Kısaca
Oruçlu çalışanda yorgunluk ve dikkat düşüşü özellikle öğleden sonra ve iftara yakın saatlerde belirginleşir. Yüksekte çalışma, sıcak iş ve forklift gibi kritik işleri sabah saatlerine almak, ara dinlenmesini iftara göre düzenlemek ve gece postasında sahur düzenini planlamak riskleri azaltır. Diyabet, böbrek hastalığı ve düzenli ilaç kullanımı gibi durumlarda karar işyeri hekimiyle birlikte verilmelidir.
Ramazanda iş güvenliği neden ayrıca planlanmalı?
2027’de Ramazan şubat ve mart aylarına denk geliyor. Kış sonunda günler kısa olduğu için oruç süresi yaz aylarına göre daha kısadır ve sıcak stresi genellikle daha düşüktür. Yine de ramazanda iş güvenliği için ayrı bir planlama yapmak gerekir; çünkü riskin kaynağı yalnız sıcak değildir:
- Uyku düzeni değişir: Sahur için kalkmak, gece uykusunu böler. Günler geçtikçe biriken uyku borcu, dikkat ve tepki süresini olumsuz etkileyebilir.
- Kan şekeri ve sıvı dengesi değişir: Gün boyu yemek ve sıvı alınmaz. Baş ağrısı, halsizlik ve konsantrasyon güçlüğü öğleden sonra artar.
- Alışkanlıklar kesilir: Çay, kahve ve sigara alışkanlığı olan çalışanlarda ilk günlerde baş ağrısı ve sinirlilik görülebilir.
- Riskli saat değişir: Dikkat düşüşü iftardan önceki birkaç saatte belirginleşir; iftar saatine yetişme telaşı, vardiya çıkışında trafik riskini de artırır.
Oruç tutup tutmamak çalışanın kişisel kararıdır. İşverenin ve İSG ekibinin görevi bu karara saygı göstererek işi, vardiyayı ve sağlık gözetimini bu döneme göre düzenlemektir. Bursa ve çevre illerdeki vardiyalı üretim tesislerinde bu planlama, ramazan başlamadan önceki haftada yapılmalıdır.
Oruçlu çalışan yorgunluk: dikkat ne zaman düşer?
| Zaman dilimi | Sık görülen durum | İSG açısından anlamı |
|---|---|---|
| Sahurdan sonraki ilk saatler | Uyku bölünmesine bağlı sersemlik | Sabah vardiyasının ilk saatinde dikkat kontrolü |
| Sabah ve öğle | Görece en verimli dönem | Kritik ve dikkat isteyen işler için en uygun zaman |
| Öğleden sonra | Halsizlik, baş ağrısı, tepki süresinde uzama | Rutin ve düşük riskli işlere ağırlık verin |
| İftardan önceki 1–2 saat | Belirgin yorgunluk, acele, sabırsızlık | Yeni bir kritik işe başlamayın; araç kullanımını sınırlayın |
| İftardan hemen sonra | Ağır yemek sonrası uyuşukluk | Gece vardiyasının ilk saatini hafif işlerle başlatın |
Bu tablo genel bir eğilimi gösterir; her çalışanda aynı şekilde yaşanmaz. Ustabaşı ve vardiya amirlerinin bu dönemde ekiplerini daha yakından izlemesi, “yorgun görünen” çalışanı riskli işten geçici olarak alabilmesi gerekir. Vardiyalı işlerde yorgunluk yönetiminin genel çerçevesini Bursa OSB’lerinde vardiyalı üretimde İSG yazımızda anlattık.
Kritik işlerin saat planı
Oruç ve ağır iş bir arada olduğunda en etkili önlem, işin zamanlamasını değiştirmektir. Ramazan boyunca şu işleri mümkün olduğunca vardiyanın ilk yarısına alın:
- Yüksekte çalışma, çatı ve iskele işleri,
- Kaynak, taşlama ve diğer sıcak işler,
- Forklift, vinç ve iş makinesi kullanımı gerektiren yoğun yükleme ve boşaltma,
- Kalıp değişimi, pres ayarı ve enerji kesme gerektiren bakım işleri,
- Kimyasal transferi, tank temizliği ve kapalı alana giriş,
- Elle taşıma yoğun işler: sevkiyat hazırlığı, hammadde boşaltma.
