düzen için şantiye İSG kontrol listesi yazılarımıza bakabilirsiniz. Sağlık ve güvenlik planı ile koordinatörün görevleri yapı işlerinde İSG yazımızda.

Risk değerlendirmesi hizmetimizde her kazı için zemin, derinlik ve çevre koşullarına göre ayrı değerlendirme yapar; iş güvenliği uzmanlığı ziyaretlerimizde kazı yüzeyi kontrollerinin ve kenar mesafelerinin sahada uygulanmasını izleriz. İnşaat sektörüne özgü diğer riskler inşaat sektörü sayfamızda.

Vardiya başı kazı kontrol listesi

Madde 64’teki kontrolü kayıt altına almak için ehil kişinin her vardiyadan önce dolduracağı kısa bir form kullanın:

Kazı yan yüzeylerinde çatlak, kabarma, akma veya parça düşmesi var mı?
Şev açısı ve basamaklar korunuyor mu; yağışla bozulma var mı?
İksa elemanları, payandalar ve hendek kutusu yerinde ve hasarsız mı?
Kazı tabanında su birikmesi var mı, drenaj veya pompa çalışıyor mu?
Hafriyat ve malzeme belirlenen mesafenin dışında mı, bariyerler yerinde mi?
İş makinelerinin park ve manevra alanları kazı kenarından uzakta mı?
Giriş-çıkış merdiveni veya rampası yerinde ve sağlam mı?
Kazı çevresindeki uyarı şeridi, levhalar ve korkuluklar tam mı?
Açığa çıkmış yer altı hatları korunuyor mu?

Herhangi bir maddede olumsuzluk varsa kazıya giriş, düzeltme yapılıp kontrol tekrarlanana kadar durdurulur. Formu tarih, saat ve imzayla saklayın.

Sık Sorulan Sorular

Kaç metre derinlikte iksa gerekir?

Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği belirli bir derinlik vermez; zemin yapısı, su, sarsıntı ve ek yükler dikkate alınarak uygun şev açısı belirlenmesini veya statik hesabı yapılmış destek kullanılmasını ister. Karar zemine ve projeye göre mühendislik değerlendirmesiyle verilir.

Hafriyat kazı kenarından ne kadar uzağa konmalı?

Yönetmelik “yeterli mesafe” ister ve metre vermez. Mesafe zemin türüne, kazı derinliğine ve yükün büyüklüğüne göre belirlenmeli, iksa hesabında dikkate alınmalı ve sahada işaretlenmelidir.

Kazı yüzeyi ne zaman kontrol edilmeli?

Her vardiyadan önce, patlatmadan sonra, beklenmedik parça düşmelerinden sonra, desteklerdeki önemli hasardan sonra ve şiddetli yağış, don ve kardan sonra. Kontrol sonucunda ortamın güvenli olduğu belirtilmeden çalışmaya başlanmaz.

Yağmur yağarken hendekte çalışılabilir mi?

Hayır. Yönetmelik, kazı işlerinde yağış sırasında çalışma yapılmamasını ister. Yağıştan sonra da kazı yüzeyleri kontrol edilmeden çalışmaya dönülmemelidir.