İşyerinde Gürültü Ölçümü Nasıl Yapılır?

Gürültü ölçümü ne zaman gerekir?

Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik md. 6, işverenin gürültü düzeyini önce risk değerlendirmesinde ele almasını, risk değerlendirmesi sonuçlarına göre gereken durumlarda da gürültü ölçümü yaptırarak maruziyeti belirlemesini ister. Aynı madde ölçüm yöntemi için üç şart koyar: yöntem ve cihaz gürültünün niteliğine, maruziyet süresine ve çevre koşullarına uygun olmalı; eylem ve sınır değerlerinin aşılıp aşılmadığına karar verdirebilmeli; çalışanın kişisel maruziyetini göstermelidir. Sonuçlar, iş müfettişinin denetiminde gösterilmek üzere saklanır.

Uygulamada ölçüm ihtiyacını şu işaretler gösterir:

Bir metre mesafedeki kişiyle konuşmak için sesinizi yükseltmek zorunda kalıyorsunuz.
Pres, taşlama, kompresör, dokuma tezgâhı, kırıcı veya darbeli el aleti gibi bilinen gürültü kaynakları var.
Yeni bir makine geldi, hat yerleşimi değişti veya vardiya düzeni uzadı.
Odyometri sonuçlarında işitme kaybı başlangıcı görülüyor ya da çalışanlar kulak çınlamasından yakınıyor.

80, 85 ve 87 dB(A) değerlerinde işverenden ne istendiğini gürültü yönetmeliği maruziyet değerleri yazımızda anlattık. Bu yazı, o değerlerle karşılaştırılacak sayının nasıl elde edildiğine odaklanır.

Ortam ölçümü ile kişisel dozimetre arasındaki fark

Bakanlığın döküm sektörü için hazırladığı gürültü rehberi, ölçüm cihazlarını anlık gürültü ölçerler, ses seviye ölçerler ve kişisel dozimetreler olarak sınıflandırır. İşyerinde iki yaklaşım birbirini tamamlar:

Özellik	Ortam gürültü ölçümü	Kişisel gürültü dozimetresi
Cihaz	Ses seviye ölçer (sonometre)	Çalışanın üzerine takılan dozimetre
Neyi ölçer?	Belirli bir noktadaki ses düzeyi	Çalışanın vardiya boyunca aldığı toplam gürültü
En uygun olduğu durum	Sabit iş istasyonu, kaynak tespiti, harita	Hareketli işler: forklift, bakım, malzeme taşıma
Güçlü yanı	Hangi makinenin ne kadar gürültü ürettiğini gösterir	Kişisel maruziyeti doğrudan verir
Zayıf yanı	Çalışanın gün içindeki hareketini yansıtmaz	Hangi kaynaktan geldiğini tek başına söylemez

Kişisel gürültü dozimetresinin mikrofonu çalışanın omzuna, kulağa yakın bir noktaya takılır ve ölçüm mümkünse tam vardiya boyunca sürer. Mesleki gürültü maruziyetinin belirlenmesinde kullanılan TS EN ISO 9612 standardı, ölçüm planı için görev tabanlı, iş tabanlı ve tam gün olmak üzere üç strateji tanımlar. Rapordan laboratuvarın hangi standardı ve hangi stratejiyi kullandığını mutlaka kontrol edin; strateji, ölçüm süresini ve kaç çalışanın ölçüleceğini doğrudan etkiler.

Ortam gürültü ölçümü ise kaynakları bulmak ve önlemlerin etkisini görmek için gereklidir. Kapsülleme veya susturucu takıldıktan sonra aynı noktada tekrarlanan ortam ölçümü, yatırımın işe yarayıp yaramadığını gösterir.

Günlük maruziyet (LEX,8saat) nasıl hesaplanır?

Yönetmelik md. 4, günlük gürültü maruziyet düzeyini (LEX,8saat) bütün A-ağırlıklı gürültü maruziyetlerinin sekiz saatlik bir iş günü için zaman ağırlıklı ortalaması olarak tanımlar. Gün içinde farklı düzeylere maruz kalan bir çalışan için hesap şöyle yapılır:

LEX,8saat = 10 × log₁₀ [ (1/8) × Σ (Tᵢ × 10^(0,1 × LAeq,ᵢ)) ]

Burada Tᵢ her görevin saat cinsinden süresi, LAeq,ᵢ o görevdeki eşdeğer ses düzeyidir.

