Kısaca
Mevzuat yüksekte çalışmayı metreyle değil, seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimali olan her çalışma olarak tanımlar. Ayrı bir “yüksekte çalışma yönetmeliği” yoktur; kurallar Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği, İş Ekipmanları Yönetmeliği ve İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği’ndedir. Önlem sırası; işi yere indirmek, toplu koruma, uygun ekipman ve en son kişisel düşme önleyici sistemdir.
Yüksekte çalışma nedir?
Bir bakım teknisyeni, arızalı sensörü değiştirmek için 1,5 metre yüksekliğindeki konveyör gövdesine çıkıyor. Bir depo çalışanı, kamyon kasasının kenarında koli istifliyor. Bir inşaat işçisi, döşeme boşluğunun yanında kalıp söküyor. Üçü de yüksekte çalışma yapıyor; ama sahada ilk ikisi çoğu zaman öyle görülmüyor.
Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-4’ün (A) bölümü tanımı şöyle yapar: Seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin oluşabileceği her türlü alanda yapılan çalışma, yüksekte çalışma olarak kabul edilir. Tanımın iki unsuru vardır: bir seviye farkı ve bu farktan düşme sonucu yaralanma ihtimali. Seviye farkı yukarıda olmak zorunda değildir; açık bir kazının, kuyunun veya platform boşluğunun kenarında çalışmak da aynı riski taşır.
Fabrika ve depolarda yüksekte çalışma çoğu zaman “bakım”, “temizlik” ya da “kısa bir iş” adı altında yapılır ve bu yüzden planlanmaz. Risk değerlendirmenizde şu işleri ayrıca aradığınızdan emin olun:
- Makine, konveyör veya silo üstünde bakım ve arıza giderme,
- Çatı oluğu temizliği, çatı aydınlatma paneli değişimi, güneş paneli bakımı,
- Raf üst katlarına mal yerleştirme veya etiket değiştirme,
- Tır ve kamyon kasasında yükleme, branda açma ve kapama,
- Asma kat ve platform kenarında malzeme alıp verme,
- Tavan aydınlatması, havalandırma kanalı ve yangın tesisatı işleri.
Yüksekte çalışma yönetmeliği var mı? Hangi mevzuat geçerli?
Sıkça aranan “yüksekte çalışma yönetmeliği” adıyla ayrı bir düzenleme yoktur. Kurallar birkaç yönetmeliğe dağılmıştır ve hangisinin uygulanacağı işin türüne göre değişir:
| Mevzuat | Kapsam | Öne çıkan hüküm |
|---|---|---|
| 6331 sayılı Kanun md. 5 | Tüm işyerleri | Toplu korunma tedbirlerine kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik verilir |
| Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği, Ek-4 ve Ek-5 | İnşaat, tadilat, montaj ve söküm gibi yapı işleri | Yüksekte çalışma tanımı, güvenlik ağı, kemer kullanımı, ehil kişi gözetimi (Ek-4); geçici kenar koruma ve korkuluk ölçüleri (Ek-5 B) |
| İş Ekipmanları Yönetmeliği, Ek-II md. 4 | Yüksekte yapılan geçici işler için ekipman seçimi | En uygun ekipman seçilir, toplu korumaya öncelik verilir, el merdiveni ancak düşük riskte kullanılır |
| İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği, Ek-I | Fabrika, depo, ofis gibi sürekli işyerleri | Yüksek geçit ve platformlarda korkuluk, sağlam olmayan çatılara güvenli ekipman olmadan çıkılmaması, düşme riski olan alanlara yetkisiz girişin önlenmesi |
| KKD Kullanımı Yönetmeliği | Kişisel koruyucu donanım | Toplu önlemlerle önlenemeyen riskler için KKD seçimi, eğitimi ve bakımı |
Yani bir şantiyede kalıp ustası Yapı İşleri Yönetmeliği’ne, bir fabrikada çatı oluğu temizleyen bakımcı ise İş Ekipmanları ve İşyeri Bina ve Eklentileri yönetmeliklerine göre korunur. Yapı işlerine özgü sağlık ve güvenlik planı ve koordinatör yükümlülükleri için yapı işlerinde İSG yazımıza bakabilirsiniz.
