Dökümhane ve Fırın Başında Isı Stresi (WBGT)

Fırın başında çalışma: ısı stresi neden mevsimden bağımsızdır?

Ocak kapağı açıldığında yüzünüze vuran sıcaklık, havadan gelmez; akkor metalden ve fırın duvarından yayılan ışınımdan gelir. Bu yüzden ocak başındaki ısı yükü ocak ayında da temmuz ayında da vardır; yaz yalnızca üzerine ekler. Duvardaki termometrenin gösterdiği dökümhane sıcaklık değeri bu yükü yansıtmaz; ısı stresini ölçmenin yolu WBGT ölçümüdür. Bursa’nın otomotiv ve makine sanayisine parça üreten dökümhanelerde, dövme ve ısıl işlem atölyelerinde, cam ve seramik fırınlarında ve kazan dairelerinde çalışanların sorunu termal konfor değil, ısı stresidir: vücudun ürettiği ve dışarıdan aldığı ısıyı atamaması.

Mevzuat bu ayrımı yapar. İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik Ek-1’in 19. maddesi ortam sıcaklığının çalışma şekline ve harcanan güce uygun olmasını ister ve ölçüm ile değerlendirmede TS EN 27243 standardından yararlanılabileceğini söyler. 20. madde ise işin niteliği gereği sürekli çok sıcak bir ortamda çalışmanın zorunlu olduğu hâllerde çalışanları fazla sıcaktan koruyucu tedbirlerin alınmasını ister. TS EN 27243, ısı stresini WBGT göstergesiyle değerlendiren ISO 7243 standardının 1989 sürümüne dayanır; standardın güncel sürümü ISO 7243:2017’dir. Büro ve mağazalardaki sıcaklık şikâyetleri için termal konfor ölçümü yazımıza bakabilirsiniz; bu yazı sıcak proses başındaki işlere odaklanır.

WBGT ölçümü nedir, ısı stresi indeksi nasıl hesaplanır?

WBGT (yaş termometre küre sıcaklığı), dört çevresel etkeni, yani hava sıcaklığını, nemi, hava hareketini ve ışınımı tek bir sıcaklık değerinde toplayan bir ısı stresi indeksidir. Üç sensörle ölçülür:

Sensör	Ne ölçer?	Fırın başında neyi yakalar?
Doğal yaş termometre (Tnw)	Islak fitille sarılı, doğal hava akımına açık termometre; nem ve hava hareketinin etkisini birlikte gösterir	Terin buharlaşıp buharlaşamayacağını
Siyah küre termometre (Tg)	Mat siyah bir kürenin içindeki sıcaklık; ışınım yükünü gösterir	Ocak, pota ve sıcak parçadan gelen ışınımı
Kuru termometre (Ta)	Hava sıcaklığı	Yalnız güneş altında formüle girer

ISO 7243:2017 iki formül verir:

Güneş yükü olmayan ortamlar (kapalı atölye): WBGT = 0,7 × Tnw + 0,3 × Tg
Güneş yükü olan ortamlar: WBGT = 0,7 × Tnw + 0,2 × Tg + 0,1 × Ta

Formülde en büyük ağırlığın doğal yaş termometrede olması, nemin ve terin buharlaşmasının ısı dengesindeki önemini gösterir. Dökümhanede ise küre termometre ocak başında hava sıcaklığından çok daha yüksek okur; bu fark, sorunun havalandırmayla değil ışınımı kesmekle çözüleceğinin işaretidir.

WBGT ölçümü nasıl planlanır: nokta, süre ve iş yükü

Bir WBGT ölçümünün işe yaraması için “ne zaman, nerede ve kim için” sorularının önceden cevaplanması gerekir. ISO 7243:2017’nin ölçüm kuralları şunlardır:

Zaman: Ölçüm, ısı stresinin en yüksek olduğu dönemde yapılır. Ocak başında bu, ergitme ve döküm saatleridir; yazın öğle sonrası dış ortam da etkiler.
Süre: Değerlendirme yaklaşık 1 saatlik temsilî bir dönem üzerinden yapılır. Ortam değişiyorsa değerler süreleriyle ağırlıklandırılarak ortalaması alınır.
Nokta: Sensörler normalde çalışanın karın hizasına yerleştirilir. Ortam homojen değilse, ölçüm ısı stresinin en yüksek olduğu konumda yapılır.
İş türleri: Sabah hafif, öğleden sonra ağır iş yapılıyorsa her biri ayrı ölçülür ve ayrı değerlendirilir.
Giysi: Referans değerler pamuklu iş kıyafetine göredir. Alüminize önlük veya buhar geçirmeyen tulum gibi farklı giysilerde ölçülen değere giysi düzeltme değeri (CAV) eklenir; düzeltme bilinmiyorsa ayrıntılı analiz yapılır.

