Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Şartları

Genç işçi çalıştırma şartları: kim çocuk, kim genç?

Genç işçi çalıştırma şartları iki temel metinde düzenlenir: 4857 sayılı İş Kanunu’nun 71–73. maddeleri ve bu maddelere dayanan Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik. Sağlık gözetimi ve risk değerlendirmesi tarafında ise 6331 sayılı Kanun ve ona bağlı yönetmelikler devreye girer.

Yönetmelik iki kavram tanımlar:

Çocuk işçi yaşı ve istisnalar

İş Kanunu’nun 71. maddesine göre 15 yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması yasaktır. Bu yasağın iki istisnası vardır:

• 14 yaşını doldurmuş ve zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış çocuklar, bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişmelerine ve okula devamlarına engel olmayacak hafif işlerde çalıştırılabilir. Bu işler yönetmeliğin Ek-1’inde sayılır: esnaf ve sanatkâr yanında satış, büro işlerine yardım, gazete dağıtımı (yük taşıma ve istif hariç), satış eşyasına etiket yapıştırma ve elle paketleme gibi.
• 14 yaşını doldurmamış çocuklar yalnızca sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde, yazılı sözleşme yapılması ve her faaliyet için ayrı izin alınması şartıyla çalıştırılabilir. Bu faaliyetlerde günlük süre en fazla 5, haftalık süre en fazla 30 saattir.

Sanayi işletmelerinin büyük çoğunluğu için pratik sonuç şudur: üretim hattında, atölyede veya depoda 15 yaşından küçük bir kişiyi çalıştırmak mümkün değildir.

18 yaş altı yasak işler

Yönetmelik, yasak işleri tek tek saymak yerine izin verilen işleri sayar. Çocuk işçiler yalnızca Ek-1’deki, genç işçiler Ek-1 ve Ek-2’deki, 16 yaşını doldurmuş genç işçiler ise Ek-1, Ek-2 ve Ek-3’teki işlerde çalıştırılabilir; bunların dışında kalan her iş yasaktır (md. 5). Ek-2’de örneğin büro işleri, toptan ve perakende mağazalarda satış, etiketleme ve paketleme, gıda maddelerinin imalatı ve araçsız olarak 10 kg’dan fazla yük kaldırılmasını gerektirmeyen torbalama ve istifleme işleri yer alır.

Ayrıca yaşa göre izin verilen işlerden olsa bile 18 yaşını doldurmamış işçiler şu işlerde çalıştırılamaz:

• Parlayıcı, patlayıcı, zararlı ve tehlikeli maddelerin imali, işlenmesi, depolanması ve bunlara maruz kalma ihtimali olan işler,
• Gürültü veya titreşimin yüksek olduğu ortamlar, aşırı sıcak veya soğuk ortam gerektiren işler,
• Sağlığa zararlı ve meslek hastalığına yol açan maddelerle yapılan işler, radyoaktif madde ve zararlı ışın riski olan işler,
• Fazla dikkat ve aralıksız ayakta durmayı gerektiren işler,
• Parça başı veya prim sistemiyle ücret ödenen işler,
• İşyeri hekimi raporuna göre fiziki ve psikolojik yeterliliğinin üzerinde olan işler,
• Para taşıma ve tahsilat işleri,
• İş Kanunu’nun 69. maddesindeki gece dönemine rastlayan işler.

İş Kanunu’nun 72. maddesi de maden ocakları ile kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altı veya su altı işlerinde 18 yaşını doldurmamış erkeklerin ve her yaştaki kadınların çalıştırılmasını yasaklar.

Genç işçi çalışma saatleri ve gece yasağı

Çalışma süreleri yönetmeliğin 6–10. maddelerinde ayrıntılıdır:

• Günlük ve haftalık süre: Temel eğitimini tamamlamış ve okula gitmeyen çocuklarda günde 7, haftada 35 saat; 15 yaşını tamamlamış olanlarda günde 8, haftada 40 saate kadar.
• Okula devam eden çocuklar: Eğitim döneminde, ders saatleri dışında en fazla günde 2, haftada 10 saat. Okulun kapalı olduğu dönemde yukarıdaki süreler geçerlidir.
• Günlük dinlenme: 24 saatlik dilimde kesintisiz 14 saat dinlenme süresi gözetilir.
• Ara dinlenme: 2 saatten fazla, 4 saatten az süren işlerde 30 dakika; 4 saatten 7,5 saate kadar süren işlerde çalışma süresinin ortasında 1 saat.
• Hafta tatili: Kesintisiz en az 40 saat.
• Bayram ve genel tatil: Çocuk ve genç işçiler ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalıştırılamaz.
• Yıllık izin: En az 20 gün; isteği ve yararı varsa en fazla ikiye bölünebilir. Okula devam edenlere izin, okulların tatil olduğu dönemde verilir.

