Kısaca
İşe yeni başlayan çalışan tesisi, ekipmanı ve yazılı olmayan kuralları henüz bilmez; soru sormaktan çekinir ve üretim temposuna yetişmeye çalışır. Bu yüzden ilk haftalar en riskli dönemdir. İlk 90 gün; işe başlamadan önce verilen yüz yüze eğitim, deneyimli bir çalışanla eşleştirme, riskli işlerin yetki verilene kadar bekletildiği kademeli bir görev listesi ve belirli günlerde yapılan gözetim görüşmeleriyle yönetilir. Bu süre, temel eğitimin tamamlanması gereken 3 aylık süreyle de örtüşür.
Yeni başlayan çalışan iş kazası riskini neden daha çok taşır?
Kaza incelemelerinde sık duyulan bir cümle vardır: “Daha işe yeni başlamıştı.” Yeni başlayan çalışan iş kazası riskini, yetersiz dikkat yüzünden değil, bilmediği şeyler yüzünden taşır:
- Yeri bilmez. Forklift güzergâhını, kör köşeleri, hangi kapının kilitli kalması gerektiğini, kaçış yolunu henüz öğrenmemiştir.
- Ekipmanı bilmez. Aynı tür makineyi başka bir fabrikada kullanmış olsa bile bu makinenin koruyucusu, acil stop yeri ve arıza alışkanlıkları farklıdır.
- Yazılı olmayan kuralları bilmez. “Bu hat çalışırken bu kapağı kimse açmaz” gibi ekipte herkesin bildiği ama talimatta yazmayan kuralları kimse ona söylememiştir.
- Soru sormaktan çekinir. İlk günlerde “bilmiyorum” demek, beceriksiz görünmek gibi algılanır.
- Tempoya yetişmeye çalışır. Hızlı çalışan ekibe ayak uydurmak için adım atlar.
- Deneyimli olduğunu düşünür. Başka işyerinden gelen deneyimli çalışan, eski işyerinin alışkanlıklarını yeni işyerine taşır.
Bu nedenlerin hepsi zamanla azalır; sorun, azalana kadar geçen sürenin yönetilmemesidir. Mevzuat bu dönem için bir başlangıç noktası koyar ama ilk 90 günün tamamını tarif etmez. İşe başlama eğitiminin iki saatlik programı için işe başlama eğitimi programı yazımıza bakabilirsiniz; bu yazı o iki saatten sonrasını anlatıyor.
Mevzuatın çizdiği çerçeve
İlk 90 günü planlarken şu yükümlülükler zaten takvimde olmalıdır:
- İşe giriş muayenesi: 6331 sayılı Kanun md. 15’e göre tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde işe uygunluk raporu olmadan çalışan işe başlatılamaz.
- İşe başlama eğitimi: 2026 tarihli İSG eğitim yönetmeliği md. 7’ye göre çırak ve stajyerler dahil herkese, çalışmaya başlamadan önce en az 2 saat, yüz yüze ve uygulamalı verilir. Eğitimi iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi veya işverenin görevlendirdiği bilgili ve deneyimli çalışanlar verebilir; tutanak çalışanın özlük dosyasına konur.
- Temel eğitim: md. 8’e göre işe başlamadan itibaren her hâlükârda en geç 3 ay içinde tamamlanır. İlk 90 gün kavramı bu süreyle doğrudan örtüşür.
- Mesleki eğitim: Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki mesleki eğitim gerektiren işlerde belgesi olmayan çalışan o işte çalıştırılamaz.
- Aynı işle gelen çalışan: Başka bir işyerinden aynı işle gelen çalışana temel eğitimin yalnız işe ve işyerine özgü riskler bölümü tekrarlanır. Bu bölüm, deneyimli çalışanın yeni işyerini öğrenmesinin yasal karşılığıdır.
Genç çalışanlar için ek kurallar vardır; çocuk ve genç işçiler yazımıza bakın.
