Yapı İşlerinde İSG: SGP ve Koordinatör

Yapı işlerinde iş sağlığı ve güvenliği yönetmeliği kimleri kapsar?

Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, 5 Ekim 2013 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı ve 6331 sayılı Kanun kapsamındaki tüm yapı işlerinin yapıldığı işyerlerinde uygulanır; uygulamada kısaca yapı işleri yönetmeliği diye de anılır. Maden işyerleri ayrı yönetmeliğe tabidir. 31 Aralık 2018’de yapılan değişiklik yüksekte çalışma ve iskele hükümlerini yeniledi ve iş ekipmanlarına ilişkin yeni bir Ek-5 ekledi; bu yazının konusu olan plan, koordinatör ve bildirim hükümleri o değişiklikten etkilenmedi.

Yönetmeliğin “yapı işi” tanımı, çoğu işverenin sandığından geniştir. Ek-1’deki listede kazı, hafriyat ve bina inşasının yanında şunlar da vardır:

Montaj, değiştirme ve donatma işleri,
Tadilat, yenileme, tamir, söküm ve yıkım,
Bakım, boyama ve temizleme,
Sıva, badana ve boya; elektrik, sıhhi ve kalorifer tesisatı,
Prefabrike elemanların kurulması ve sökümü.

Bu yüzden Bursa’daki bir fabrikanın çatısını yeniletmesi, üretim alanına çelik platform kurdurması ya da cephe boyatması da yapı işidir. Fabrika kendi asıl işinde az tehlikeli ya da tehlikeli olabilir; ama çatıda çalışan yüklenici için yönetmelik doğrudan uygulanır. Şantiye hazırlama gibi faaliyetlerin 2025 tehlike sınıfları listesinde çok tehlikeli olduğunu da hatırlatalım.

Kim kimdir? İşveren, proje sorumlusu, koordinatör, alt işveren

Yönetmeliğin dört temel rolü vardır. Bir şantiyede kimin hangi şapkayı taktığını yazılı olarak belirlemeden plan da koordinasyon da işlemez.

Rol	Yönetmelikteki tanım	Temel yükümlülük
İşveren	Çalışan istihdam eden gerçek veya tüzel kişi	Kanun’un 4. maddesindeki genel yükümlülükler ve md. 5’teki şantiye düzeni, depolama, ekipman kontrolü, alt işverenler arası iş birliği
Proje sorumlusu	İşveren adına projenin hazırlanmasından, uygulanmasından ve kontrolünden sorumlu kişi	İşveren tarafından tayin edilirse plan, koordinatör ve bildirim yükümlülüklerini işveren adına yürütür
Sağlık ve güvenlik koordinatörü	Hazırlık ve uygulama aşamalarında md. 10–11’deki görevleri yapan gerçek veya tüzel kişi	Planı hazırlatır, uygular, günceller; işverenler arası koordinasyonu sağlar
Alt işveren	İşin bir bölümünü alan ve çalışanlarını yalnız o işte çalıştıran kişi	Kendi çalışanları için tüm İSG yükümlülükleri; koordinatörün talimatlarına uyma

Kendi nam ve hesabına çalışanlar, yani çalışan istihdam etmeden işe katkı veren kişiler de koordinatörün uyarı ve talimatlarına uyar; bunun izlenmesinden işveren sorumludur (md. 7).

Sağlık ve güvenlik planı: ne zaman, kim hazırlar, içinde ne olur?

İşveren veya proje sorumlusu, yapı işine başlamadan önce, projenin hazırlık aşamasında sağlık ve güvenlik planını hazırlar veya hazırlatır (md. 8/2). Madde, şantiyenin büyüklüğüne göre bir istisna öngörmez.

Yönetmeliğin tanımına göre plan şunları belirler:

Muhtemel risklerin değerlendirilmesi,
Yapı işi boyunca alınacak sağlık ve güvenlik tedbirleri,
Organizasyon yapısı ve çalışma yöntemleri,
Bu işlerin ne zaman ve kim tarafından yapılacağı,
Aynı alandaki farklı işverenler, alt işverenler ve ekipler arasındaki koordinasyon.

