Gebe ve Emziren Çalışanlar: Yasaklı İşler, Haklar

Gebe çalışanlar iş güvenliği: bildirimden sonraki ilk adımlar

Gebe çalışanlar iş güvenliği konusundaki kuralların çoğu tek bir yönetmelikte toplanır: Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik (RG 16.08.2013, sayı 28737). Yönetmelik, 6331 sayılı Kanun kapsamında kadın çalışan çalıştıran bütün işyerlerine uygulanır; tehlike sınıfı veya çalışan sayısı fark etmez.

Süreci başlatan şey bildirimdir. Yönetmeliğe göre “gebe çalışan”, herhangi bir sağlık kuruluşundan aldığı belgeyle gebeliği hakkında işverenini bilgilendiren çalışandır; “emziren çalışan” ise süt izni kullanan ve durumu işverene bildiren çalışandır (md. 4). Çalışan, gebelik ve emzirmeye başlama hâlinde işverenini bilgilendirir (md. 6/1). Bildirim geldiği gün yapmanız gerekenler:

1. Belgeyi alın ve gizlilik içinde, kişisel sağlık dosyasına girecek şekilde işyeri hekimine iletin.
2. Çalışanın fiilen yaptığı işi, vardiyasını ve kullandığı maddeleri listeleyin.
3. İşyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanıyla gebeliğe özgü değerlendirmeyi planlayın.
4. Değerlendirme sonuçlanana kadar açık bir risk varsa (ör. gece vardiyası, ağır yük, radyasyon) çalışanı geçici olarak bu işten çekin.
5. Sonucu ve alınan önlemleri çalışana anlatın; yönetmelik bunu açıkça ister (md. 6/4).

Gebe çalışan risk değerlendirmesi adım adım

İşveren, gebe veya emziren çalışan için tehlikeli sayılan kimyasal, fiziksel ve biyolojik etkenlerin ve çalışma süreçlerinin etkisini değerlendirir. Maruziyetin şekli, düzeyi ve süresi, yönetmeliğin Ek-II ve Ek-III’ündeki etkenler ve çalışma koşulları üzerinden incelenir. Bu değerlendirmede çalışanı kişisel olarak etkileyen psikososyal ve tıbbi faktörler de dikkate alınır (md. 6/2-3). Yani bu, genel risk değerlendirmesinin bir kopyası değil, o kişiye ve o gebelik dönemine özgü bir çalışmadır.

Değerlendirme risk gösterirse yönetmeliğin 7. maddesi şu sırayı izler:

1. Koşulları veya saatleri değiştirin. Çalışma koşulları ve/veya saatleri, maruziyeti önleyecek şekilde geçici olarak değiştirilir.
2. Uyarlama mümkün değilse başka işe aktarın. İşveren, çalışanı başka bir işe aktarmak için gerekli önlemleri alır.
3. Sağlık raporu gerektiriyorsa hafif işe verin. Gebe çalışan sağlığına uygun daha hafif işlerde çalıştırılır ve ücretinde kesinti yapılmaz.
4. Aktarma da mümkün değilse çalışanın isteği hâlinde, sağlığı için gerekli süre boyunca ücretsiz izinli sayılması sağlanır. Bu süre yıllık izin hesabına katılmaz.

Ek-III’teki “Gebe Çalışanların Sağlığını İzleme Formu”, sahada neye bakacağınızı iyi özetler: sabah bulantısı ve erken çalışma saatleri, uzun süre ayakta durma veya oturma, sık tuvalet ihtiyacı, büyüyen beden ölçüleri nedeniyle daralan çalışma alanı, uzanma ve eğilme gerektiren duruşlar, elle taşıma, fazla çalışma, akşam veya gece çalışması ve ıslak, kaygan zeminler. Psikososyal yük için psikososyal risk etmenleri rehberimiz de yardımcı olur.

Hamile çalışan hangi işlerde çalışamaz?