İlk 90 gün planı
Aşağıdaki plan, üretim yapan bir işletme için örnek bir çerçevedir. Süreleri ve görevleri kendi işinize göre uyarlayın.
| Dönem | Yapılacaklar | Sorumlu | Kayıt |
|---|---|---|---|
| İşe başlamadan önce | Muayene, mesleki belge kontrolü, KKD hazırlığı, eşleştirilecek çalışanın belirlenmesi | İK, işyeri hekimi | Rapor, zimmet |
| 1. gün | İşe başlama eğitimi, saha turu, eşleştirilen çalışanla tanışma | Uzman, bölüm sorumlusu | Eğitim tutanağı |
| 1. hafta | Yalnız gözetim altında, düşük riskli görevler; her gün kısa görüşme | Eşleştirilen çalışan, amir | Görev listesi |
| 2–4. hafta | Görev listesindeki işlerde “gösterildi, yaptırıldı, bağımsız” onayları | Amir | İmzalı görev listesi |
| 2. ay | Temel eğitim oturumlarının tamamlanması, riskli işlerde yetki değerlendirmesi | Uzman, amir | Eğitim kayıtları |
| 3. ay | Temel eğitim sınavı, 90. gün değerlendirmesi, eşleştirmenin sonlandırılması | Uzman, amir | Sınav, değerlendirme formu |
Mentor sistemi İSG için nasıl kurulur?
Eşleştirme (mentor ya da “yol arkadaşı”) sistemi, yeni çalışanın ilk haftalarda yanında soru sorabileceği bir kişi olmasıdır. Eğitim yönetmeliği, işe başlama eğitimini işverenin görevlendirdiği bilgili ve deneyimli çalışanların da verebileceğini söyler; eşleştirme bu yaklaşımın günlük işe yayılmış hâlidir.
İyi bir eşleştirme için:
- Doğru kişiyi seçin. En hızlı çalışan değil, kurallara uyan, anlatmayı seven ve aynı vardiyada çalışan kişi seçilir.
- Görevi tanımlayın. Eşleştirilen çalışan, yeni çalışanın yaptığı işi gözetir, yazılı olmayan kuralları anlatır, sorularını cevaplar. Yeni çalışanın işini onun yerine yapmaz.
- Zaman verin. Mentorun üretim hedefi ilk haftalarda buna göre ayarlanır; aksi hâlde eşleştirme kâğıtta kalır.
- Sayıyı sınırlayın. Bir deneyimli çalışana aynı anda çok sayıda yeni çalışan verilmez.
- Yeni çalışanı yalnız bırakmayın. Mentor izindeyse yerine kimin bakacağı önceden belirlidir.
Kademeli görev ve yetki
Yeni çalışan ilk günden bütün işleri yapmamalıdır. Bölüm için bir görev listesi hazırlayın ve işleri risk düzeyine göre üç gruba ayırın:
- Gözetimle yapılabilecekler: Malzeme hazırlama, temizlik, basit montaj.
- Gösterildikten ve yaptırıldıktan sonra bağımsız yapılabilecekler: Makine çalıştırma, ayar, kalite kontrol.
- Yetki verilene kadar yapılamayacaklar: Kilitleme-etiketleme gerektiren müdahaleler, forklift kullanımı, yüksekte çalışma, kapalı alan, elektrik işleri, sıcak iş.
Her iş için “gösterildi”, “yaptırıldı” ve “bağımsız” sütunları amirin imzasıyla doldurulur. Üçüncü gruptaki işler için yetki; gerekli belge, eğitim ve değerlendirme tamamlanmadan verilmez. Bu liste, işe özgü riskler eğitiminin sahadaki karşılığıdır; konu içerikleri için işe özgü riskler eğitimi yazımıza bakabilirsiniz.
Yakın gözetim: görüşme günleri
Gözetim, “amir zaten sahada” varsayımıyla bırakılmamalıdır. Belirli günlerde kısa, yapılandırılmış görüşmeler yapın: 1., 3., 7., 30., 60. ve 90. günler pratik bir düzendir. Her görüşmede üç soru sorulur:
- Bugüne kadar emin olmadığın, korktuğun ya da tehlikeli bulduğun bir şey oldu mu?
