Ses Kısıklığı: Çağrı Merkezi ve Öğretmenlerde Risk

Mesleki ses kısıklığı kimlerde görülür?

Pazartesi sabahı net olan ses, cuma akşamı kısılıyorsa ve hafta sonu dinlenince geri geliyorsa, sorun büyük olasılıkla işin kendisindedir. Mesleki ses kısıklığı, sesi yoğun ve uzun süre kullanan çalışanlarda görülür:

Çağrı merkezi çalışanları: Vardiya boyunca neredeyse kesintisiz konuşur; çoğu zaman gürültülü bir salonda ve kulaklıkla.
Öğretmenler ve eğitmenler: Kalabalık sınıfta, yankılı ortamda ve art arda derslerde sesini yükseltir; beden eğitimi öğretmenleri açık alanda bağırarak ders verir.
Diğer ses meslekleri: Satış danışmanları, tur rehberleri, antrenörler, anons yapan çalışanlar ve gürültülü üretim alanında sözlü talimat veren ustabaşları.

Ses, gırtlaktaki ses tellerinin titreşimiyle oluşur. Ses telleri aşırı ve zorlanarak kullanıldığında yüzeylerinde şişlik ve tahriş başlar. Bu durum tekrarlandıkça kalıcı değişiklikler gelişebilir; bunların en bilineni ses teli nodülüdür. Nodül, genellikle iki ses telinin karşılıklı çarpıştığı bölgede oluşan ve sesin kalınlaşmasına, çatallanmasına ve çabuk yorulmasına yol açan bir sertleşmedir.

Ses yorgunluğu, nodül ve diğer bulgular

Çalışanların ve amirlerin belirtileri ayırt edebilmesi, erken önlem almanın ön koşuludur:

Bulgu	Nasıl fark edilir?	Ne yapılmalı?
Ses yorgunluğu	Gün sonunda kısılma, boğazda yanma veya kuruluk, konuşmak için daha fazla efor	Ses molaları, ortam önlemleri, ses hijyeni
Geçici ses kısıklığı	Soğuk algınlığı veya üst solunum yolu enfeksiyonuyla birlikte	Sesi dinlendirme, mümkünse geçici iş düzenlemesi
Ses teli nodülü şüphesi	Haftalarca süren kısıklık, sesin çatallanması, tiz seslere çıkamama	Kulak burun boğaz değerlendirmesi, gerekirse ses terapisi
Acil değerlendirme gerektiren durum	Ani ses kaybı, nefes darlığı, kan tükürme, yutma güçlüğü, boyunda şişlik	Gecikmeden sağlık kuruluşuna başvuru

Nodül ile diğer ses teli hastalıklarının ayrımı ancak gırtlağın kulak burun boğaz uzmanınca görüntülenmesiyle yapılır. Amerikan Kulak Burun Boğaz Akademisi’nin ses kısıklığı kılavuzu, dört hafta içinde düzelmeyen ses kısıklığında veya süresinden bağımsız olarak ciddi bir neden düşünülüyorsa gırtlağın muayene edilmesini önerir.

Çağrı merkezi ses yorgunluğu: ortam ve iş düzeni

Çağrı merkezi ses yorgunluğunu artıran etkenlerin çoğu, çalışanın kontrolünde değildir. İnsanlar gürültülü ortamda farkında olmadan seslerini yükseltir; kalabalık bir çağrı salonunda herkes biraz yüksek konuştuğunda ortam gürültüsü artar ve döngü büyür. Bu yüzden önlemler önce ortamdan başlamalıdır:

Akustik düzen: Masa arası ses yutucu paneller, tavan ve duvarlarda akustik malzeme ve masaların birbirine dönük olmaması ortam gürültüsünü düşürür. Kaynakta gürültü azaltma yöntemleri için gürültüyü kaynağında azaltma yazımıza bakabilirsiniz.
Kulaklık ve mikrofon: Gürültü önleyici mikrofonlu, iki kulaklı ve ayarlanabilir kulaklık, çalışanın kendi sesini duymasını kolaylaştırır ve bağırma ihtiyacını azaltır. Kulaklık ses seviyesi de işitme sağlığı için ayrıca değerlendirilmelidir.
Mola ve iş dağılımı: Ekranlı Araçlar Yönetmeliği md. 7, işverenin ekranlı araçla yapılan işlerde periyodik ara veya dönüşümlü iş planlamasını ister. Çağrı merkezinde bu aralar, sesin de dinlendiği aralar olarak düzenlenmelidir; dakika sınırı yönetmelikte yoktur, aralığı risk değerlendirmesi ve işyeri hekimi belirler. Ayrıntılar için ekranlı araçlarla çalışma yazımıza bakın.
Performans hedefleri: Çağrılar arasında hiç boşluk bırakmayan hedefler, nefes ve su molasını ortadan kaldırır. Hedefler belirlenirken ses yükü de hesaba katılmalıdır; iş yükü ve stres ilişkisi için iş stresi kaynakları ve önlemler yazımıza bakabilirsiniz.
Hava kalitesi: Klima ile kuruyan hava ses tellerini tahriş eder. Nem ve sıcaklık şikâyetleri ciddiye alınmalı, masada kapaklı su kabı bulundurulmasına izin verilmelidir.

Öğretmen ses sağlığı: sınıf koşulları

Öğretmen ses sağlığını belirleyen en önemli etken sınıfın kendisidir. Yankılı, kalabalık ve dış gürültüye açık bir sınıfta öğretmen, ders boyunca sesini yükseltmek zorunda kalır. Okul yönetimi ve işveren için uygulanabilir önlemler şunlardır:

Sınıf akustiği: Sert duvarlı, yankılı sınıflarda tavan ve duvar akustik malzemesi, sıra ayaklarına keçe ve dış gürültüye karşı pencere düzenlemesi.
Ses yükseltme: Büyük sınıflarda, spor salonunda ve açık alanda taşınabilir mikrofon ve hoparlör kullanımı.
Ders programı: Aynı öğretmene art arda çok sayıda ders yerine aralara ses gerektirmeyen görevler yerleştirmek.
Teneffüs nöbeti: Kalabalık bahçede bağırarak verilen uyarılar yerine düdük veya el işaretleri gibi ses gerektirmeyen yöntemler.
Hastalık dönemi: Üst solunum yolu enfeksiyonu geçiren öğretmenin sesi zorlanarak kullanılmamalıdır.

Anayasa Mahkemesi kararından sonra kamu kurumları ile 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri için uzman ve hekim yükümlülüğünün ertelemesi de sona erdi; özel okullar ve kurslar gibi kamu okulları da bu yükümlülük kapsamındadır. Özel okul ve kurslara özgü konular için özel okul ve kurslarda İSG yazımıza bakabilirsiniz.

Ses hijyeni: çalışana verilecek pratik öneriler

Ses hijyeni, sesi koruyan günlük alışkanlıkların bütünüdür. İşe başlama veya işe özgü riskler eğitiminde şu öneriler anlatılabilir:

Gün içinde düzenli su için; ses telleri nemli kaldığında daha az zorlanır.
Bağırmayın, ama fısıldamayın da; fısıltı da sesi zorlar. Normal ve rahat bir tonla konuşun.
Boğazınızı sert biçimde temizlemek yerine yutkunun veya bir yudum su için.
Molalarda konuşmayı azaltın; öğle arasını sesli toplantıya dönüştürmeyin.
Sigara ve sigara dumanından uzak durun.
Mide yanması ve reflü şikâyetiniz varsa bunu hekiminize söyleyin; reflü ses tellerini tahriş edebilir.
Hasta olduğunuzda sesinizi zorlamayın ve durumu amirinize bildirin.
Ses egzersizleri ve ısınma çalışmalarını, yalnızca bir kulak burun boğaz uzmanı veya ses terapistinin önerisiyle uygulayın.

