Kısaca
Meslek hastalıkları, Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği’nin Ek-2’sindeki listede beş grupta toplanır: kimyasal maddeler, cilt hastalıkları, pnömokonyozlar ve solunum hastalıkları, bulaşıcı hastalıklar ve fiziksel etkenler. Her hastalığın karşısında bir yükümlülük süresi vardır; çalışan işten fiilen ayrıldıktan sonra hastalık bu süre içinde ortaya çıkarsa meslekten kaynaklandığı kabul edilir. Süre aşılmışsa karar Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu’nundur.
Meslek hastalıkları listesi nerede yer alır?
6331 sayılı Kanun meslek hastalığını kısaca “mesleki risklere maruziyet sonucu ortaya çıkan hastalık” olarak tanımlar. Sigorta tarafındaki tanım 5510 sayılı Kanun md. 14’tedir: sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple ya da işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik hâlleri.
Hangi hastalıkların bu kapsama girdiğini gösteren meslek hastalıkları listesi ise SGK’nın 11 Ekim 2008 tarihli ve 27021 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği’nin Ek-2’sindedir. Yönetmeliğin 17. maddesi, hangi hastalıkların meslek hastalığı sayılacağının ve işten fiilen ayrıldıktan en geç ne kadar sonra ortaya çıkarsa meslekten ileri geldiğinin bu listeye göre belirleneceğini söyler.
Bu yazı listenin yapısını ve nasıl okunacağını anlatır. Tanının nasıl konduğunu ve işverenin bildirim adımlarını meslek hastalığı nedir, tanı ve bildirim yazımızda ayrıca ele aldık.
Listenin yapısı: üç sütunlu bir tablo
Yönetmelik md. 18/2’ye göre listedeki her başlık üç sütundan oluşur:
- Sol sütun: zararlı etkenin yol açtığı başlıca hastalıklar ve belirtileri.
- Orta sütun: yükümlülük süresi.
- Sağ sütun: hastalık tehlikesi olan başlıca işler.
Örneğin “A-11, a Kurşun ve kurşun tuzları” başlığında akut zehirlenme için 1 ay, kronik zehirlenme için 3 yıl yükümlülük süresi yazar; sağ sütunda kurşun cevherinden ve hurdadan kurşun elde edilmesi gibi işler sayılır. Aynı etkenin akut ve kronik tabloları için farklı süreler olması listenin en çok gözden kaçan özelliğidir. Bazı başlıkların altında ayrıca tanı için hangi tetkiklerin yapılacağını gösteren açıklama notları bulunur.
Listeyi okurken sık yapılan üç hata vardır:
- Sağ sütunu kapalı liste sanmak. Sağ sütundaki işler “başlıca” işlerdir; aynı etkene başka bir işte maruz kalan çalışan da kapsama girebilir. Belirleyici olan iş unvanı değil, etkene maruziyettir.
- Yükümlülük süresini maruziyet süresiyle karıştırmak. Orta sütundaki süre, kişinin o işte ne kadar çalıştığını değil, işten ayrıldıktan sonra hastalığın en geç ne zaman ortaya çıkabileceğini gösterir.
- Tek bir satıra bakmak. Kaynak yapan bir çalışan aynı anda metal dumanı, gürültü ve kızılötesi ışına maruz kalabilir; bu durumda A ve E gruplarındaki birden fazla başlık birlikte değerlendirilir.
Meslek hastalıkları grupları ve işyeri örnekleri
Yönetmelik md. 18/1 listeyi beş gruba ayırır. Aşağıdaki tabloda her gruptan, Bursa ve çevre illerdeki sanayi yapısına yakın örnekler seçtik. Süreler ve iş örnekleri doğrudan Ek-2’deki satırlardan alınmıştır.