- Sana söylenen bir kuralın nedenini anlamadığın oldu mu?
- Yetişmek için acele ettiğin bir iş var mı?
Cevaplar not edilir ve ortak bir tehlike çıkarsa uzmana iletilir. Yeni çalışanın gözü taze olduğu için, ekibin artık görmediği tehlikeleri fark edebilir; onun bildirdiği her durum ramak kala bildirim sistemine girmelidir.
İlk hafta iş güvenliği: vardiya ve yalnız çalışma
İlk haftayı mümkünse gündüz vardiyasında başlatın. Gece vardiyasında amir, uzman ve bakım ekibine ulaşmak zorlaşır; yeni çalışanın soru soracağı kişi sayısı azalır. Gece başlaması kaçınılmazsa, işe başlama eğitimini ilk vardiyadan önce eğitimi verebilecek birinin bulunduğu bir saatte planlayın ve mentoru aynı vardiyaya alın. İlk hafta boyunca yeni çalışan hiçbir işte yalnız bırakılmaz: depo köşesinde tek başına sayım yapmak ya da hat sonunda yalnız kalmak, sorun çıktığında yardım isteyememek demektir.
Sık yapılan hatalar
- Eğitimi ilk güne sıkıştırıp bitirmek: İki saatlik işe başlama eğitimi başlangıçtır; temel eğitim 3 ay içinde tamamlanmalıdır.
- Deneyimli çalışanı eşleştirmeden muaf tutmak: Başka işyerinden gelen ustanın da yeni işyerinin kurallarını öğrenmesi gerekir.
- Yoğun dönemde doğrudan hatta vermek: Toplu işe alımlarda başlangıç tarihlerini kademelendirin; mentor sayısı yetmiyorsa işe alım takvimi buna göre ayarlanır.
- Geçici ve alt işveren çalışanlarını unutmak: Geçici iş ilişkisiyle gelen çalışanın eğitimini sağlamak, 6331 md. 17’ye göre geçici iş ilişkisi kurulan işverenin yükümlülüğüdür; tesisinize gelen yüklenici çalışanları için yüklenici giriş eğitimi yazımıza bakın.
Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde İSG eğitimleri hizmetimizle işe başlama ve temel eğitimi planlıyor, iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizle bölüm bazında görev listelerini hazırlıyoruz. Eğitim tarihlerini ve 3 aylık süreleri İSG takvimi aracıyla izleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Yeni başlayan çalışanın temel İSG eğitimi ne zamana kadar tamamlanmalı?
2026 eğitim yönetmeliğinin 8. maddesine göre temel eğitim, çalışanın işe başlamasından itibaren en geç 3 ay içinde tamamlanır. İşe başlama eğitimi ise çalışmaya başlamadan önce, en az 2 saat ve yüz yüze verilir.
Mentor sistemi yasal bir zorunluluk mu?
Hayır, mevzuatta “mentor” adıyla bir yükümlülük yoktur. Ancak yönetmelik işe başlama eğitimini işverenin görevlendirdiği bilgili ve deneyimli çalışanların da verebileceğini söyler; eşleştirme bu yaklaşımın günlük uygulamasıdır.
Deneyimli bir usta da işe başlama eğitimi almalı mı?
Evet. İşe başlama eğitimi çırak ve stajyerler dahil herkese verilir. Aynı işle başka bir işyerinden gelen çalışana temel eğitimin yalnız işe ve işyerine özgü riskler bölümü tekrarlanır.
Yeni çalışan forklift kullanabilir mi?
Forklift gibi kendinden hareketli iş ekipmanlarını yalnız uygun eğitim almış çalışanlar kullanabilir; geçerli belgeler için forklift operatör belgesi yazımıza bakın. Belgeli olsa bile tesisin güzergâhı, yaya kuralları ve ekipmanı gösterilip yetki verilene kadar bağımsız kullanmamalıdır.
2026 yönetmeliğine uygun işe başlama, temel ve tekrar eğitimleri; işyerinizde, sahanıza özgü örneklerle ve belgeli.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.