İSG Kültürü Nasıl Oluşturulur?

İş güvenliği kültürü nedir, neden prosedürle kurulmaz?

İş güvenliği kültürü, bir işyerinde kimse bakmazken işin nasıl yapıldığıdır. Talimat panoda asılıdır, eğitim tutanağı imzalıdır, risk değerlendirmesi dosyadadır; ama vardiya sonuna yetişmek için ışık perdesi köprülenir, “bir dakikalık iş” diye kemer takılmadan rafa çıkılır. Kâğıttaki sistem ile sahadaki davranış arasındaki fark, kültürün ölçüsüdür.

6331 sayılı Kanun bu farkı kapatmanın araçlarını aslında sayar. Risklerden korunma ilkeleri arasında “teknoloji, iş organizasyonu, çalışma şartları, sosyal ilişkiler ve çalışma ortamı ile ilgili faktörlerin etkilerini kapsayan tutarlı ve genel bir önleme politikası geliştirmek” vardır (md. 5). Çalışanların görüşünün alınması ve katılımı (md. 18), çalışan temsilcisi (md. 20) ve ciddi tehlikede çalışmaktan kaçınma hakkı (md. 13) da kültürün yasal zeminidir. Bu yazıda bu zemini sahada nasıl işleteceğinizi adım adım anlatıyoruz.

Güvenlik kültürünüz hangi basamakta?

Güvenlik kültürü oluşturma çalışmasına başlamadan önce nerede olduğunuzu dürüstçe görün. Uygulamada sık kullanılan beş basamaklı bir model, kuruluşları kaza karşısındaki tutumlarına göre sınıflandırır:

Basamak	Kaza olunca ne denir?	Tipik görünüm
Umursamaz	“Dikkat etseydi olmazdı.”	Denetim öncesi telaş, KKD yalnızca müfettiş gelince
Tepkisel	“Bir daha olmasın, herkese tutanak.”	Kazadan sonra yeni kural, sonra unutulur
Kural odaklı	“Prosedür vardı, uyulmamış.”	Bol form, az saha; rakam takibi var, öğrenme yok
Önleyici	“Ramak kalalardan bunu görmeliydik.”	Bildirim teşvik edilir, yöneticiler sahada
Kendiliğinden	“Bunu ekip zaten durdurmuştu.”	Çalışan riskli işi kendisi durdurur, kimse sorgulamaz

Bursa ve çevre illerde ana sanayiye parça üreten işletmeler gibi denetim baskısı yüksek yerlerde “kural odaklı” basamakta takılmak kolaydır: dosyalar düzgündür ama bilgi sahadan yukarı akmaz. Bir sonraki basamağa çıkmak daha fazla form değil, aşağıdaki adımları ister.

1. Adım: Yönetim taahhüdü İSG’de sahada görünmeli

Çalışan, yöneticinin ne söylediğine değil neye zaman ayırdığına bakar. Yönetim taahhüdünü İSG politikasının imzasıyla değil, şu davranışlarla gösterin:

Düzenli saha turu. Genel müdür veya fabrika müdürü belirli aralıklarla, iş güvenliği uzmanıyla birlikte hattı yürür; turda “neden KKD takmıyorsun” yerine “bu işte seni en çok ne zorluyor” diye sorar.
Üretimi durdurma yetkisi. Ciddi tehlike gördüğünde işi durduran çalışanın arkasında durun. Kanun’un 13. maddesi zaten ciddi ve yakın tehlike karşısında çalışmaktan kaçınma hakkını tanır; yöneticinin buna verdiği ilk tepki, kültürün yönünü belirler.
Bildirilen eksiğe süre ve sorumlu atayın. İşyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının onaylı deftere yazdığı veya yazılı bildirdiği tedbirleri yerine getirmek işverenin yükümlülüğüdür (Kanun md. 6 ve md. 8). Kapanmayan maddeler, “burada söylesen de bir şey değişmez” mesajı verir.
Dışarıdan hizmet almak sorumluluğu devretmez. OSGB ile çalışmak işverenin sorumluluğunu kaldırmaz (md. 4/2). Kültür işletmenin kendi yöneticileriyle kurulur; uzman bunu kolaylaştırır.