| Grup | Listeden örnek | Yükümlülük süresi | Listede sayılan işlerden örnek |
|---|---|---|---|
| A – Kimyasal maddeler | Kurşun ve tuzları (kronik) | 3 yıl | Kurşunlu eski metallerden kurşun geri kazanımı |
| A – Kimyasal maddeler | Krom ve bileşikleri | 1 yıl | Galvanoteknik (elektrolitik kromlama) |
| A – Kimyasal maddeler | Benzen ve homologları (lökozlar) | 10 yıl | Çözücü olarak kullanım, boya ve vernik yapımı |
| B – Meslekî cilt hastalıkları | Kanserleşmeyen cilt hastalıkları (ekzema) | 2 ay | Nikel, altı değerli krom, çimento, deterjan ve temizlik maddeleriyle çalışma |
| C – Pnömokonyozlar ve solunum | Silikoz ve silikotüberküloz | 10 yıl | Kum kullanılan dökümhanelerde çapak alma, yüzey düzeltme, kumlama |
| C – Pnömokonyozlar ve solunum | Bissinoz | Akut 15 gün, kronik bulgular 3 yıl | Pamuk işleme; çırçır, harman, halaç ve tarak bölümleri |
| D – Meslekî bulaşıcı hastalıklar | Viral hepatit / tüberküloz | 6 ay / 1 yıl | Hastane, poliklinik ve laboratuvar çalışmaları |
| D – Meslekî bulaşıcı hastalıklar | Bruselloz | 6 ay | Mezbaha, hayvan ürünleri, süt ve süt ürünleri işleme |
| E – Fizik etkenler | Gürültüye bağlı işitme kaybı | 6 ay | Çekiçleme, perçinleme, dokuma tezgâhları, kompresörler |
| E – Fizik etkenler | Titreşime bağlı kemik-eklem zararları | 2 yıl | Basınçlı havayla çalışan el aletleri |
| E – Fizik etkenler | Kızılötesi ışınlara bağlı katarakt | 3 yıl | Ergimiş cam ve metal karşısında çalışma, dökümhaneler |
Tablodan iki pratik sonuç çıkar. Birincisi, kimyasal kaynaklı meslek hastalıkları yalnız kimya fabrikalarına özgü değildir; kromlama hattı olan bir yan sanayi tesisi, boya kabini olan bir mobilya atölyesi veya çimentoyla çalışan bir şantiye de A ve B gruplarına girer. İkincisi, fiziksel etkenler meslek hastalığı başlığı Bursa’nın metal, otomotiv ve tekstil işletmeleri için en yakın gruptur: gürültü, titreşim ve ısı aynı holde birlikte bulunabilir.
Yükümlülük süresi nedir, nasıl hesaplanır?
Yönetmelik md. 4/1-n yükümlülük süresini, sigortalının meslek hastalığına sebep olan işinden fiilen ayrıldığı tarih ile hastalığın ortaya çıktığı tarih arasında geçen en uzun süre olarak tanımlar. Hesap, maruziyetin bittiği günden başlar; çalışan aynı işte çalışmaya devam ediyorsa süre işlemeye başlamamıştır.
İki örnekle:
- Kum kullanan bir dökümhanede yıllarca çapak alma işinde çalışıp 2019’da işten ayrılan bir çalışana 2026’da silikoz tanısı konuyor. Aradan 7 yıl geçmiştir; silikoz için yükümlülük süresi 10 yıl olduğundan hastalık listedeki süre içindedir.
- Gürültülü bir işten 2024 başında ayrılan bir çalışanda 2026’da işitme kaybı saptanıyor. Gürültüye bağlı işitme kaybının yükümlülük süresi 6 ay olduğundan süre aşılmıştır.
İkinci örnek otomatik olarak reddedilmez. Yönetmelik md. 17/2’ye göre hastalık klinik ve laboratuvar bulgularıyla kesinleşmiş ve etken işyeri incelemesiyle kanıtlanmışsa, yükümlülük süresi aşılmış olsa bile Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu’nun kararıyla meslek hastalığı sayılabilir.
Listede bazı hastalıklar için asgari maruziyet şartı da aranır. Pnömokonyozun meslek hastalığı sayılabilmesi için, havasında pnömokonyoz yapacak yoğunlukta toz bulunan işyerlerinde toplam en az üç yıl çalışılmış olması gerekir (md. 20/1); yüksek yoğunluklu tozda hızlı ve ağır seyreden vakalar için ayrıca istisna öngörülmüştür. Gürültü başlığının açıklama notu da gürültülü işte belirli bir asgari çalışma süresi arar; kesin tanı için iki kulağa eşik odyogramı yapılmasını ve işyerinde sağlığa zarar verecek düzeyde gürültü bulunduğunun saptanmasını ister, varsa işe giriş ve periyodik muayenelerdeki odyogramlardan yararlanılmasını öngörür.
Liste işveren için ne anlama gelir?
Meslek hastalığı tanısı, çalışan işten ayrıldıktan yıllar sonra konabilir. Bu yüzden listeyi bir “hastane belgesi” olarak değil, işyerindeki maruziyet kayıtlarını düzenlemek için bir kontrol aracı olarak kullanın:
- Risk değerlendirmesinde etkeni adlandırın. “Toz” yerine “kuvars içeren kalıp kumu tozu”, “kimyasal” yerine “altı değerli krom” yazmak, ileride hangi liste başlığının ilgili olduğunu gösterir.
