Dökümhanelerde İSG: Erimiş Metal ve Kalıp Kumu

Dökümhane iş güvenliği neden bölüm bölüm ele alınmalı?

Bursa’nın otomotiv ve makine sanayisi, dökme demir, çelik ve alüminyum parçaya ihtiyaç duyar; bu parçaları üreten dökümhaneler aynı çatı altında birbirinden çok farklı riskleri barındırır. Kum hazırlama bölümünde toz, ergitmede patlama ve ısı, döküm hattında sıçrama ve ağır yük, kalıp bozma ve temizlemede gürültü ile titreşim öne çıkar. Dökümhane iş güvenliği bu yüzden tek bir genel risk listesiyle değil, bölüm bölüm hazırlanmış bir risk değerlendirmesiyle yönetilir.

Bölüm	Başlıca tehlike	Öncelikli önlem	İlgili sağlık gözetimi
Kum hazırlama, kalıp ve maça	Kuvars içeren toz, reçine ve sertleştirici kimyasallar	Kapalı sistem, lokal emiş, ıslak yöntem, solunum koruyucu	Akciğer grafisi (ILO), solunum fonksiyon testi
Ergitme	Su ile temasta buhar patlaması, ısı, kızılötesi ışın	Kuru ve ön ısıtılmış şarj, ocak bakım iş izni, IR filtreli göz koruyucu	Göz muayenesi, ısıya uygunluk değerlendirmesi
Döküm	Erimiş metal sıçraması, pota taşıma, vinç	Kuru kalıp ve alet, pota yolu ayrımı, ısıya dayanıklı KKD	Yanık ve ilkyardım hazırlığı
Kalıp bozma (sarsak)	Gürültü, toz, titreşim	Kapsülleme, emiş, kulak koruyucu	Odyometri, akciğer grafisi
Temizleme ve taşlama	Toz, gürültü, el-kol titreşimi, kıvılcım	Emişli tezgâh, siper, titreşimi düşük alet, görev rotasyonu	Odyometri, akciğer grafisi, el-kol muayenesi

Bölümlerin her birinde maruziyetin kimde ve ne kadar süreyle olduğunu yazmak, hem önlemlerin önceliğini hem de sağlık gözetimi planını belirler.

Ergitme ocağı güvenliği

Ergitme bölümündeki en ağır risk, erimiş metalin su veya nemle buluşmasıdır. Su, erimiş metalin altında kaldığında anında buhara dönüşür ve hacmi çok kısa sürede büyür; metal ocaktan veya potadan dışarı fırlar. Ergitme ocağı güvenliği bu fiziksel gerçeğe göre kurulur:

Şarj malzemesi kuru olmalıdır. Islak, karlı veya buzlu hurda ocağa verilmez; nemli malzeme önceden kurutulur veya ön ısıtılır.
Kapalı hacimli parçalar ayıklanır. İçinde su veya hava kalabilecek boru, tüp, kapalı kutu ve amortisör gibi parçalar şarja girmeden kesilir veya ayrılır.
Alet ve potalar ısıtılır. Cüruf kepçesi, numune kaşığı ve potalar kullanmadan önce kurutulur ve ısıtılır; soğuk alet erimiş metale daldırılmaz.
Soğutma suyu izlenir. İndüksiyon ocaklarında bobin soğutma suyu devresinin kaçak ve akış alarmları çalışır durumda tutulur; refrakter aşınması düzenli ölçülür.
Ocak bakımı iş iznine bağlanır. Refrakter söküm, astar örme ve ocak içine giriş gibi rutin dışı işler yazılı iş izniyle yapılır; ayrıntılar için iş izin sistemi yazımıza bakın.

Ergitme bölümünde çalışanlar ergimiş ve akkor hâlindeki metalin yaydığı kızılötesi ışına da maruz kalır. Meslek hastalıkları listesi, kızılötesi ışına bağlı kataraktı dökümhanelerde ergimiş metal karşısında çalışmayı da sayarak 3 yıllık yükümlülük süresiyle tanımlar; bu yüzden göz koruyucunun kızılötesi filtreli olması gerekir.

