Kısaca
KKD, toplu korunma ve iş organizasyonuyla önlenemeyen riskler için son savunma hattıdır ve risk değerlendirmesinin sonucunda belirlenir. Doğru seçim üç adımdan geçer: göreve göre tehlikeleri listeleyen bir KKD matrisi, her risk için ürün standardının ve işaretinin belirlenmesi ve birlikte kullanılan donanımların birbirinin korumasını azaltmadığının kontrolü. Seçilen KKD ücretsiz verilir, kullanımı uygulamalı anlatılır ve her kullanımdan önce kontrol edilir.
KKD seçimi risk değerlendirmesiyle başlar
KKD seçimi, katalogdan “en dayanıklı eldiveni” bulmakla başlamaz; risk değerlendirmesindeki tehlike listesiyle başlar. KKD’lerin İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik iki temel kural koyar:
- KKD son seçenektir (md. 5): Kişisel koruyucu donanım, riskler toplu korunmayı sağlayan teknik önlemlerle veya iş organizasyonu ve çalışma yöntemleriyle önlenemediğinde ya da tam olarak sınırlandırılamadığında kullanılır. İşveren toplu korunma tedbirlerine öncelik verir.
- KKD risk değerlendirmesinden çıkar (md. 7/1): İşveren, risk değerlendirmesi sonucu alınacak tedbirlerle birlikte kullanılması gereken KKD’yi belirler.
Bu iki kuralın pratik anlamı şudur: kulak koruyucu dağıtmadan önce gürültülü kompresörün kabine alınıp alınamayacağına bakılır; kalan risk için seçilen KKD de o riske göre boyutlandırılır. İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekiminin görevleri arasında KKD seçimi konusunda işverene rehberlik etmek de vardır. Ayrıca destek elemanları ile çalışan temsilcilerinin, kullanılacak KKD’nin belirlenmesinde önceden görüşü alınır (md. 10/2).
KKD ihtiyaç analizi: yönetmeliğin istediği üç adım
Yönetmelik md. 7/2, işverenin KKD’yi seçmeden önce bir değerlendirme yapmasını ister ve bu değerlendirmenin içeriğini sayar:
- Diğer yöntemlerle önlenemeyen risklerin analizi: Toplu önlemlerden sonra hangi risk kalıyor, kim, ne sıklıkla ve ne süreyle maruz kalıyor?
- Gereken özelliklerin tanımlanması: KKD’nin kendisinden kaynaklanabilecek riskler de düşünülerek, kalan riske karşı etkili olacak özellikler yazılır. Örneğin “keskin sac kenarına karşı yüksek kesilme direnci, ama ince montaj işine engel olmayacak parmak hassasiyeti”.
- Karşılaştırma: Aday ürünlerin özellikleri, ikinci adımda tanımlanan özelliklerle tek tek karşılaştırılır.
KKD’nin herhangi bir parçası değiştiğinde bu değerlendirme yeniden yapılır (md. 7/2-b). Yönetmeliğin ekleri de bu analize yardım eder: Ek-1’de KKD kullanılması gereken durumları belirlemek için örnek bir risk tablosu, Ek-2’de KKD listesi, Ek-3’te KKD gerektiren iş ve faaliyetler yer alır.
KKD matrisi: göreve göre KKD nasıl çıkarılır?
KKD matrisi, risk değerlendirmesini sahada uygulanabilir bir listeye çeviren tablodur. Satırlara görevler, sütunlara tehlike, KKD, ürün özelliği ve değişim kuralı yazılır. Bölüm bazında değil görev bazında hazırlamak önemlidir; aynı bölümde çalışan bir operatör ile bir bakımcının ihtiyacı farklıdır.
