Kısaca
Isı çarpmasını ısı bitkinliğinden ayıran en önemli belirti bilinç ve davranış değişikliğidir: kafa karışıklığı, anlamsız konuşma, sendeleme, nöbet ya da bayılma. Bu belirtilerden biri varsa 112 aranır ve ambulans beklenirken çalışan hemen serinletilir. Isı bitkinliğinde ise çalışan sıcaktan uzaklaştırılır, dinlendirilir ve sıvı verilir; düzelmiyorsa ya da kötüleşiyorsa o da acil durum kabul edilir.
Isı çarpması belirtileri yalnız yazın mı görülür?
Isı çarpması çoğunlukla yaz aylarıyla anılır, ama işyerinde risk takvime değil işe bağlıdır. Dökümhanede ocak başı, dövme ve ısıl işlem, fırın ve pastane, kazan dairesi, tekstil terbiyesinde ram ve kurutma makineleri, endüstriyel çamaşırhane ve büyük mutfaklar yılın her ayında sıcak ortamdır. Kimyasal koruyucu tulum, aluminize giysi veya ağır KKD giyen çalışanlarda vücut ısısı, ortam sıcaklığı yüksek olmasa da hızla artabilir.
İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği Ek-I md. 20, işin niteliği gereği sürekli çok sıcak veya çok soğuk ortamda çalışılması zorunlu olan hâllerde çalışanları koruyucu tedbirlerin alınmasını ister. Bu tedbirlerin önemli bir parçası, sıcaktan etkilenen çalışanı erken fark edip doğru müdahaleyi yapabilecek bir ekiptir. Bu yazı, ısı çarpması belirtilerini ve müdahaleyi, yanındaki çalışma arkadaşının uygulayabileceği biçimde anlatıyor. Ortam koşullarının ölçülmesi ve düzeltilmesi ayrı bir konudur; onu termal konfor ölçümü yazımızda ele aldık.
Sıcak stresinin basamakları
Sıcağın vücuttaki etkisi hafiften ağıra doğru ilerler. Her basamak bir sonrakinin habercisi olabilir:
| Tablo | Tipik belirtiler | Bilinç | İlk yapılacak |
|---|---|---|---|
| Sıcakta bayılma | Uzun süre ayakta durduktan ya da aniden kalktıktan sonra kısa süreli baş dönmesi veya bayılma | Uzanınca kısa sürede düzelir | Serin yere yatırın, bacakları kaldırın, sıvı verin |
| Isı krampı | Yoğun terlemeden sonra bacak, kol veya karın kaslarında ağrılı kasılma | Normal | Dinlendirin, serinletin, su ve tuz içeren sıvı verin |
| Isı bitkinliği | Yoğun terleme, solgun ve nemli cilt, halsizlik, baş ağrısı, bulantı, kusma, susama, hızlı nabız | Normal; çalışan durumunu anlatabilir | Sıcaktan uzaklaştırın, giysileri gevşetin, serinletin, sıvı verin; izleyin |
| Isı çarpması | Vücut ısısında belirgin yükselme; sıcak cilt (kuru ya da terli olabilir); kafa karışıklığı, saçma konuşma, sendeleme, nöbet, bayılma | Bozulmuştur | 112’yi arayın ve beklemeden serinletmeye başlayın |
Isı çarpması, hayatı tehdit eden bir acil durumdur. Diğer üç tablo genellikle dinlenme ve serinletmeyle düzelir, ancak çalışma sürdürülürse ısı çarpmasına ilerleyebilir.
Isı bitkinliği mi, ısı çarpması mı?
Sahada termometre çoğu zaman yoktur ve vücut ısısını doğru ölçmek de kolay değildir. Bu yüzden ayrımı davranıştan yapın. Çalışana basit sorular sorun: Adı ne, nerede, saat kaç, ne iş yapıyordu? Cevaplar tutarsızsa, konuşması bozuksa, ayakta duramıyorsa ya da her zamankinden farklı davranıyorsa (sinirlilik, anlamsız hareketler) ısı çarpması kabul edin.