Döküm hattında erimiş metal sıçraması

Erimiş metal sıçraması genellikle iki nedenle olur: döküm sırasında nemli kalıp, maça veya zeminle temas ve potanın kontrolsüz hareketi. Önlemler şunlardır:

Kalıp ve maçalar tam kurumuş olmalı; döküm alanının zemini kuru tutulmalı, çukur ve su birikintisi bulunmamalıdır.
Pota taşıma yolları yaya yollarından ayrılmalı; döküm sırasında pota altında ve dökme yönünde kimse bulunmamalıdır.
Pota devirme mekanizmasının kilidi ve vincin frenleri günlük kontrol edilmelidir. Krenler ve vinçler İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre standartta daha kısa süre yoksa yılda bir periyodik kontrolden geçer.
Acil durumda dökülen metalin toplanacağı kuru alan veya kum yatağı önceden belirlenmelidir.

Döküm kumu, silika ve maça kimyasalları

Kalıp ve maça kumlarının büyük bölümü kuvars içerir. Kum hazırlama, kalıplama, kalıp bozma ve özellikle döküm temizleme sırasında oluşan ince toz solunduğunda akciğerde kalıcı hasar yapar. Meslek hastalıkları listesi silikoz için 10 yıllık yükümlülük süresi öngörür ve hastalık tehlikesi olan işler arasında kum kullanılan dökümhanelerde çapak giderme, yüzey düzeltme ve kumlamayı açıkça sayar. Hangi grupta olduğunu ve sürenin nasıl hesaplandığını meslek hastalıkları listesi yazımızda anlattık.

Döküm kumu silika riski Tozla Mücadele Yönetmeliği’ne göre yönetilir:

Risk değerlendirmesinde tozun çeşidi, maruziyet düzeyi ve süresi, Ek-1’deki sınır değerler ve ölçüm sonuçları dikkate alınır (md. 6).
Toz ölçümleri, risk değerlendirmesine göre belirlenen aralıklarla ve maruziyet koşulları değiştiğinde, İSGGM’den yeterlik belgesi almış laboratuvarlarca yapılır (md. 8). Biz ölçümleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlıyoruz.
Sınır değer aşılıyorsa toz kaynağında azaltılır, ölçüm yenilenir ve değer uygun düzeye indiğinde çalışmaya izin verilir (md. 9).
Kuvars içeren tozların bulunabileceği işyerlerinde akciğer grafileri ILO sınıflamasına göre çekilir ve okuyucu tarafından değerlendirilir; sıklığını işyeri hekimi belirler.

Kontrol önlemlerinde sıra önemlidir: kapalı kum hazırlama ve taşıma, sarsak ızgarası ile temizleme tezgâhlarında lokal emiş, ıslak yöntemler, süpürme yerine vakumlu temizlik, basınçlı havayla üst-baş temizliğinin yasaklanması ve en son solunum koruyucu. Yönetmeliğin ayrıntıları için Tozla Mücadele Yönetmeliği yazımıza bakabilirsiniz. Maça yapımında kullanılan reçine ve sertleştiricilerin tehlikelerini öğrenmek için ürünlerin güvenlik bilgi formlarını okuyun; kimyasal maruziyet ölçümü gerekip gerekmediği bu bilgilere göre belirlenir.

Kalıp bozma, temizleme ve gürültü

Bakanlığın döküm sektöründe gürültüyle mücadele rehberi, kalıplama, sarsakta çalışma, taşlama ve tamamlama işlerini dökümhanelerin başlıca gürültü kaynakları arasında sayar. 80, 85 ve 87 dB(A) değerleri bu bölümlerde aşılabilir; maruziyetin kişisel dozimetreyle belirlenmesi ve gürültü haritası için gürültü ölçümü yazımıza bakabilirsiniz.

Temizleme bölümünde taşlama ve kumlama aletleri el-kol titreşimi de üretir; meslek hastalıkları listesi titreşime bağlı kemik-eklem zararlarını 2 yıllık yükümlülük süresiyle tanımlar. Titreşimi düşük alet seçimi, aletlerin bakımı ve görev rotasyonu birlikte uygulanmalıdır. Taşlama tezgâhlarında siper ve mesnet ayarı ile kıvılcımın yanıcı malzemeden uzak tutulması da bu bölümün temel kurallarıdır.