Ölçülen ortamın yanında iş yükü, yani metabolik hız da belirlenir; aynı ortamda pota taşıyan çalışan, pano başında bekleyen çalışandan çok daha fazla ısı üretir. Standart beş sınıf kullanır. Aşağıdaki tablo dökümhane işlerinden örnekler verir; kesin sınıfı ölçüm raporu belirler:

Metabolik hız sınıfı	Genel tanım	Dökümhaneden örnek
0 – Dinlenme	Oturarak dinlenme	Serin dinlenme odasında mola
1 – Düşük	Hafif el-kol işi, ayakta kontrol	Kumanda panosu, numune okuma
2 – Orta	Sürekli el-kol ve gövde işi	Maça yerleştirme, hafif taşlama
3 – Yüksek	Yoğun kol ve gövde işi, ağır yük	Elle pota taşıma, cüruf alma, kürekle kum
4 – Çok yüksek	En yüksek tempoda ağır iş	Acil müdahalede hızlı kürek, merdiven çıkarak taşıma

Hangi sınıfa girildiğinde şüphe varsa standart, yüksek olan sınıfın kullanılmasını ister. WBGT ölçümünü İSGGM yeterlik belgeli laboratuvarlarla planlıyor, sonuçlarını risk değerlendirmesine işliyoruz. Hangi ölçümlerin zorunlu olduğunu ortam ölçümü zorunlu işyerleri yazımızda topladık.

Sonucu yorumlamak: referans değer aşılırsa ne yapılır?

ISO 7243, ölçülen WBGT’yi Ek A’daki referans değerlerle karşılaştırır. Referans değerler 8 saate kadar sürdürülebilir maruziyete göre belirlenmiştir; metabolik hız arttıkça düşer ve sıcağa alışmamış (aklimatize olmamış) kişiler için daha düşüktür. Ölçülen değer referansın üzerindeyse ısıya bağlı hastalık riski artar ve standart iki yol gösterir: ısı stresini işyerinde doğrudan azaltmak veya ISO 7933’e göre ayrıntılı analiz yapmak.

Önlemleri kontrol hiyerarşisi sırasıyla düşünün:

Kaynakta: Ocak kapağının açık kaldığı süreyi kısaltın, ocak ağzına ve döküm hattına ışınım perdesi (yansıtıcı panel, su perdesi, zincir perde) koyun, sıcak parçaların soğuma alanını çalışma noktasından ayırın.
Mühendislik: Sabit çalışma noktalarına lokal soğutma (spot hava) verin, kumanda noktasını kapalı ve klimalı bir kabine alın, elle taşımayı mekanik pota taşımaya çevirin.
Organizasyon: İş-dinlenme döngüsü, görev rotasyonu, ağır işleri günün serin saatlerine kaydırma.
KKD: Alüminize önlük ve yüz siperi ışınımı keser, ancak terin buharlaşmasını da engeller; bu yüzden ölçümde giysi düzeltmesi hesaba katılmalıdır.

Sıcak ortamda iş dinlenme süresi nasıl planlanır?

ISO 7243, ortamın ve iş yükünün saat içinde değiştiği durumlarda süreye göre ağırlıklı ortalama alınmasını ister. Bu, iş-dinlenme döngüsünü hesaplanabilir kılar: dinlenme, hem ortalama WBGT’yi hem de ortalama metabolik hızı düşürür. Ancak bu yalnızca dinlenme serin bir yerde yapılıyorsa işe yarar.

Örnek bir hesap (değerler örnektir, kendi ölçüm raporunuzdaki değerleri kullanın):

Senaryo	Ocak başı (WBGT 31 °C)	Dinlenme yeri	Saatlik ağırlıklı WBGT
A	40 dakika	Klimalı dinlenme odası, WBGT 22 °C, 20 dakika	(31 × 40 + 22 × 20) / 60 = 28,0 °C
B	40 dakika	Ocağın yanındaki bank, WBGT 29 °C, 20 dakika	(31 × 40 + 29 × 20) / 60 = 30,3 °C
C	30 dakika	Klimalı dinlenme odası, WBGT 22 °C, 30 dakika	(31 × 30 + 22 × 30) / 60 = 26,5 °C

A ile B arasındaki tek fark dinlenmenin yeridir. Ocağın yanında oturmak mola sayılsa da ısı yükünü neredeyse hiç düşürmez. Bulunan saatlik ortalama, aynı saat için hesaplanan ortalama metabolik hız sınıfının referans değeriyle karşılaştırılır; aşım sürüyorsa C gibi daha uzun dinlenme veya daha serin bir dinlenme yeri gerekir.

Döngüyü kurarken şu noktaları yazılı hâle getirin:

Dinlenme odası ocak alanına yakın, gölgeli ya da klimalı, oturma yeri ve soğuk içme suyu olan bir yer olsun.
Ağır işler (pota taşıma, cüruf alma, ocak bakımı) aynı kişide üst üste gelmesin; rotasyon çizelgesi hazırlayın.
Isı yükü yüksek günlerde vardiya amirine iş temposunu düşürme yetkisi verin.