İki tablo arasındaki temel farklar:
- Isı bitkinliği: Çalışan yorgun ama bilinci yerindedir; serin yerde dinlenip sıvı aldığında kendini toparlar.
- Isı çarpması: Bilinç bozulur; dinlenmeyle kendiliğinden düzelmez, hızlı serinletme ve hastane tedavisi gerekir.
Sıcak çarpması ilkyardım: serinletme adımları
Isı çarpması şüphesinde zaman kritik önemdedir. Ambulansı beklerken yapılan serinletme, sonucu doğrudan etkiler. Adımları ekipçe uygulayın:
- Yardım çağırın: Bir kişi 112’yi arar, diğerleri müdahaleye başlar. Çağrıda “işyerinde sıcak ortamda çalışan, bilinci bulanık” bilgisini ve adresi açıkça verin.
- Sıcaktan uzaklaştırın: Çalışanı ocak, fırın veya makineden uzak, gölge ya da serin bir alana taşıyın. Taşıma sırasında düşmesini önleyin.
- Soyun: Baret, koruyucu tulum, önlük, eldiven ve kalın giysileri çıkarın; sıkı kısımları gevşetin.
- Islatın ve havalandırın: Cildi serin suyla ıslatın veya ıslak havlu ve çarşafla örtün; sürekli fan ya da hava akımı uygulayın. Islak örtü ısındıkça yenisiyle değiştirin.
- Soğuk uygulama: Varsa buz torbası veya soğuk kompresi boyun, koltuk altı ve kasıklara yerleştirin.
- Bilinci kontrol edin: Çalışan uyanık ve yutabiliyorsa, kusmuyorsa küçük yudumlarla serin su verin. Bilinci kapalıysa ağızdan hiçbir şey vermeyin, solunumu izleyin ve yan yatırın.
- Solunum yoksa: Temel yaşam desteğine başlayın.
- Ambulans gelene kadar sürdürün: Serinletmeyi, çalışan kendine gelse bile ekip gelene kadar bırakmayın ve çalışanı yalnız bırakmayın.
Isı bitkinliğinde de ilk üç adım aynıdır: sıcaktan uzaklaştırma, giysileri gevşetme ve serinletme. Çalışan bilinci yerinde olduğu için sıvı alabilir. Belirtiler kısa sürede düzelmiyor, kusma nedeniyle sıvı alamıyor ya da durumu kötüleşiyorsa 112 aranır.
Ambulans çağırma kararı
Aşağıdaki durumlardan biri varsa beklemeden 112’yi arayın:
- Kafa karışıklığı, saçma konuşma, sorulara uygunsuz cevap,
- Sendeleme, dengesizlik, ayakta duramama,
- Nöbet, kasılma,
- Bayılma veya uyandırılamama; uzanınca hızla düzelmeyen bayılma,
- Kusma nedeniyle sıvı alamama,
- Göğüs ağrısı, nefes darlığı veya düzensiz nabız,
- Serinletme ve dinlenmeye rağmen düzelmeyen ya da kötüleşen ısı bitkinliği.
Karar verirken çalışanın “iyiyim, biraz dinlenince geçer” demesine güvenmeyin. Isı çarpmasında kişi durumunun ciddiyetini değerlendiremeyebilir.
Sahada erken fark etme: eş sistemi
Isı çarpması geçiren kişi çoğu zaman kendi durumunu fark edemez; ilk belirtileri yanındaki çalışma arkadaşı görür. Sıcak bölümlerde çalışanları ikişerli eşleştirin ve her birine şu görevleri verin:
- Vardiya boyunca eşinin konuşmasını ve hareketlerini gözlemek; dalgınlık, sendeleme veya anlamsız cevap fark ettiğinde işi durdurmak,
- Eşinin su içip içmediğini ve molalarını kullanıp kullanmadığını takip etmek,
- Ağır KKD ile çalışılan işlerde KKD çıkarma molalarını birlikte planlamak,
- Fenalaşma hâlinde kimin 112’yi arayacağını, kimin serinletmeye başlayacağını önceden bilmek.