Öğleden sonraya ise dokümantasyon, eğitim, saha düzeni, kalite kontrol gibi daha düşük riskli işleri bırakın. Planı yapan kişi, oruç tutup tutmadığını bilmeden de herkes için aynı saat düzenini uygulayabilir; bu, sağlık ve inanç bilgisini sormadan riski azaltmanın pratik yoludur.
İftar vardiya düzeni ve ara dinlenmesi
4857 sayılı İş Kanunu md. 68’e göre ara dinlenmesi, günlük çalışma süresinin ortalama bir zamanında, o yerin gelenekleri ve işin gereğine göre ayarlanarak verilir. Yedi buçuk saatten uzun işlerde bir saattir. Bu süreler kural olarak aralıksız verilir; ancak iklim, mevsim, o yerdeki gelenekler ve işin niteliği göz önünde tutularak sözleşmelerle bölünerek kullandırılabilir. Ramazanda ara dinlenmesini iftar saatine kaydırmak veya bölmek bu çerçevede değerlendirilebilir.
Vardiya türüne göre örnek bir düzen:
| Vardiya | Ramazandaki düzenleme önerisi |
|---|---|
| 08.00–16.00 | Kritik işler sabah; öğle arası oruçlu çalışanlar için dinlenme olarak kullanılabilir; çıkışta servis saatinin aksamaması |
| 16.00–24.00 | Ara dinlenmesi iftar saatine denk getirilir; yemekhane iftar menüsüne göre hazırlanır; iftardan hemen sonraki ilk saat görece hafif işlerle başlar |
| 24.00–08.00 | Sahur yemeği vardiya içinde planlanır; sahurdan sonra dikkat düşüşüne karşı kritik işler gecenin ilk yarısına alınır |
Gece postasında çalışan ve oruç tutan çalışan için uyku bölünmesi en belirgin sorundur. Bu çalışanların vardiya rotasyonunu ramazan içinde değiştirmemek, yeni bir uyku düzenine uyum yükünü azaltır.
Oruçlu çalışan sıvı kaybı ve sıcak ortamlar
Kış sonuna denk gelse de dökümhane, ocak başı, fırın, kazan dairesi, ram ve kurutma makineleri gibi sıcak ortamlarda çalışanlar ramazanda yıl boyunca olduğundan daha fazla risk altındadır. Gün boyu sıvı alınmadığı için terle kaybedilen su ve tuz yerine konamaz. Bu bölümlerde:
- Sıcak kaynağa yakın görevlerde rotasyon sıklığını artırın,
- Serin bir dinlenme alanını her vardiyada erişilebilir tutun,
- Baş dönmesi, kas krampı, aşırı terleme veya bulantı şikâyetini bildiren çalışanı hemen sıcaktan uzaklaştırın,
- İlkyardımcıları sıcak stresinin belirtileri konusunda bilgilendirin.
Sıcak stresinin ilerleyip ısı çarpmasına dönüştüğü durumlarda yapılacaklar için ısı çarpması belirtileri ve müdahale yazımıza bakabilirsiniz.