Ek-2’de sayılan riskli işler şantiyede varsa, bunlara ilişkin özel tedbirler planda ayrıca yer alır (md. 10/1-b). Bu liste toprak altında kalma veya yüksekten düşme riski yüksek işleri, yüksek gerilim hatları yakınındaki işleri, kuyu, yer altı kazısı ve tünel işlerini, patlayıcı kullanımını ve ağır prefabrik elemanların montaj ve sökümünü içerir.

Plan bir kez yazılıp dosyaya konulmaz. Koordinatör, işin ilerlemesine ve değişikliklere göre planı ve sağlık ve güvenlik dosyasını günceller (md. 11/1-c). Bu iki belge sık karıştırılır:

Sağlık ve güvenlik planı, inşaat sürecinin İSG yol haritasıdır.
Sağlık ve güvenlik dosyası, proje süresince ve yapı tamamlandıktan sonra temizlik, bakım, tadilat ve yıkım gibi işlerin güvenle yapılabilmesi için gereken bilgileri içerir (md. 10/1-c).
Risk değerlendirmesi ise her işverenin kendi çalışanları için 6331 sayılı Kanun gereği yaptığı değerlendirmedir ve plana veri sağlar.

Yüksekte çalışmada kullanılacak yaşam hatları için gereken ankraj noktalarının da projenin hazırlık aşamasında belirlenip plana ve dosyaya yazılması gerekir (Ek-4). Risk değerlendirmesinin adımları için risk değerlendirmesi rehberimize bakabilirsiniz.

İSG koordinatörü ne zaman zorunlu?

Aynı yapı alanında birden fazla işveren veya alt işveren varsa, işveren veya proje sorumlusu bir veya daha fazla sağlık ve güvenlik koordinatörü görevlendirir (md. 8/1). İstisna dardır: işin bildirim gerektirmemesi ve Ek-2’deki riskleri içeren çalışmaların bulunmaması hâlinde koordinatör görevlendirilmeyebilir (md. 8/3).

Koordinatörün görevleri iki aşamaya ayrılır:

Hazırlık aşaması (md. 10): Tasarım kararlarında risklerden korunma ilkelerinin uygulanmasını koordine eder, planı hazırlar veya hazırlatır, sağlık ve güvenlik dosyasını oluşturur.
Uygulama aşaması (md. 11): İş programında ve süre hesabında korunma ilkelerinin uygulanmasını koordine eder, planın uygulanmasını izler, sonradan işe katılanlar dahil işverenler arasında organizasyonu ve bilgi alışverişini sağlar, gerekli kontrolleri koordine eder ve yetkisiz kişilerin şantiyeye girmesini önleyecek düzenlemeleri yapar.

Yönetmelik koordinatör için belirli bir meslek veya belge şartı saymaz; koordinatör gerçek ya da tüzel kişi olabilir. İşverenin, işin büyüklüğüne ve risklerine uygun yetkinlikte bir kişi veya kuruluş seçmesi gerekir. Koordinatörün görevi, her işverenin kendi iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirme yükümlülüğünün yerine geçmez.

Şantiye ön bildirimi: hangi işler bildirilir?

İşveren veya proje sorumlusu aşağıdaki durumlardan birinde, yapı işine başlamadan önce Bakanlığın ilgili il müdürlüğüne bildirim yapar (md. 8/4):

Yapı işi 30 iş gününden fazla sürecek ve devamlı olarak 20’den fazla çalışan istihdam edilecekse,
İşin büyüklüğü 500 yevmiyeden fazla çalışma gerektirecekse.

Örnek: 12 kişilik bir ekip 45 iş günü çalışacaksa ilk koşul sağlanmaz, çünkü devamlı çalışan sayısı 20’yi aşmaz. Ancak 12 × 45 = 540 yevmiye ettiği için ikinci koşul sağlanır ve bildirim gerekir.

Bildirimin içeriği Ek-3’te sayılır: inşaatın açık adresi, işverenin adı ve adresi, proje tipi, varsa proje sorumlusu, hazırlık ve uygulama aşaması koordinatörleri, planlanan başlama tarihi ve süre, şantiyede çalışacak azami çalışan sayısı, yüklenici sayısı ve belirlenmiş yüklenicilerin bilgileri. Bu bilgileri içeren bir levha yapı alanında açıkça görünecek bir yere asılır ve gerektiğinde güncellenir (md. 8/5).