Isı, çalışma süresi ve vardiya planı

16 Temmuz 2013 tarihli ve 28709 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Sağlık Kuralları Bakımından Günde Azami Yedi Buçuk Saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Yönetmelik md. 4, döküm sanayii işlerinde bir çalışanın günde ancak 7,5 saat çalıştırılabileceğini söyler. Kapsamdaki işler şunlardır:

Kalıp kumunun hazırlanması.
Döküm kalıp ve maçalarının yapılması ve döküme hazır duruma getirilmesi.
Döküm şarjının hazırlanması ve maden eritme fırınlarının döküme hazır duruma getirilmesi.
Maden eritme ve dökme işleri.
Kalıpların sökülmesi ve dökümlerin temizlenmesi.
Savurma ve düşey döküm yapımı.

Vardiya planı ve puantaj bu sınıra göre kurulmalıdır. Isı yükünün yüksek olduğu ergitme ve döküm bölümlerinde ayrıca serin bir dinlenme alanı, içme suyuna kolay erişim ve işe yeni başlayanlar için kademeli alıştırma planlanır. İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği de sürekli çok sıcak ortamda çalışılması zorunlu olan hâllerde çalışanları sıcaktan koruyucu tedbirler alınmasını ister.

Dökümhane KKD ve eğitim

Dökümhane KKD seçimi bölüme göre yapılır. Ergitme ve dökümde ısıya ve erimiş metal sıçramasına karşı koruma sağlayan önlük veya giysi, yüz siperli baret, kızılötesi filtreli göz koruyucu, ısıya dayanıklı eldiven ve gerektiğinde hızla çıkarılabilen bot ile tozluk; kum, kalıp ve temizleme bölümlerinde solunum koruyucu, kulak koruyucu ve göz koruyucu öne çıkar. Ürünün hangi riske karşı koruduğu, CE işaretli ürünün kullanım bilgilerinde yazar; seçimi risk değerlendirmesine göre yapın ve çalışana ücretsiz verin. Süreç için KKD seçimi yazımıza bakabilirsiniz.

Eğitimde dökümhaneye özgü riskler (su ve erimiş metal, pota taşıma, silika, gürültü, ısı) 4. konu grubunda yüz yüze anlatılmalıdır. İşyerinizin tehlike sınıfını kodunuzdan kontrol etmek için tehlike sınıfı rehberimize, yapılan işlerin mesleki eğitim belgesi gerektirip gerektirmediği için mesleki eğitim zorunlu işler yazımıza bakın.

Dökümhaneler için bölüm bazlı risk değerlendirmesini risk değerlendirmesi, saha takibini iş güvenliği uzmanlığı hizmetimiz kapsamında yürütüyoruz. Sektör notları için metal ve makine ve otomotiv yan sanayi sayfalarımıza, ölçüm ve kontrol tarihlerinin takibi için İSG takvimi aracına bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Dökümhanede günlük çalışma süresi kaç saat?

Kalıp kumu hazırlama, kalıp ve maça yapımı, şarj ve fırın hazırlığı, maden eritme ve dökme, kalıp sökme ve döküm temizleme işlerinde bir çalışan günde en çok 7,5 saat çalıştırılabilir.

Döküm kumunda silika riski nasıl ölçülür?

Toz ölçümünü İSGGM’den yeterlik belgesi almış laboratuvar yapar. Ölçüm aralığı risk değerlendirmesine göre belirlenir, maruziyet koşulları değiştiğinde tekrarlanır ve sonuç Tozla Mücadele Yönetmeliği’nin Ek-1’indeki sınır değerlerle karşılaştırılır.

Erimiş metal neden patlar?

Erimiş metal su veya nemle temas ettiğinde su anında buhara dönüşür ve hacmi çok hızlı büyür. Bu basınç metali ocaktan veya potadan dışarı fırlatır. Islak şarj, soğuk alet ve nemli kalıp başlıca nedenlerdir.

Dökümhane çalışanına hangi sağlık tetkikleri yapılır?

Kuvars içeren toza maruz kalanlarda ILO sınıflamasına uygun akciğer grafisi, gürültülü bölümlerde odyometri, gerekirse solunum fonksiyon testi ve göz muayenesi yapılır. Tetkiklerin türünü ve sıklığını risk değerlendirmesine göre işyeri hekimi belirler.