- Ölçüm sonuçlarını saklayın. Toz, gürültü ve kimyasal ölçüm raporları, işyeri incelemesinde etkenin varlığını ya da yokluğunu gösteren temel belgedir. Toz için ayrıntıları Tozla Mücadele Yönetmeliği, gürültü için 80, 85 ve 87 dB sınırları yazılarımızda bulabilirsiniz.
- Sağlık gözetimini listeyle eşleştirin. Silikoz riski olan işte akciğer grafisi, gürültülü işte odyometri, kromla çalışılan işte cilt muayenesi gibi tetkik kararlarını işyeri hekimi verir. Periyodik muayene sıklıkları için periyodik muayene ve tetkikler yazımıza bakın.
- Ön tanıda hızlı davranın. İşyeri hekimi, meslek hastalığı ön tanısı koyduğu vakaları SGK tarafından yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucularına sevk eder ve aynı ortamda çalışan diğer kişilerin muayenelerini tekrarlar.
- Bildirimi süresinde yapın. Meslek hastalığı, öğrenildikten sonra 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilir.
Meslek hastalığını süresinde bildirmemenin 2026 temel idari para cezası 44.443 TL, iş kazası ve meslek hastalığı kayıtlarını tutmamanın cezası 33.326 TL’dir. Tutarlar işyerinin tehlike sınıfı ve çalışan sayısına göre artırılır; hesap için idari para cezası aracını kullanabilirsiniz.
Tekstil, metal ve gıda işletmeleri için kısa kontrol listesi
Bursa’da baskın sektörlerde listenin en sık ilgilendirdiği başlıklar şöyle sıralanabilir:
- Tekstil: pamuk tozu (bissinoz), dokuma hollerinde gürültü, boya ve apre bölümlerinde kimyasallar. Sektör notları için tekstil sektörü sayfamıza bakabilirsiniz.
- Metal ve otomotiv yan sanayi: kaynak dumanındaki metaller, kromlama ve nikel kaplama, pres ve taşlamada gürültü, el aletlerinde titreşim, dökümde silika ve kızılötesi ışın.
- Gıda: hayvansal ürün işleyen tesislerde bruselloz gibi hayvandan bulaşan hastalıklar, temizlik kimyasallarıyla cilt hastalıkları, soğuk ve nemli ortam.
Bu başlıkların her biri için risk değerlendirmesinde maruziyetin kimde, ne kadar süreyle olduğunu yazın ve sağlık gözetimi planını buna göre kurun. Bu planı işyeri hekimliği hizmetimiz kapsamında çalışan bazında hazırlıyor, tetkikleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlıyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Meslek hastalıkları listesi kaç gruptan oluşur?
Beş gruptan: A grubu kimyasal maddelerle olan meslek hastalıkları, B grubu meslekî cilt hastalıkları, C grubu pnömokonyozlar ve diğer meslekî solunum sistemi hastalıkları, D grubu meslekî bulaşıcı hastalıklar, E grubu fizik etkenlerle olan meslek hastalıklarıdır.
Yükümlülük süresi dolduysa hastalık meslek hastalığı sayılmaz mı?
Sayılabilir. Hastalık klinik ve laboratuvar bulgularıyla kesinleşmiş ve etken işyeri incelemesiyle kanıtlanmışsa, Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu kararıyla meslek hastalığı kabul edilebilir.
Listede olmayan bir hastalık meslek hastalığı olabilir mi?
Bulaşıcı hastalıklar için yönetmelik bunu açıkça öngörür: listede yer almasa da işin gereği bulaştığı laboratuvar bulgularıyla kesinleşen hastalık meslek hastalığı sayılır ve en uzun kuluçka süresi yükümlülük süresi olarak alınır.
İşveren listeyi nasıl kullanmalı?
Risk değerlendirmesinde etkenleri liste başlıklarıyla uyumlu adlandırmak, ölçüm ve sağlık gözetimi kayıtlarını saklamak ve tetkik planını işyeri hekimiyle bu başlıklara göre kurmak için kullanmalıdır.
Tehlike sınıfınıza uygun süreyle görevlendirilen hekimle işe giriş ve periyodik muayene, işe uygunluk raporu ve sağlık gözetimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.