2. Adım: Bildirim yapanı cezalandırmayan sistem

Kültürün en hassas noktası bildirimdir. Ramak kala olayı bildiren çalışan, ertesi gün kendini disiplin kurulunda bulursa bir daha bildirmez; işletme de bir sonraki kazayı önceden görme şansını kaybeder. Kanun, işverene yaralanma veya ölüme yol açmasa da zarar potansiyeli olan olayları inceleyip raporlama görevi verir (md. 14/1-b). Bu incelemenin malzemesi, çalışanın bildirimidir.

Adil bir yaklaşım için üç ayrımı açıkça yazın:

Dürüst hata: Yanlış düğmeye basmak, adımı atlamak. Sistem sorusu sorulur: talimat anlaşılır mıydı, düğmeler karışıyor mu?
Riskli davranış: Kısayol, alışkanlık. Koçluk ve sistemdeki teşviklerin gözden geçirilmesi gerekir.
Bilerek ihlal: Güvenlik donanımını kasıtlı devre dışı bırakmak. Burada yaptırım uygulanabilir, ama önce bunu neyin teşvik ettiği sorulur.

Bildirim sistemini kolay tutun: bir QR kod, kısa bir kâğıt kart ya da ustabaşına sözlü bildirim. Her bildirime belirli bir sürede geri dönün ve sonucu panoda paylaşın. Geri dönülmeyen bildirim, bildirim sisteminin sonudur. Kaza sonrası kök neden analizinin nasıl yapılacağını iş kazası sonrası ilk 72 saat yazımızda ele aldık.

3. Adım: Çalışan katılımı güvenlikte nasıl sağlanır?

Kanun, işverenin çalışanların veya temsilcilerinin görüşünü almasını ve katılımını sağlamasını ister. Özellikle risk değerlendirmesi, koruyucu donanımın belirlenmesi, eğitim planı ve görevlendirmeler konusunda destek elemanları ile çalışan temsilcilerinin önceden görüşü alınır (md. 18/2). Çalışan temsilcisi sayısı işyeri büyüklüğüne göre değişir:

Çalışan sayısı	Çalışan temsilcisi
2–50	1
51–100	2
101–500	3
501–1.000	4
1.001–2.000	5
2.001 ve üzeri	6

Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan uzun süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde ayrıca iş sağlığı ve güvenliği kurulu kurulur (md. 22). Kurulu yalnızca toplantı tutanağı üreten bir organ olmaktan çıkarın: gündemin ilk maddesi her ay bir önceki ayın bildirimleri olsun.

Katılımı somutlaştırmanın etkili yolları:

Risk değerlendirmesi ekibine o işi yapan bir çalışanı dahil edin.
Yeni eldiven, maske veya iş ayakkabısı alınmadan önce çalışanlara denetin.
Vardiya başında beş dakikalık konuşmayı ustabaşı değil, sırayla çalışanlar yapsın.
Çalışanların veya temsilcilerinin yetkili makama başvurmasından dolayı haklarının kısıtlanamayacağını açıkça duyurun (md. 18/3).

4. Adım: İSG farkındalığını davranışa bağlayın

İSG farkındalığı, eğitim salonunda değil makinenin başında oluşur. 2026’da yürürlüğe giren eğitim yönetmeliği bu yaklaşımı destekliyor: işe başlama eğitimi en az iki saat, yüz yüze ve uygulamalıdır; işe ve işyerine özgü riskler tehlikeli ve çok tehlikeli işyerlerinde yüz yüze anlatılır. Ayrıntılar yeni eğitim yönetmeliği yazımızda.

Eğitimi kültüre bağlamak için:

Kuralların nedenini anlatın; “kemer tak” değil, “bu rafta geçen ay neredeyse ne oldu”.
Ustabaşlarını eğitici olarak hazırlayın; çalışan, kendi amirinin yaptığını yapar.
KKD’nin kullanımını uygulatarak öğretin; KKD kullanımı yönetmeliği bunu açıkça ister.