Yeni işe başlayanlar, uzun bir izinden dönenler ve sıcak ortama ilk kez giren alt yüklenici çalışanları ilk günlerde sıcağa daha az alışkındır. Bu çalışanları deneyimli biriyle eşleştirin ve ilk günlerde ocak başı gibi en sıcak görevlerde çalışma sürelerini kısa tutun.
Yapılmaması gerekenler
- Bilinci bulanık veya kapalı çalışana su ya da başka bir içecek vermek,
- Ateş düşürücü ilaç vermek: ısı çarpmasında vücut ısısını düşürmez,
- Alkollü losyon veya kolonyayla ovmak,
- Çalışanı serinletmeden servis aracıyla hastaneye göndermeye çalışmak ya da ambulansı beklerken serinletmeye ara vermek,
- Fenalaşan çalışanı soyunma odasında tek başına dinlenmeye bırakmak,
- Toparlandıktan sonra çalışanın aynı gün ocak başına ya da araç kullanmaya dönmesine izin vermek.
Acil durum planına işleyin
Sıcak ortamı olan her bölüm için ısı çarpması bir acil durum senaryosu olarak ele alınmalıdır:
| Plan unsuru | Uygulama |
|---|---|
| Senaryo | Hangi bölümlerde, hangi işlerde ve hangi KKD ile risk arttığı yazılı |
| Ekip | Her vardiyada ilkyardım belgeli çalışan. İlkyardımcı sayısı az tehlikelide her 20, tehlikelide her 15, çok tehlikelide her 10 çalışana 1 |
| Malzeme | Serin dinlenme alanı, fan, havlu, su kabı, soğuk kompres; ilkyardım dolabı ile birlikte kontrol |
| Haberleşme | 112’yi kim arar, adres tarifi nasıl yapılır, ambulans hangi kapıdan girer |
| Tatbikat | Isı çarpması senaryosu yıllık tatbikatlardan birine eklenebilir |
| Kayıt | Olay, müdahale ve hastaneye sevk tutanağı; olayın iş kazası olarak bildirilmesi gerekip gerekmediğinin değerlendirilmesi |
İş kazası bildirim süreleri ve tutanak için iş kazası sonrası yapılacaklar yazımıza bakabilirsiniz. Dökümhaneler gibi sürekli sıcak ortamlardaki diğer riskleri dökümhanelerde iş güvenliği yazımızda anlattık.
Sıcak ortamı olan bölümler için acil durum senaryolarını acil durum planı hizmetimizde hazırlarız; sıcakta çalışanların sağlık gözetimini ve işe dönüş değerlendirmesini işyeri hekimliği kapsamında yürütürüz.
Sık Sorulan Sorular
Isı çarpması belirtileri nelerdir?
Vücut ısısında belirgin yükselme, sıcak cilt, hızlı nabız ve en önemlisi bilinç değişikliği: kafa karışıklığı, saçma konuşma, sendeleme, nöbet veya bayılma. Çalışan terliyor olsa bile bu belirtiler varsa ısı çarpması düşünülmelidir.
Isı bitkinliği ile ısı çarpması nasıl ayırt edilir?
Isı bitkinliğinde çalışan halsiz, terli ve bulantılıdır ama bilinci yerindedir. Isı çarpmasında bilinç ve davranış bozulur. Bilinç değişikliği varsa 112 aranır ve hemen serinletmeye başlanır.
Sıcakta bayılan çalışana ne yapılır?
Serin bir yere yatırılır, bacakları kaldırılır ve giysileri gevşetilir. Kısa sürede kendine gelip yutabiliyorsa sıvı verilir. Bilinci hızla düzelmiyorsa ya da kafa karışıklığı sürüyorsa 112 aranır.
Isı çarpması geçiren çalışan ne zaman işe dönebilir?
Hastane değerlendirmesinden sonra, işyeri hekiminin işe dönüş değerlendirmesiyle. Aynı gün sıcak ortama veya riskli işe dönülmemelidir.
Tehlike sınıfınıza uygun süreyle görevlendirilen hekimle işe giriş ve periyodik muayene, işe uygunluk raporu ve sağlık gözetimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.