Kısaca
Mevzuatta “şu dereceden sonra çalışılmaz” diyen bir sınır yoktur; sıcak havada çalışma, sıcaklık, nem, güneş, iş yükü ve giysi birlikte değerlendirilerek risk değerlendirmesiyle yönetilir. Yaz önlemlerinin omurgası beş başlıktır: işe yakın serin su, gerçekten serin bir mola yeri, ağır işlerin serin saatlere kaydırılması, yeni başlayanlar için kademeli uyum süreci ve belirti gösteren çalışanın hemen işten alınması.
Sıcak havada çalışma için mevzuat ne söyler?
Haziranın ilk sıcak haftasında şantiyede, çatıda ya da metal çatılı bir depoda en sık duyulan soru aynıdır: “Hava kaç derece olunca çalışmayı durduruyoruz?” Sıcak havada çalışma için mevzuatımızda böyle bir eşik değer yoktur. Bunun yerine yönetmelikler işverene, sıcaktan doğan riski değerlendirip önlem alma görevi verir.
İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik Ek-I’de üç hüküm doğrudan bu konuya dokunur:
- Madde 64: Açık alanda yapılan çalışmalarda riskler değerlendirilir ve çalışanlar özellikle olumsuz hava şartlarına karşı korunur.
- Madde 20: İşin niteliği gereği sürekli çok sıcak ortamda çalışılması zorunluysa, çalışanları fazla sıcaktan koruyucu tedbirler alınır.
- Madde 46: On ve daha fazla çalışanın bulunduğu işyerlerinde uygun bir dinlenme yeri sağlanır.
Bu hükümlerin arkasında 6331 sayılı Kanun’un genel kuralı durur: işveren risk değerlendirmesi yapar ya da yaptırır ve sağlık ile güvenlik için gereken her türlü tedbiri alır (md. 4, md. 10). Yani yaz, risk değerlendirmenizde ayrı bir satır olmalıdır: hangi işler güneş altında, hangi bölümler sıcak, kimler daha hassas ve hangi önlem kimin sorumluluğunda?
Bu yazı mevsimsel önlemlere odaklanır. Fırın, ocak ve kazan başı gibi yıl boyu süren sıcak işlerdeki ölçümü dökümhane ve fırın başında ısı stresi (WBGT) yazımızda, belirti ve ilk müdahaleyi ısı çarpması belirtileri ve müdahale yazımızda anlattık.
Açık alanda sıcak: riski yalnız termometre belirlemez
Hava durumu uygulamasındaki sıcaklık, çalışanın gerçekte maruz kaldığı ısı yükünün yalnızca bir parçasıdır. Aynı 33 °C, gölgede masa başı işte katlanılabilir; güneş altında, beton döşemede kalıp söken bir işçi içinse bambaşka bir yüktür. Yaz değerlendirmesinde şu etkenleri birlikte ele alın:
| Etken | Neden önemli? | Sahada nasıl anlaşılır? |
|---|---|---|
| Nem | Ter buharlaşamaz, vücut soğuyamaz | Ter damlıyor ama giysi kurumuyor, hava “ağır” |
| Doğrudan güneş ve ışınım | Çatı, asfalt, beton ve sac yüzeyler ısıyı geri yansıtır | Yüzeye elle dokunulamıyor, çatı katında hava titriyor |
| Hava hareketi | Rüzgârsız alanda serinleme azalır | Kapalı kalıp içi, çukur, tank içi, rüzgâr almayan cephe |
| İş yükü | Ağır iş vücutta ek ısı üretir | Kaldırma, kazma, demir bağlama, malzeme taşıma |
| Giysi ve KKD | Tulum, kimyasal giysi, yüz siperi ısının atılmasını engeller | Koruyucu giysiyle kısa sürede yorulma |
| Kişisel durum | Kronik hastalık, bazı ilaçlar, yaş, yorgunluk, oruç | İşyeri hekiminin bildiği sağlık bilgileri, çalışan beyanı |
Bu tabloyu risk değerlendirmesinde iş bazında doldurun. Örneğin bir inşaat şantiyesinde çatı su yalıtımı, kalıp ve demir işleri, asfalt ve beton dökümü “yüksek”; şantiye konteynerinde yapılan evrak işi “düşük” olarak ayrılır. Sıcağın belirli bir işte sağlık riski oluşturup oluşturmadığından emin değilseniz ölçümü yetkili laboratuvarlarla planlarız; sonucu iş-dinlenme planına dönüştürmek ayrı bir adımdır.
Su, gölge ve mola: yaz aylarında iş güvenliğinin temeli
Yaz aylarında iş güvenliği için en etkili üç önlem en basit olanlardır. Ancak sahada çoğu zaman kâğıt üzerinde kalırlar: su var ama 300 metre ötede, mola var ama güneşte, gölge var ama yalnızca ustabaşının aracında.