Örnek: bir metal işleme atölyesinden beş görev.
| Görev | Tehlike (risk değerlendirmesinden) | KKD | Üründe aranacak özellik |
|---|---|---|---|
| CNC torna operatörü | Talaş sıçraması, yağlı parça, ölçülen gürültü 86 dB(A) | Koruyucu gözlük, iş ayakkabısı, kulak koruyucu | TS EN 166 mekanik dayanım işareti; TS EN ISO 20345 S3; ölçüme göre seçilmiş TS EN 352 kulak koruyucu |
| Kaynakçı | Ark ışını, sıçrayan metal, yanık, kaynak dumanı | Kaynak maskesi, kaynakçı eldiveni, kaynak giysisi; emiş yetersizse solunum koruyucu | Kaynak işlemine uygun filtre numarası (TS EN 169, TS EN 175); TS EN 12477; TS EN ISO 11611 |
| Taşlama | Kıvılcım ve parça sıçraması, gürültü, titreşim | Gözlükle birlikte yüz siperi, kulak koruyucu, mekanik eldiven | TS EN 166; TS EN 352; TS EN 388 |
| Forklift operatörü | Yük düşmesi, ayak ezilmesi, yaya trafiği | İş ayakkabısı, gerekiyorsa yüksek görünürlüklü yelek | TS EN ISO 20345 S3; TS EN ISO 20471 |
| Boya hazırlama | Solvent buharı, sıçrama, cilt teması | Kimyasal eldiven, sıçramaya karşı gözlük, organik buhar filtreli yarım maske | Güvenlik bilgi formunun 8. bölümündeki eldiven malzemesi; TS EN ISO 374-1; TS EN 166 sıvı sıçraması işareti; TS EN 14387 A tipi filtre |
Tabloyu kendi risk değerlendirmenizden doldurun; buradaki satırlar yalnızca yapıyı göstermek içindir. Puanlamanın nasıl yapıldığı için Fine-Kinney yöntemi ve risk değerlendirmesi rehberimize, gürültüde eylem değerleri için gürültü yönetmeliği yazımıza bakabilirsiniz. Gürültüde unutulmaması gereken nokta şudur: 85 dB(A) üst eylem değerinin aşıldığı yerde kulak koruyucu kullanımı zorunludur ve 87 dB(A) sınır değeri, koruyucunun etkisi dahil hiçbir durumda aşılamaz. Seçilen ürün bu hesabı karşılamalıdır.
Ürün seçimi: standart, işaret ve kullanım kılavuzu
Matristeki “aranacak özellik” sütunu, satın alma biriminin ürünü doğru seçmesini sağlar. Yönetmelik md. 6/1-a’ya göre her KKD şu şartları karşılamalıdır:
- Kendisi ek risk oluşturmadan ilgili riski önlemeye uygun olmalı,
- İşyerindeki koşullara uygun olmalı,
- Kullananın ergonomik gereksinimlerine ve sağlık durumuna uygun olmalı,
- Gerekli ayarlamalar yapıldığında kullanana tam uymalı,
- Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği kapsamındaki ürünlerde uygun şekilde CE işareti ve Türkçe kullanım kılavuzu bulunmalı.
Standart numarası tek başına yeterli değildir; işaretlerin anlamını okumak gerekir. TS EN 388 işaretli iki eldivenin kesilme dirençleri çok farklı olabilir; TS EN 166 işaretli bir gözlük sıvı sıçramasına karşı koruma sağlamayabilir. Kimyasallarda doğru eldiven malzemesi ve filtre tipi için ilk bakılacak yer, ürünün güvenlik bilgi formudur. Ergonomi de bir seçim kriteridir: rahatsız eden ürün, ne kadar yüksek koruma sınıfında olursa olsun çıkarılır.
KKD uyumluluğu: birlikte kullanılan donanımlar
Çalışan aynı anda birden fazla KKD kullanıyorsa yönetmelik md. 6/1-b, bir arada kullanılmaya uygun ve bir aradayken koruyuculuğu azalmayan ürünlerin seçilmesini ister. En sık karşılaşılan uyumsuzluklar şunlardır:
- Gözlük ve kulaklık: Gözlük sapları, kulaklık yastıklarının başa oturmasını bozarak sızdırmazlığı ve dolayısıyla korumayı azaltabilir. İnce saplı gözlük ya da kulak tıkacı birlikte denenmelidir.