Örnek: Bursa’daki bir metal parça atölyesinde pres operatörü günde 4 saat pres başında 92 dB(A), 2 saat taşlama bölümünün yanında 85 dB(A), 2 saat ise mola ve hazırlık alanında 75 dB(A) düzeyine maruz kalıyor. Hesap sonucu LEX,8saat ≈ 89,4 dB(A) çıkar. Bu değer 85 dB(A) üst eylem değerinin üzerindedir; kulak koruyucu kullanımı zorunludur, teknik ve organizasyonel önlemleri içeren bir eylem planı hazırlanır ve bölge işaretlenir. 87 dB(A) sınır değerine uyulup uyulmadığı ise kulak koruyucunun koruma etkisi hesaba katılarak değerlendirilir (md. 5/2).

Aynı örnekte pres başındaki süre 2 saate indirilip operatör bu 2 saati 85 dB(A)’lık alanda geçirirse sonuç yaklaşık 87,5 dB(A) olur. Yani en gürültülü işin süresini yarıya indirmek yaklaşık 2 dB kazandırır; maruziyeti asıl düşüren, presin kendisinde yapılacak iyileştirmedir. Hesaplamada bir kural işinize yarar: aynı düzeyde süreyi ikiye katlamak sonucu yaklaşık 3 dB artırır.

Darbeli gürültünün olduğu işlerde (çekiçleme, perçin, kalıp darbesi) ayrıca en yüksek ses basıncı (Ptepe) ölçülür ve 135, 137 ve 140 dB(C) değerleriyle karşılaştırılır. Günlük maruziyeti günden güne belirgin şekilde değişen işlerde yönetmelik, haftalık maruziyet düzeyinin kullanılmasına izin verir; ancak haftalık düzey de 87 dB(A)’yı aşamaz (md. 5/4).

Gürültü haritası nasıl hazırlanır?

Gürültü haritası, üretim alanının planı üzerine ortam ölçüm sonuçlarının işlenmesiyle oluşturulur. Hazırlanışı şöyledir:

Holün güncel yerleşim planı alınır ve tesis büyüklüğüne uygun bir ölçüm ızgarası çizilir.
Normal üretim temposunda, makineler çalışırken ızgaranın her noktasında ölçüm yapılır.
Sonuçlar renk bantlarına ayrılır: 80 dB(A) altı, 80–85 dB(A) arası ve 85 dB(A) üstü.
Kaynaklar, iş istasyonları ve yaya yolları haritada işaretlenir.

Harita üç işe yarar. İlki, yönetmeliğin md. 8/3 hükmüdür: üst eylem değerinin aşıldığı yerler işaretlenir, sınırları belirlenir ve teknik olarak mümkünse girişler kontrol altına alınır. İkincisi, dinlenme yerlerindeki gürültünün kullanım amacına uygun olup olmadığını gösterir (md. 8/4). Üçüncüsü, yeni bir makinenin nereye konacağına karar verirken en sessiz alanı seçmenizi sağlar. Haritayı kişisel maruziyetin yerine kullanmayın; o, hangi alanın riskli olduğunu gösterir, kimin ne kadar maruz kaldığını değil.

Ölçümü adım adım planlamak

Gürültü ölçümünü işverenin yetkilendirdiği herhangi bir firma yapamaz. 20 Ağustos 2013 tarihli ve 28741 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelik uyarınca ölçümü yapacak laboratuvarın İSGGM’den yeterlik veya ön yeterlik belgesi olmalıdır; belgesiz laboratuvarın sonucu geçersizdir. Laboratuvar ölçümü en az 3 gün önce İSG-KATİP’e bildirir. Biz ölçümü yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlar, sonuçları risk değerlendirmesine işleriz. Planlama sırası şöyledir:

Gürültülü işleri listeleyin. Risk değerlendirmesinden gürültü kaynaklarını ve bu kaynakların yakınında çalışan görevleri çıkarın.
Benzer maruziyet gruplarını oluşturun. Aynı işi aynı koşullarda yapan çalışanlar bir grup olur; laboratuvar her gruptan temsilci seçer.
Temsili bir gün seçin. Kapasitenin düştüğü, bakım yapılan veya makinelerin yarısının durduğu gün yanıltıcı sonuç verir.
Çalışanları bilgilendirin. Dozimetre takılan çalışan mikrofonu kapatmamalı, cihazı çıkarmamalıdır; gün içindeki görev değişiklikleri kayda geçirilir.
Sonucu risk değerlendirmesine işleyin. LEX,8saat değerleri, önlem planı, KKD kararı ve odyometri planı aynı dokümanda buluşmalıdır.
Tekrarı planlayın. Mevzuat gürültü ölçümü için sabit bir tekrar süresi yazmaz; yeni makine, yerleşim veya vardiya değişikliğinde ve risk değerlendirmesinin öngördüğü aralıkta ölçüm yenilenir.