Su: Serin içme suyunu çalışanın işini bırakıp uzun yol yürümesine gerek kalmadan ulaşabileceği yere koyun. Çatıda çalışan ekibe su, çatıya çıkmadan önce verilmelidir. Kişiye ait, isim yazılı mataralar paylaşımı ve hijyen sorununu azaltır. Ne kadar su içileceğine dair pratik bir başlangıç, WBGT yazımızdaki öneriler bölümünde yer alır; burada önemli olan, susamayı beklemeden düzenli içmenin bir vardiya kuralı hâline gelmesidir.
Gölge: Açık sahada gölgeli dinlenme yeri kurun: tente, şantiye konteyneri, çadır veya binanın güneş almayan cephesi. Gölge alanı, ekibin tamamının aynı anda oturabileceği büyüklükte olmalıdır. Kapalı alanda dinlenme yeri, sıcak proses alanından ayrı ve havalandırılmış olmalıdır.
Mola: 4857 sayılı İş Kanunu md. 68 asgari ara dinlenmesini düzenler; sıcak günlerde bu yeterli olmayabilir. Risk değerlendirmesi ağır işler için kısa ve sık serinleme molaları öngörüyorsa bunu yazılı hâle getirin ve ustabaşına uygulama yetkisi verin.
Sıcak hava çalışma saatleri: ağır işleri serin saatlere kaydırın
Sıcak hava çalışma saatleri konusundaki en etkili önlem, ağır ve güneşe açık işleri günün serin saatlerine almaktır. Bunun için tüm vardiyayı değiştirmek gerekmez; çoğu işletmede iş sırasını değiştirmek yeter.
| İş | Serin saatlere alınabilir mi? | Öğle sıcağında yapılabilecek iş |
|---|---|---|
| Çatı yalıtımı, çatı kaplama | Sabah erken başlanıp öğleye kadar bitirilir | Malzeme hazırlığı gölgede |
| Beton dökümü, kalıp işleri | Döküm sabah saatlerine planlanır | Kapalı katlarda iç işler |
| Malzeme indirme ve taşıma | Sevkiyat sabah veya akşamüstüne alınır | Depo içi düzenleme |
| Bakım ve onarım dış saha işleri | Gün içinde gölgeye göre sıralanır | Atölye içi parça hazırlığı |
Saatleri kaydırırken iki hukuki sınırı unutmayın. Birincisi, 4857 sayılı Kanun md. 69’a göre saat 20.00 ile 06.00 arası gece dönemidir ve gece çalışması kural olarak yedi buçuk saati geçemez. İşi sabah 06.00’dan önceye çekmek, çalışmanın bir kısmını gece dönemine sokar. İkincisi, çalışma saatlerindeki kalıcı değişiklikler iş sözleşmeleri ve iç düzenle ilgilidir; bu nedenle saat değişikliğini insan kaynakları ve hukuk birimiyle birlikte planlayın. Gece çalışmasının diğer yönleri için gece postalarında çalışma yazımıza bakabilirsiniz.
Uyum süreci: yeni başlayan ve izinden dönen çalışan
Vücut sıcağa birkaç gün içinde uyum sağlar: terleme daha erken başlar, kalp aynı işte daha az zorlanır. Uyum sağlamamış bir çalışan ise ilk günlerde ısıya bağlı hastalık açısından en savunmasız kişidir. Yazın işe alınan mevsimlik işçi, şantiyeye yeni gelen taşeron ekibi ve yıllık izinden dönen çalışan bu gruptadır.
ABD Ulusal İş Güvenliği ve Sağlığı Enstitüsü’nün (NIOSH) sıcak ortamlara ilişkin kriter belgesi kademeli bir uyum planı önerir:
- Bu işte daha önce çalışmış olanlar: İlk gün sıcağa maruz kalınan sürenin en fazla yüzde 50’si, ikinci gün yüzde 60’ı, üçüncü gün yüzde 80’i, dördüncü gün tamamı.
- Yeni çalışanlar: İlk gün en fazla yüzde 20, sonraki her gün yüzde 20 artış.
İşe yeni başlayanlarda kaza riskinin diğer nedenleri için işe yeni başlayanlarda kaza riski yazımıza bakabilirsiniz. Yaz aylarına denk gelen Ramazan dönemi için ayrıca oruçlu çalışanlar yazımızdaki önerileri değerlendirin.
Kapalı alanlarda yaz önlemleri
Sıcak yalnız açık sahanın sorunu değildir. Sac çatılı depolar, havalandırması zayıf üretim holleri, ram ve kurutma makinelerinin bulunduğu tekstil bölümleri ve sevkiyat rampaları yazın içeride de ağır koşullar yaratır. Kapalı alanlar için şu sırayı izleyin:
- Isı kaynağını ayırın. Sıcak proses ekipmanını yalıtın, sıcak havayı kaynağında emin; ısı yayan cihazları çalışma noktalarından uzaklaştırın.