Yüksekte çalışma kaç metre? Metre yerine düşme riski
Sahada sık duyulan “2 metrenin altı yüksekte çalışma sayılmaz” gibi kuralların Türk mevzuatında karşılığı yoktur. Tanım, metreye değil düşme sonucu yaralanma ihtimaline dayanır. Bunun pratik nedeni açıktır: Bir metrelik bir platformdan beton zemine, açıkta bekleyen filiz demirlerinin ya da çalışan bir makinenin üzerine düşmek ağır yaralanmaya yol açabilir.
Bu yüzden “kaç metre?” sorusu yerine risk değerlendirmesinde şu sorular sorulmalıdır:
- Düşülebilecek yüzey nedir: beton, demir filiz, makine, su, kimyasal havuz?
- Kenar, boşluk, döşeme açıklığı veya kırılgan bir yüzey (aydınlatma paneli, eski çatı kaplaması) var mı?
- Çalışan bu noktaya nasıl ulaşıyor ve ne kadar süre kalıyor?
- Rüzgâr, yağış, buzlanma veya yetersiz aydınlatma işi zorlaştırıyor mu?
- Bir düşme olursa kişi nasıl kurtarılacak?
Mevzuatta geçen sayısal değerler, yüksekte çalışmanın başladığı sınırı değil korunma ölçülerini belirler. Korkuluk ölçüleri eskiden Ek-4’te yer alıyordu; 2018 değişikliğinden bu yana geçici kenar koruma sistemleri Yapı İşleri Yönetmeliği Ek-5’in (B) bölümünde düzenlenir. Düz yüzeylerde (Sınıf A) asgari şartlar şunlardır:
- Çalışma yüzeyinden en az 1 metre yükseklikte ana korkuluk,
- Platforma bitişik, en az 15 cm yüksekliğinde topuk levhası,
- Ana korkuluk, ara korkuluk ve topuk levhası arasındaki açıklıkların 47 cm’den fazla olmaması,
- Sistemin kurulumdan sonra ve haftada en az bir kez kontrol edilmesi.
Kenar korumanın kurulumu ve kontrolü yapı işlerinde sağlık ve güvenlik planının parçası olarak planlanmalıdır.
Yüksekte çalışmada alınacak önlemler: doğru sıra
Önlemleri seçerken sıra, mevzuatın kendisinden gelir. Yapı İşleri Yönetmeliği Ek-4, yüksekte yapılması zorunlu olmayan montaj ve benzeri işlerin mümkün olduğunca yerde yapılmasını; toplu koruma önlemlerinin, kullanılamıyorsa tam vücut kemer sistemlerinin kullanılmasını ister. İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-II de aynı ilkeyi tekrarlar: toplu koruma önlemlerine kişisel koruma önlemlerine göre öncelik verilir.
| Sıra | Önlem | Örnek |
|---|---|---|
| 1 | Yüksekte çalışmayı ortadan kaldırın | Parçayı yerde monte edip vinçle yerine koymak, uzun saplı temizlik ekipmanı, aydınlatmayı indirilebilir askıya almak |
| 2 | Toplu koruma | Korkuluk, kenar koruma, döşeme boşluğu kapağı, güvenli çalışma platformu, güvenlik ağı (TS EN 1263-1 ve 1263-2) |
| 3 | Uygun iş ekipmanı | Korkuluklu iskele, makaslı veya sepetli yükseltici platform, korkuluklu platform merdiven |
| 4 | Kişisel düşme önleyici sistem | Uygun bir ankraja bağlı tam vücut kemeri; mümkünse düşmeyi durduran değil, düşme noktasına ulaşmayı engelleyen konumlandırma |
| 5 | Yönetsel önlemler | Ehil kişinin gözetimi, iş izni, eğitim, hava koşulu kontrolü, kurtarma planı |
El merdivenleri için kural dikkatle okunmalıdır: İş Ekipmanları Yönetmeliği’ne göre el merdivenleri, ancak düşük risk nedeniyle daha güvenli bir iş ekipmanının kullanılması gerekmiyorsa ve yönetmelikte sayılan şartlar sağlanıyorsa yüksekte çalışma yeri olarak kullanılabilir. Gün boyu süren tavan işleri için merdiven değil, platform veya iskele seçilmelidir.
Kullandığınız ekipmanların periyodik kontrolü de önlemin parçasıdır: Yapı iskeleleri en geç 6 ayda bir, yükseltici platformlar en geç yılda bir kontrol edilir. Ayrıntılar periyodik kontrol süreleri rehberimizde; tarihleri İSG takvimi ile izleyebilirsiniz. Yapı İşleri Yönetmeliği ayrıca yüksekte güvenli çalışma donanımlarının düzenli kontrol ve bakımını, iskelelerin kullanım öncesinde ve haftalık olarak kontrolünü ister.