Birden fazla yüklenicili şantiyede görev paylaşımı

Ana yüklenici, kaba inşaat, elektrik, mekanik tesisat, cephe ve iskele firmalarının aynı anda çalıştığı bir şantiyede iş bölümünü yazılı hâle getirin. 6331 sayılı Kanun’un 23. maddesi, aynı çalışma alanını paylaşan işverenlerin önlemleri iş birliği ve koordinasyon içinde uygulamasını, birbirlerini ve çalışan temsilcilerini riskler konusunda bilgilendirmesini ister. Altı aydan uzun asıl işveren ve alt işveren ilişkisinde kurulların koordinasyonu ise Kanun’un 22. maddesine göre yürür.

Pratik bir görev paylaşımı şöyle kurulabilir:

Asıl işveren veya proje sorumlusu: Planı onaylar, koordinatörü görevlendirir, ön bildirimi yapar, şantiye giriş kontrolünü ve ortak alanları (iskele, geçici elektrik, vinç) yönetir.
Koordinatör: Haftalık koordinasyon toplantısını yürütür, yüklenicilerin iş programlarını çakışma yönünden inceler, plan ve dosyayı günceller.
Her yüklenici: Kendi risk değerlendirmesini, eğitimlerini, sağlık gözetimini ve KKD’sini sağlar; ortak alanlardaki kurallara ve koordinatörün talimatlarına uyar.
İş güvenliği uzmanları: Her işverenin kendi uzmanı, kendi çalışanlarına ilişkin tespitleri yapar ve koordinatörle bilgi paylaşır.

Üst üste çalışma, aynı anda kazı ve vinç operasyonu veya bir ekibin kurduğu korkuluğun başka bir ekip tarafından sökülmesi en tipik çatışma noktalarıdır. Haftalık toplantıda bir sonraki haftanın iş programını bu gözle okuyun. KKD seçimi ve yüksekte çalışma için KKD kullanımı yönetmeliği, şantiyede ortak davranış için İSG kültürü yazılarımız destek olabilir.

Bursa ve çevre illerdeki şantiyelerde ve fabrika içi yapı işlerinde plan hazırlığı, risk değerlendirmesi ve saha takibi için iş güvenliği uzmanlığı ve risk değerlendirmesi hizmetlerimizi, sektörün diğer başlıkları için inşaat sayfamızı inceleyebilirsiniz. Şantiyenizin çalışan sayısına göre yükümlülükleri İSG yükümlülük hesaplama aracıyla görebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Sağlık ve güvenlik planı her şantiyede zorunlu mu?

Yönetmeliğin 8. maddesi, işveren veya proje sorumlusunun yapı işine başlamadan önce sağlık ve güvenlik planını hazırlamasını veya hazırlatmasını ister ve şantiye büyüklüğüne göre bir istisna öngörmez. Küçük işlerde plan kısa olabilir, ama olmalıdır.

İSG koordinatörü iş güvenliği uzmanı olmak zorunda mı?

Yönetmelik koordinatör için belirli bir meslek veya belge şartı saymaz; gerçek ya da tüzel kişi olabilir. Ancak görevleri teknik bilgi gerektirdiğinden işverenin yetkin bir kişi veya kuruluş seçmesi beklenir. Koordinatör, işverenlerin kendi iş güvenliği uzmanı görevlendirme yükümlülüğünü kaldırmaz.

Şantiye ön bildirimi nereye yapılır?

Yönetmelik bildirimin, yapı işine başlamadan önce Bakanlığın ilgili il müdürlüğüne verilmesini ister. Bildirimdeki bilgileri içeren levha da şantiyede görünür bir yere asılır.

Fabrikamızda çatı tamiri yaptırıyoruz. Bu yönetmelik uygulanır mı?

Evet. Ek-1’deki yapı işleri listesinde tamir, tadilat, bakım, boyama ve söküm işleri de sayılır. Çatıda birden fazla firma çalışacaksa koordinatör, süre ve çalışan sayısı eşiği aşılıyorsa ön bildirim gerekir.