İşyeri hekimi ne yapar? Hekime sevk edilecek belirtiler

İşyeri hekiminin rolü, ses kısıklığını “meslek gereği” diyerek normal saymamak, şikâyeti sistematik biçimde yakalamaktır:

İşe giriş muayenesi: Ses meslekleri için ses öyküsü sorgulanır: önceki ses şikâyetleri, kulak burun boğaz tedavileri, sigara ve reflü.
Periyodik muayene: Ses şikâyeti, kısıklığın süresi ve sıklığı kayda geçirilir; aynı ekipte birden fazla çalışanda şikâyet varsa ortam ve iş düzeni incelenir.
Sevk: Dört haftayı geçen kısıklık ve acil değerlendirme gerektiren belirtilerde çalışan kulak burun boğaz uzmanına yönlendirilir.
İşe uygunluk ve düzenleme: Tedavi sürecinde çalışanın geçici olarak daha az konuşma gerektiren bir işe verilmesi veya ses yükünün azaltılması önerilebilir.
Meslek hastalığı şüphesi: 6331 sayılı Kanun meslek hastalığını, mesleki risklere maruziyet sonucu ortaya çıkan hastalık olarak tanımlar. Hangi hastalıkların meslek hastalığı sayılacağı Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği’nin Ek-2 listesine göre belirlenir; değerlendirme yetkili sağlık kurulları ve SGK tarafından yapılır. İşyeri hekiminin görevi şüpheyi kayda geçirmek ve süreci başlatmaktır; adımlar için meslek hastalığı şüphesinde hekim yazımıza bakabilirsiniz.

Çalışanların sağlık bilgileri gizlidir; paylaşımın sınırları için çalışan sağlık bilgileri ve KVKK yazımıza bakabilirsiniz. Bursa ve çevre illerdeki çağrı merkezlerinde, okullarda ve kurslarda ses şikâyetlerinin muayene ve takibini işyeri hekimliği ve sağlık gözetimi hizmetlerimiz kapsamında yürütüyoruz. Sektöre özgü diğer konular için ofis ve perakende sayfamıza bakabilirsiniz.

İşveren için kontrol listesi

Risk değerlendirmesinde ses yükü, ses meslekleri için ayrı bir tehlike olarak yer alıyor mu?
Çağrı salonunda veya sınıfta akustik önlemler değerlendirildi mi?
Kulaklık ve mikrofonlar işe uygun, kişiye ait ve bakımlı mı?
Molalar ve iş dağılımı, sesin dinlenmesine imkân verecek şekilde planlandı mı?
Çalışanlar masada veya sınıfta suya kolayca ulaşabiliyor mu?
Ses hijyeni eğitimde anlatılıyor mu?
Ses şikâyetleri periyodik muayenede sorgulanıp kayda geçiriliyor mu?
Uzun süren kısıklıkta sevk ve geçici iş düzenlemesi için yazılı bir yol var mı?

Periyodik muayene tarihlerini İSG takvimi ile planlayabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Ses teli nodülü meslek hastalığı sayılır mı?

Bir hastalığın meslek hastalığı sayılıp sayılmayacağı, yönetmelikteki meslek hastalıkları listesine ve yetkili sağlık kurulları ile SGK’nın değerlendirmesine göre belirlenir. İşyeri hekimi, işle ilişkili olduğundan şüphelendiği ses teli hastalığını kayda geçirir ve çalışanı yönlendirir.

Çağrı merkezinde ne sıklıkla ses molası verilmelidir?

Mevzuatta dakika olarak bir mola süresi yoktur. Ekranlı Araçlar Yönetmeliği periyodik ara veya dönüşümlü iş planlanmasını ister; aralığı risk değerlendirmesi ve işyeri hekimi, çağrı yoğunluğu ve ses yükünü dikkate alarak belirler.

Ses kısıklığı ne zaman doktora gitmeyi gerektirir?

Dört haftayı geçen ses kısıklığında veya ani ses kaybı, nefes darlığı, kan tükürme, yutma güçlüğü ve boyunda şişlik gibi belirtilerde kulak burun boğaz değerlendirmesi gerekir.

Öğretmenler için mikrofon kullanmak gerçekten fark yaratır mı?

Büyük sınıflarda, spor salonunda ve açık alanda ses yükseltme sistemi, öğretmenin sesini zorlamadan duyulmasını sağlar. Sınıf akustiğini iyileştirmek ve ders programına ses molaları eklemekle birlikte kullanıldığında daha etkilidir.