Süre sınırı da unutulmamalıdır. Sağlık Kuralları Bakımından Günde Azami Yedi Buçuk Saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Yönetmelik, kalıp kumunun hazırlanmasından maden eritme ve dökme işlerine kadar döküm işlerinde günlük çalışmayı 7,5 saatle sınırlar. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 41. maddesine göre sağlık nedenleriyle süresi kısaltılmış bu işlerde fazla çalışma da yaptırılamaz. Dökümhanedeki diğer riskler için dökümhanelerde iş güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.

Sıvı takviyesi ve sağlık gözetimi

Isı stresinde vücut terle soğur; ter kaybı karşılanmazsa kan hacmi düşer, kalp yükü artar ve dikkat dağılır. NIOSH’un önerileri sahada uygulanabilir bir başlangıç noktasıdır:

Orta düzeyde sıcak işte, 15–20 dakikada bir yaklaşık 1 su bardağı (240 ml) su için; susamayı beklemeyin.
Sıvı alımı genel olarak saatte 6 bardağı (yaklaşık 1,4 litre) aşmamalıdır.
Su, iş alanına yakın, kolay ulaşılır ve 15 °C’nin altında olmalıdır.
Saatlerce süren yoğun terlemede elektrolit içeren içecekler gerekir; alkol, yüksek kafeinli ve şekerli içecekler sınırlanır.

Pratikte bunu çalışana bırakmayın: ocak başına yakın soğuk su istasyonu, kişisel ve üzerinde isim yazan matara, molalarda su içmenin vardiya amiri tarafından hatırlatılması ve idrar renginin koyulaşmasının su eksikliği işareti olduğunun eğitimde anlatılması işe yarar.

Sağlık gözetimi tarafında işyeri hekimi, işe giriş ve periyodik muayenede ısıya toleransı azaltabilecek durumları ve kullanılan ilaçları değerlendirir, gerekirse çalışana kısıtlama getirir. Baş dönmesi, bulantı, kas krampı ve aşırı yorgunluk ısıya bağlı hastalığın erken belirtileridir; bilinç bulanıklığı ise acil durumdur. Belirtiler ve ilk müdahale için ısı çarpması belirtileri ve müdahale yazımıza bakın.

Denetimde sık görülen eksikler

Hava sıcaklığını ısı stresi ölçümü sanmak. Duvardaki termometre ışınımı göstermez; ocak başında küre termometre olmadan yapılan değerlendirme eksiktir.
Ölçümü serin bir sabah yapmak. Ölçüm, en yüksek ısı yükünün olduğu saatte ve gerçek iş yüküyle yapılmalıdır.
Molayı ocak yanında vermek. Yukarıdaki örnekte görüldüğü gibi bu, döngüyü kâğıt üzerinde bırakır.
Sonucu risk değerlendirmesine işlememek. 6331 sayılı Kanun md. 10, risk değerlendirmesi için gerekli ölçüm ve araştırmaların yapılmasını ister; ölçüm sonucu ve alınan önlem aynı dosyada izlenebilmelidir.

Ölçüm ve kontrol tarihlerini İSG takvimi ile planlayabilir, sektöre özgü konular için metal ve makine sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

WBGT ölçümü hangi işyerlerinde gerekir?

Mevzuat belirli bir işyeri listesi vermez; sürekli çok sıcak ortamda çalışılan her yerde koruyucu tedbir ister ve değerlendirmede TS EN 27243’e atıf yapar. Dökümhane, dövmehane, ısıl işlem, cam ve seramik fırınları, kazan daireleri ve yazın açık havada ağır iş yapılan alanlar tipik örneklerdir; gerekliliği risk değerlendirmesi belirler.

WBGT ile hava sıcaklığı arasındaki fark nedir?

Hava sıcaklığı yalnız havanın sıcaklığını gösterir. WBGT ise nem, hava hareketi ve sıcak yüzeylerden gelen ışınımı da hesaba katar. Ocak başında hava sıcaklığı makul görünürken ışınım nedeniyle WBGT çok yüksek çıkabilir.

İş-dinlenme süresi mevzuatta belirlenmiş mi?

Hayır, mevzuat sabit bir oran vermez. Oran, ölçülen WBGT, iş yükü ve dinlenme yerinin sıcaklığıyla hesaplanır. Döküm işlerinde ayrıca günlük 7,5 saat sınırı ve fazla çalışma yasağı vardır.

Dinlenme ocak başında verilirse sayılır mı?

Mola olarak sayılabilir, ancak ısı yükünü belirgin biçimde düşürmez. Saatlik ortalamayı düşürmek için dinlenmenin serin, gölgeli veya klimalı bir alanda yapılması gerekir.