- Havalandırmayı kontrol edin. Mekanik havalandırma ve klima tesisatının yıllık periyodik kontrolü ve filtre bakımı yaz öncesine denk getirilirse, kapasite kaybı sıcak günlerden önce fark edilir.
- Çatıdan gelen ısıyı azaltın. Çatı yalıtımı, açık renkli kaplama ve çatı havalandırması uzun vadeli çözümlerdir.
- Vantilatöre aşırı güvenmeyin. Hava sıcaklığı vücut sıcaklığına yaklaştığında vantilatörün serinletme etkisi azalır; tek başına çözüm olarak görülmemelidir.
- Yükleme rampasını unutmayın. Kapı açıkken güneş alan rampada forklift operatörü ve sevkiyat ekibi en sıcak koşullarda çalışır; iş sırası buna göre düzenlenmelidir.
Büro ve mağaza gibi ortamlarda konu sağlık riskinden çok konfordur; bunun için termal konfor ölçümü yazımızdaki yaz düzeltmelerine bakabilirsiniz.
Sıcak havada çalışma kontrol listesi
Yaz başlamadan önce, mayıs sonunda bu listeyi ustabaşları ve iş güvenliği uzmanıyla birlikte gözden geçirin:
- Risk değerlendirmesinde sıcakla ilgili işler ve hassas çalışanlar ayrıca belirlendi mi?
- Her çalışma noktasına yakın, serin içme suyu ve kişisel matara sağlandı mı?
- Açık sahada ekibin tamamını alacak gölgeli dinlenme yeri kuruldu mu?
- Ağır ve güneşe açık işler sabah ve akşamüstü saatlerine planlandı mı?
- Yeni başlayan ve izinden dönen çalışanlar için yazılı uyum planı var mı?
- Çalışanlar ısı bitkinliği ve ısı çarpması belirtileri konusunda bilgilendirildi mi?
- Ustabaşına, çalışanı belirti gösterdiğinde işten alma ve iş temposunu düşürme yetkisi verildi mi?
- Kronik hastalığı olan veya ilaç kullanan çalışanlar için işyeri hekiminin görüşü alındı mı?
- Acil durum planında sıcakla ilgili senaryo, serinletme malzemesi ve 112’yi arama kuralı var mı?
- Kapalı alanlarda havalandırma ve klimanın bakımı yaz öncesinde yapıldı mı?
- Açık renkli, terletmeyen iş kıyafeti ve gerekiyorsa ense korumalı baret seçenekleri değerlendirildi mi?
- Meteoroloji uyarıları takip edilip sıcak günlerde iş programı gözden geçiriliyor mu?
Yaz hazırlığını her yıl aynı tarihte başlatmak için mayıs sonunu İSG takvimine ekleyebilirsiniz. Bursa ve çevre illerdeki şantiye ve üretim tesislerinde sıcakla ilgili işleri risk değerlendirmesi kapsamında ele alıyor, hassas çalışanların değerlendirmesini işyeri hekimliği hizmetimizle birlikte yürütüyoruz. Şantiyeye özgü diğer kontroller için şantiye İSG kontrol listesi yazımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Sıcaklık kaç derece olunca çalışma durdurulur?
Mevzuatta çalışmayı durduran sabit bir sıcaklık değeri yoktur. Karar; sıcaklık, nem, güneş, iş yükü ve giysi birlikte değerlendirilerek risk değerlendirmesiyle verilir. Ağır işlerde iş-dinlenme planı ve gerekiyorsa ölçüm sonucu esas alınır; belirti gösteren çalışan hemen işten alınır.
Açık alanda çalışana sıcak havada ek mola vermek zorunlu mu?
Kanundaki ara dinlenmesi asgari süredir. Risk değerlendirmesi sıcağın ağır işlerde sağlık riski oluşturduğunu gösteriyorsa, ek serinleme molaları işverenin alması gereken tedbirlerden biri hâline gelir. Bu molaların gölgede veya serin bir yerde yapılması gerekir.
Uyum süreci kaç gün sürer?
NIOSH’un önerisine göre işi daha önce yapmış çalışanlar için dört gün, yeni çalışanlar için ise yüzde 20’den başlayıp her gün yüzde 20 artan bir plan uygulanır. Uzun izinden dönen çalışan da kademeli plana alınmalıdır.
Çalışanda ısı çarpması belirtisi görülürse ne yapılır?
Bilinç bulanıklığı, anlamsız konuşma, sendeleme veya bayılma varsa 112 aranır ve ambulans beklenirken çalışan hemen serinletilir. Ayrıntılı adımlar için ısı çarpması belirtileri ve müdahale yazımıza bakın.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.