Hekimin uyarı verdiği sağlık durumları
Bazı sağlık durumlarında oruç, işin getirdiği yükle birleşince ciddi sonuçlar doğurabilir. Bu karar çalışanın kendi hekimiyle birlikte verilir; işyeri hekimi ise işe uygunluk açısından değerlendirme yapar ve gerekiyorsa görev veya vardiya değişikliği önerir. Aşağıdaki durumlarda çalışanı ramazan başlamadan işyeri hekimiyle görüşmeye yönlendirin:
| Durum | Neden önemli? |
|---|---|
| İnsülin veya kan şekerini düşüren ilaç kullanan diyabetli çalışan | Kan şekeri düşmesi (hipoglisemi) baş dönmesi, bilinç bulanıklığı ve kaza riski doğurur |
| Böbrek hastalığı veya böbrek taşı öyküsü | Sıvı kısıtlaması ağırlaşmaya yol açabilir |
| İdrar söktürücü, tansiyon veya kalp ilacı kullanımı | İlaç saatinin değişmesi ve sıvı kaybı tansiyon düşmesine yol açabilir |
| Epilepsi | İlaç saati değişikliği ve uykusuzluk nöbet riskini artırabilir |
| Gebelik ve emzirme | Hekim değerlendirmesi gerekir |
| Yüksekte çalışma, iş makinesi kullanımı gibi işe uygunluk raporu gerektiren görevler | Ani fenalık, kişinin kendisi ve çevresi için ağır sonuç doğurabilir |
Sağlık bilgisi gizlidir (6331 sayılı Kanun md. 15/5). Amire “bu çalışan diyabetli” bilgisi değil, “bu dönemde yüksekte çalışma görevi verilmesin” gibi işe yönelik bir öneri iletilir. Hekim ayrıca kendini iyi hissetmeyen oruçlu çalışanın orucunu açmasının gerekebileceğini ve bunun sağlık açısından doğru bir karar olduğunu anlatabilir.
Ramazan öncesi kontrol listesi
- Kritik işler vardiyaların ilk yarısına göre yeniden planlandı mı?
- Ara dinlenmesi ve yemekhane saatleri iftar ve sahura göre düzenlendi mi?
- Servis saatleri iftar ve vardiya çıkışıyla uyumlu mu?
- Sıcak bölümlerde rotasyon ve dinlenme alanı planlandı mı?
- Kronik hastalığı olan çalışanlar işyeri hekimine yönlendirildi mi?
- Vardiya amirleri yorgunluk belirtileri ve görevden alma yetkisi konusunda bilgilendirildi mi?
- İlkyardımcıların vardiyalara dağılımı kontrol edildi mi?
Ramazan dönemi sağlık değerlendirmelerini ve vardiya önerilerini işyeri hekimliği hizmetimiz kapsamında yaparız. Yıl içindeki diğer dönemsel İSG işlerini planlamak için İSG takvimi aracımızı kullanabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
İşveren ramazanda çalışma süresini kısaltmak zorunda mı?
İş Kanunu’nda ramazana özgü bir çalışma süresi kısaltması yoktur. Ancak ara dinlenmesi, iklim, mevsim ve yerel gelenekler dikkate alınarak sözleşmelerle bölünebilir; iftar saatine göre düzenleme bu çerçevede yapılabilir.
Oruçlu çalışan ağır işte çalışabilir mi?
Sağlıklı bir çalışan için genel bir yasak yoktur. Ancak ağır ve sıcak işler mümkün olduğunca sabah saatlerine alınmalı, rotasyon artırılmalı ve kronik hastalığı olan çalışanlar için işyeri hekiminin değerlendirmesi alınmalıdır.
Oruç nedeniyle fenalaşan çalışana ne yapılır?
Çalışan hemen riskli işten alınır, serin bir yerde oturtulur ve ilkyardımcı çağrılır. Bilinç bulanıklığı, nöbet veya bayılma varsa 112 aranır. Çalışanın tek başına eve dönmesi ve araç kullanması önlenir.
Kimin oruç tuttuğunu sormak gerekir mi?
Gerekmez. Kritik işlerin sabaha alınması gibi önlemler herkese aynı uygulanabilir. Sağlık durumuna bağlı özel düzenlemeler ise çalışanın işyeri hekimiyle yaptığı gizli görüşmeye dayanır.
Tehlike sınıfınıza uygun süreyle görevlendirilen hekimle işe giriş ve periyodik muayene, işe uygunluk raporu ve sağlık gözetimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.