5. Adım: Doğru şeyi ölçün

Yalnızca kaza sayısını izleyen işletme, kaza olmadığı sürece iyi olduğunu sanır. “Kazasız gün” panoları üstelik bildirimi bastırabilir: sayacı sıfırlatan kişi olmak istemeyen çalışan küçük yaralanmayı saklar. Ardıl göstergelerin yanına öncü göstergeler ekleyin:

Ay başına ramak kala bildirimi ve bunların kapanma süresi,
Yöneticilerin yaptığı saha turu sayısı,
Onaylı defterdeki açık maddelerin yaşı,
Eğitimin sahada gözlemle doğrulandığı çalışan oranı.

Bildirim sayısının ilk aylarda artması iyi bir işarettir: güven oluştuğunu gösterir. Teşvik sistemi kuracaksanız kaza yokluğunu değil, bildirim ve önleyici öneriyi ödüllendirin.

Kültür çalışmalarında sık yapılan hatalar

Bu adımları uygulayan işletmelerde aynı tuzaklar tekrar tekrar görülür. Başlamadan önce bunları ekibinizle konuşun:

Kampanya mantığı. Bir “İSG haftası” düzenleyip afiş asmak, ertesi hafta eski düzene dönmekle biter. Kültür, kampanya değil süreklilik ister.
Kuralları çoğaltmak. Her olaydan sonra yeni bir kural eklemek, çalışanın gözünde kuralların değerini düşürür. Önce mevcut kuralın neden uygulanmadığını sorun.
Ustabaşını atlamak. Yönetim ile çalışan arasındaki köprü ustabaşı ve vardiya amiridir. Üretim baskısını en çok onlar hisseder; desteklenmezlerse mesaj sahaya ulaşmaz.
Bildirimi sayıya çevirmek. “Her çalışan ayda iki ramak kala bildirsin” hedefi, uydurma bildirim üretir. Hedef sayı değil, bildirimlerin kapanma kalitesidir.
Taşeronu dışarıda bırakmak. Aynı alanda çalışan alt işveren çalışanları da bildirim sistemine ve vardiya konuşmalarına dahil edilmelidir. Kanun, aynı çalışma alanını paylaşan işverenlerin iş birliği ve koordinasyon içinde çalışmasını ister (md. 23).
Sonucu paylaşmamak. Bildirilen bir riskin nasıl giderildiğini görmeyen çalışan, sistemin işe yaradığına inanmaz.

İşletmenizin büyüklüğüne göre temsilci, kurul ve ilkyardımcı sayılarını İSG yükümlülük hesaplama aracıyla görebilirsiniz. Saha turlarının planlanması, bildirim sisteminin kurulması ve ustabaşı eğitimleri, iş güvenliği uzmanlığı ve İSG eğitimleri hizmetlerimizle birlikte yürütülebilir. Ana sanayiye parça üreten işletmeler için otomotiv yan sanayi sayfamıza da bakın.

Sık Sorulan Sorular

İş güvenliği kültürü ne kadar sürede değişir?

Tek bir süre vermek doğru değildir. Davranış değişikliği haftalar içinde başlayabilir; ama çalışanın bildirim yapmaya güvenmesi, yönetimin tutarlı davranışını aylarca görmesini gerektirir. Bu yüzden öncü göstergeleri düzenli izleyin.

Küçük bir işletmede de kültür çalışması yapılabilir mi?

Evet, hatta daha kolaydır. On kişilik bir atölyede işverenin her gün sahada olması, ramak kalaları sözlü olarak toplaması ve haftada bir beş dakikalık konuşma yapması çoğu zaman yeterli başlangıçtır. 2–50 çalışanlı işyerinde bir çalışan temsilcisi görevlendirmek de Kanun gereğidir.

Kazasızlık primi işe yarar mı?

Kaza sayısına bağlı prim, bildirimi bastırma riski taşır. Ödüllendirilecek davranış kaza olmaması değil, risk bildirmek, önlem önermek ve güvenli olmayan işi durdurmaktır.

Ramak kala bildirimi isimsiz olabilir mi?

Evet. Güvenin henüz oluşmadığı dönemde isimsiz bildirim kanalı açmak bildirim sayısını artırabilir. Güven arttıkça isimli bildirime ve doğrudan geri bildirime geçmek, öğrenmeyi hızlandırır.