Gürültü ölçüm raporunda nelere bakılır?

Teslim aldığınız gürültü ölçüm raporunda şu bilgiler bulunmalıdır:

Laboratuvarın yeterlik belgesi ve belgenin gürültü parametresini kapsadığı.
Ölçüm tarihi, vardiya ve o gün çalışan makineler.
Ölçülen çalışanların görevleri, ölçüm süreleri ve kullanılan strateji.
Cihazların kalibrasyon bilgileri ve ölçüm belirsizliği.
Her grup için LEX,8saat ve gerekiyorsa Ptepe değerleri ile 80, 85 ve 87 dB(A) karşılaştırması.
Değerlendirme ve öneriler: hangi kaynakta hangi önlemin öncelikli olduğu.

Sonucu kullanılamaz hâle getiren tipik rapor sorunları da şunlardır: tüm holün tek bir noktadan yapılan ortam ölçümüyle temsil edilmesi, ölçüm süresinin vardiyaya oranının yazılmaması, mola ve yemek sürelerinin hesaptan düşülmemesi ve ölçüm gününde en gürültülü makinenin bakımda olması. Bu durumlardan biri varsa sonucu risk değerlendirmesine işlemeden önce laboratuvardan açıklama isteyin.

Sonuçlar sağlık gözetimini de belirler: 85 dB(A) üst eylem değeri aşılıyorsa işitme testi zorunludur, 80 dB(A) üzerinde de yaptırılabilir. Test sıklığı için periyodik muayene ve tetkikler, kulak koruyucu seçimi için KKD seçimi yazılarımıza bakabilirsiniz. Gerekli ölçümleri yaptırmamanın 2026 temel idari para cezası 33.326 TL’dir ve tutar tehlike sınıfı ile çalışan sayısına göre artırılır; hesap için idari para cezası aracını kullanabilirsiniz.

Metal ve makine imalatı gürültü ölçümünün en sık gündeme geldiği sektördür; sektöre özgü riskler için metal ve makine sayfamıza, ölçüm sonuçlarının dokümana işlenmesi için risk değerlendirmesi hizmetimize bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Gürültü ölçümü kaç yılda bir yapılır?

Gürültü Yönetmeliği sabit bir süre belirtmez. Ölçüm, risk değerlendirmesinin gerekli gördüğü durumlarda yapılır; yeni makine, yerleşim değişikliği veya çalışma süresinin uzaması gibi maruziyeti etkileyen her değişiklikte yenilenir.

Kişisel dozimetre mi, ortam ölçümü mü yaptırmalıyım?

Yönetmelik ölçümün çalışanın kişisel maruziyetini göstermesini ister. Gün içinde yer değiştiren çalışanlarda bunu en iyi dozimetre gösterir; sabit istasyonlarda görev tabanlı ölçüm yeterli olabilir. Kaynakları bulmak ve gürültü haritası için ortam ölçümü ayrıca gerekir.

Gürültü ölçümünü OSGB yapabilir mi?

Ölçümü yalnızca İSGGM’den yeterlik veya ön yeterlik belgesi almış laboratuvar yapabilir. OSGB’nin görevi ölçüm ihtiyacını belirlemek, laboratuvarla planlamak ve sonuçları risk değerlendirmesine ve sağlık gözetimine yansıtmaktır.

Ölçüm sonucu 85 dB(A)’nın üzerindeyse ne yapılır?

Kulak koruyucu kullanımı zorunlu hâle gelir ve denetlenir, teknik ve organizasyonel önlemleri içeren eylem planı uygulanır, alan işaretlenir ve çalışanlara işitme testi yapılır. Önlemlerden sonra ölçüm tekrarlanarak etkisi doğrulanır.