Gece yasağı: İş Kanunu’nun 73. maddesi sanayiye ait işlerde 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılmasını yasaklar; yönetmelik bu yasağı gece dönemine rastlayan bütün işler için tekrarlar. Kanuna göre gece, en geç 20.00’de başlayıp en erken 06.00’ya kadar süren ve en fazla 11 saat olan dönemdir. Üç vardiyalı çalışan Bursa’daki fabrikalarda bu, genç işçinin yalnızca gündüz vardiyasına yazılabileceği anlamına gelir.

Genç işçi sağlık raporu ve 6 ayda bir muayene

Sağlık gözetimi, genç işçilerde yetişkinlerden sıktır:

• İşe giriş muayenesi: 6331 sayılı Kanun’un 15. maddesine göre tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde işe uygunluk raporu olmadan işe başlatılamaz. Raporun nereden alınacağı için işe giriş sağlık raporu yazımıza bakın.
• Periyodik muayene: İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik’in 9. maddesine göre özel politika gerektiren gruptaki çocuk, genç ve gebe çalışanlarda periyodik muayene en geç 6 ayda bir tekrarlanır. İşyeri hekimi gerek görürse bu süreyi kısaltır. Diğer çalışanlardaki süreler için periyodik muayene ve tetkikler yazımıza bakın.
• Durum değişince: Çocuk ve genç işçinin fiziki veya zihinsel gelişmesi ya da güvenliği yönünden bir risk tespit edilirse, en kısa sürede gerekli tıbbi kontroller yapılır (Çocuk ve Genç İşçiler Yönetmeliği md. 13).

Ortam ölçümü veya tetkik gerekiyorsa bunları yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız. Sağlık gözetimi yaptırmamanın 2026 temel idari para cezası çalışan başına 22.194 TL’dir.

İşverenin belge, eğitim ve risk değerlendirmesi yükümlülükleri

Genç işçi çalıştıran işveren şu adımları atmalıdır:

1. Yazılı iş sözleşmesi: Çocuk ve genç işçinin velisi veya vasisiyle yazılı sözleşme yapılır (md. 12).
2. Veli bilgilendirmesi: Yapılacak iş, karşılaşılabilecek riskler ve alınan önlemler veliye veya vasiye anlatılır.
3. Öğrenci belgesi: Okula devam eden çocuktan, çalışmaya başlamadan önce öğrenci olduğuna dair belge alınır ve özlük dosyasında saklanır.
4. Risk değerlendirmesi: 6331 sayılı Kanun’un 10. maddesi, risk değerlendirmesinde genç çalışanlar gibi özel politika gerektiren grupların durumunun ayrıca dikkate alınmasını ister.
5. Eğitim: Çalıştırmaya başlamadan önce işyerindeki riskler, işe uyum ve yasal haklar anlatılır (md. 13). 2026 eğitim yönetmeliğinin 20. maddesi de 15–18 yaş arasındaki genç çalışanlara özelliklerine uygun eğitim verilmesini ister. İlk gün için işe başlama eğitimi yazımız yol gösterir.

Ayrıca çocuklara karşı işlenmiş suçlardan veya yüz kızartıcı suçlardan hüküm giymiş işveren veya işveren vekilleri çocuk ve genç işçi çalıştıramaz (md. 11).

Benzer şekilde özel koruma gerektiren bir grup için gebe ve emziren çalışanlar yazımıza bakabilirsiniz. Genç çalışanların sağlık gözetimi için işyeri hekimliği, görev yeri ve risk değerlendirmesi için iş güvenliği uzmanlığı hizmetlerimizi inceleyebilir, olası ceza tutarlarını İSG idari para cezası aracıyla hesaplayabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Çocuk işçi yaşı kaçtır?

Genel kural olarak 15 yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması yasaktır. 14 yaşını doldurmuş ve zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış çocuklar yalnızca yönetmeliğin Ek-1’indeki hafif işlerde çalışabilir; 14 yaşından küçükler ise yalnızca sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde, sözleşme ve ayrı izinle çalışabilir.

17 yaşındaki bir genç işçi gece vardiyasında çalışabilir mi?

Hayır. Sanayiye ait işlerde 18 yaşını doldurmamış işçilerin gece çalıştırılması İş Kanunu’nun 73. maddesiyle yasaktır; yönetmelik de gece dönemine rastlayan işleri 18 yaş altı için yasak sayar. Gece, en geç 20.00’de başlar ve en erken 06.00’ya kadar sürer.

Genç işçinin sağlık raporu ne sıklıkla yenilenir?

İşe giriş muayenesinden sonra periyodik muayene en geç 6 ayda bir tekrarlanır. İşyeri hekimi gerek görürse bu süreyi kısaltabilir. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde işe uygunluk raporu alınmadan genç işçi işe başlatılamaz.

Genç işçi fazla mesai yapabilir mi?

Yönetmelik genç işçinin günlük ve haftalık çalışma süresi için üst sınır koyar: okula gitmeyen ve 15 yaşını tamamlamış genç işçide günde 8, haftada 40 saat. Bu sınırları aşan bir çalışma düzeni kurmayın; kesintisiz 14 saatlik günlük dinlenme de korunmalıdır.