- Gözlük ve maske: Yarım maskenin burun kısmı gözlüğü yukarı iter, nefes buğulanma yapar; gözlük de maskenin yüze oturmasını bozabilir. Birlikte tasarlanmış ürünler veya tam yüz maskesi değerlendirilmelidir.
- Baret ve diğer donanımlar: Kulaklık veya yüz siperi bareti takılacaksa, baretin bu aparatlarla uyumlu olduğu üreticinin kılavuzunda belirtilmiş olmalıdır.
- Eldiven ve dönen makine: Matkap, torna ve benzeri dönen parçalarda eldivenin kapılma riski vardır. Burada eldiven, KKD’nin kendisinden kaynaklanan bir risk olarak değerlendirilir.
Kullanım süresi, değişim ve kayıt
Seçim, KKD’nin hayatının yalnızca başlangıcıdır. Yönetmeliğe göre:
- KKD’nin kullanım şartları ve özellikle kullanım süresi; riskin derecesi, maruziyet sıklığı, çalışma yerinin özellikleri ve KKD’nin performansı dikkate alınarak belirlenir (md. 6/1-c).
- KKD işveren tarafından ücretsiz verilir; bakımı, onarımı ve periyodik kontrolleri kullanım kılavuzuna göre yapılır, hijyenik şartlarda saklanır (md. 6/1-e).
- Kullanım konusunda uygulamalı eğitim verilir ve çalışan, KKD’nin hangi risklere karşı kullanılacağı konusunda bilgilendirilir (md. 6/1-f, g).
- KKD her kullanımdan önce kontrol edilir; arızalı KKD giderilmeden kullanılmaz (md. 8/3).
Matrisinize bir “değişim kuralı” sütunu ekleyin: tek kullanımlık kulak tıkacı, filtre değişim aralığı, eldivenin hasar gördüğünde değişimi gibi. Verilen KKD’yi zimmetle kayda alın. KKD vermemenin 2026 temel idari para cezası çalışan başına 8.980 TL’dir; ayrıntılar İSG idari para cezaları aracında. İşverenin genel yükümlülükleri için KKD Kullanımı Yönetmeliği, kaynak işlerindeki özel riskler için kaynakçının riskleri yazılarımıza bakabilirsiniz.
Risk değerlendirmesi ve iş güvenliği uzmanlığı hizmetlerimizde KKD matrisini risk değerlendirmenizden çıkarır, ürün denemesini çalışanlarla birlikte planlarız. Metal işleyen işletmeler için metal ve makine sektörü sayfamıza da göz atabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
KKD seçimini kim yapar?
KKD’yi belirleme yükümlülüğü işverenindir ve risk değerlendirmesinin sonucuna dayanır. İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi seçim konusunda işverene rehberlik eder; destek elemanları ile çalışan temsilcilerinin görüşü önceden alınır.
KKD matrisi zorunlu bir belge mi?
Yönetmelik “matris” adında bir belge saymaz; ancak KKD’nin risk değerlendirmesine dayanarak belirlenmesini ve seçimden önce yazılı bir değerlendirme yapılmasını ister. Görev bazlı bir matris, bu değerlendirmeyi göstermenin en pratik yoludur.
CE işareti olan her ürün uygun mudur?
Hayır. CE işareti ve Türkçe kullanım kılavuzu şarttır ama yeterli değildir. Ürünün sizin riskinize karşı koruma sağladığı, işyeri koşullarına ve kullananın ergonomik ihtiyaçlarına uygun olduğu ve diğer KKD’lerle uyumlu olduğu ayrıca değerlendirilir.
KKD matrisi ne zaman güncellenir?
Risk değerlendirmesi yenilendiğinde, yeni bir makine, kimyasal veya görev eklendiğinde, KKD’nin bir parçası değiştiğinde ve bir kaza ya da ramak kala olay KKD’nin yetersizliğini gösterdiğinde matris güncellenir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.