Düşme riski olan yerde kim, nasıl çalışır?
Önlemin yanında doğru kişiye ve doğru organizasyona da ihtiyaç vardır:
- Gözetim: Yapı İşleri Yönetmeliği, yüksekte yapılan çalışmaların işverenin görevlendirdiği ehil bir kişinin gözetim ve kontrolü altında yapılmasını ister.
- Hava koşulları: Kuvvetli rüzgâr alan yerlerde gerekli güvenlik tedbirleri alınmadan çalışma yapılmaz; buzlanma ve yağış da karar listesine girmelidir.
- Kırılgan yüzeyler: Sağlam olmayan ve kırılgan malzemeden yapılmış çatı ve yüzeylerde dalgınlıkla yürümeyi veya düşmeyi önleyecek önlemler alınır. Fabrikalarda şeffaf aydınlatma panelleri bu açıdan en riskli noktalardır.
- Eğitim: Yüksekte çalışacak kişiye işe başlama eğitiminde ekipmanın kullanımı uygulamalı gösterilir; programı işe başlama eğitimi örneği yazımızda bulabilirsiniz. Kemer, lanyard ve ankraj seçimi için KKD Kullanımı Yönetmeliği yazımız yol gösterir.
- Sağlık: Yüksekte çalışacak kişinin işe uygunluğu işyeri hekimince değerlendirilir; rapordaki kısıtlamalar görev planına yansıtılır.
- İş izni: Bakım ve onarım gibi rutin dışı yüksekte işler için yazılı iş izni, kontrollerin iş başlamadan yapılmasını garanti eder.
Sahada kontrol listesi
Bursa ve çevre illerdeki şantiyelerde ve üretim tesislerinde düşme riskini değerlendirirken şu soruları kullanıyoruz:
- Döşeme boşlukları, asansör ve tesisat şaftları kapalı veya korkuluklu mu?
- Platform, geçit ve sahanlıkların açık kenarlarında ana korkuluk, ara korkuluk ve topuk levhası var mı?
- Çatıya çıkış yolu, çatı kenarı koruması ve kırılgan paneller belirlenmiş mi?
- İskeleler etiketli ve kontrolleri güncel mi?
- Kemer kullanılan işlerde ankraj noktası tanımlı ve dayanımı biliniyor mu?
- Kemerde asılı kalan bir çalışanı kurtarma planı ve ekipmanı hazır mı?
- Düşen cisimlere karşı alt bölge kapatılmış veya korunmuş mu?
Şantiye hazırlama (43.12.00) gibi faaliyetlerin çok tehlikeli sınıfta olması, bu sahalarda A sınıfı uzman görevlendirilmesini gerektirir. İnşaat sektöründe ve üretim tesislerinde düşme risklerini sahada belirlemek ve önlem sırasını kurmak iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizin, bulguların dokümana işlenmesi ise risk değerlendirmesi hizmetimizin konusudur.
Sık Sorulan Sorular
Yüksekte çalışma kaç metreden başlar?
Türk mevzuatında metre sınırı yoktur. Seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimali olan her çalışma yüksekte çalışmadır. Düşülebilecek yüzeyin niteliği, yükseklik kadar belirleyicidir.
Yüksekte çalışma yönetmeliği diye ayrı bir yönetmelik var mı?
Hayır. Kurallar Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği’nin Ek-4’ünde, İş Ekipmanları Yönetmeliği’nin Ek-II’sinde ve İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği’nde yer alır. İşin türüne göre biri veya birkaçı birlikte uygulanır.
Emniyet kemeri takmak yeterli mi?
Hayır. Mevzuat toplu korumaya öncelik verir; kemer, toplu önlemlerin kullanılamadığı durumlarda uygun ankraj ve kurtarma planıyla birlikte kullanılır.
Fabrikada çatıya veya makine üstüne çıkmak yüksekte çalışma sayılır mı?
Evet. Düşme sonucu yaralanma ihtimali olan her seviye farkı yüksekte çalışmadır. Sağlam olmayan çatılara, güvenli çalışmayı sağlayacak ekipman olmadan çıkılmaması İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği’nin de şartıdır.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.