Yönetmeliğin Ek-I’i genel ve özel önlemleri, Ek-II’si ise özellikle çalıştırılamayacak işleri ve işyerlerini sayar. Sahada en sık karşılaşılan başlıklar şunlardır:

Ek-II, biyolojik etkenler bakımından riskli işyerlerini de tek tek sayar: insan sağlığı ve diş tedavisi birimleri ile acil ve kurtarma hizmetleri (Hepatit B ve C), çocuk hastaneleri ve servisleri (kızamık, kabakulak, kızamıkçık, su çiçeği gibi), enfeksiyon servisleri ve dışkı laboratuvarları, tüberküloz ve göğüs hastalıkları hastaneleri, patoloji birimleri ve kuduz şüpheli hayvanlarla yapılan veterinerlik işleri. Sağlık kuruluşlarında bu liste görev planlamasının başlangıç noktasıdır.

Kimyasallarda yönetmelik bir istisna tanır: zorunluluk varsa ve madde daha az zararlısıyla değiştirilemiyorsa, her türlü önlem alınarak ve maruziyet sürekli kontrol altında tutularak çalışma mümkündür. Ancak bu istisna, gebe çalışan için mutajen ve üreme için toksik maddeleri kapsamaz. Hangi maddenin bu sınıfta olduğunu güvenlik bilgi formunun 2. bölümündeki zararlılık ifadelerinden anlarsınız; ayrıntı için kimyasal maddelerle çalışma rehberimize bakın. Bunlardan ayrı olarak 4857 sayılı Kanun md. 72, maden ocakları, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altı ve su altı işlerinde her yaştaki kadının çalıştırılmasını yasaklar.

Gebe çalışan gece çalışması ve günlük süre

Gece çalışmasında iki ayrı kural vardır (md. 8):

• Kadın çalışanlar, gebe olduklarının sağlık raporuyla tespitinden itibaren doğuma kadar gece çalışmaya zorlanamaz.
• Yeni doğum yapmış çalışanın doğumu izleyen bir yıl boyunca gece çalıştırılması yasaktır. Bu sürenin sonunda da sağlık açısından sakıncalı olduğu raporla belirlenen dönem boyunca gece çalıştırılmaz.

Çalışma hayatında “gece”, en geç 20.00’de başlayıp en erken 06.00’ya kadar süren ve en fazla 11 saat olan dönemdir (4857 sayılı Kanun md. 69). Üç vardiyalı bir tesiste 16.00–24.00 vardiyası da bu nedenle kısmen gece çalışmasıdır; gebe çalışanı bu vardiyaya yazmadan önce saatleri kontrol edin. Ek-I ayrıca gebe çalışanın çalışmasının günün erken saatlerine rastlamaması için önlem alınmasını ister.

Günlük süre sınırı ise nettir: gebe veya emziren çalışan günde 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz (md. 9). Fazla mesai planlarında bu çalışanları otomatik olarak listeden çıkarın.

Muayene sıklığı ve işyeri hekiminin rolü

İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personeli Yönetmeliği gebe ve emziren kadınları “özel politika gerektiren gruplar” arasında sayar ve hekime bu çalışanları yakın takip ve koruma altına alma görevi verir (md. 9). Periyodik muayene, çocuk, genç ve gebe çalışanlar için en geç altı ayda bir tekrarlanır; hekim gerek görürse bu süreyi kısaltır. Diğer çalışanlar için geçerli 1, 3 ve 5 yıllık aralıklar periyodik muayene rehberimizde yer alır.

İki hüküm daha uygulamada sık atlanır:

• Muayene izni: Gebe çalışana gebeliği süresince periyodik kontrolleri için ücretli izin verilir (md. 11).
• İşe dönüş raporu: Emziren çalışanın doğum izni bitip işe başlamadan önce çalışmasına engel bir durumu olmadığı raporla belirlenir; sakıncalı bulunan iş ve sürelerde çalıştırılamaz (md. 12).

İşyeri hekimliği hizmetimizde gebelik bildirimi geldiğinde değerlendirmeyi hekim ve uzmanla birlikte yapar, 6 aylık muayene tarihlerini ve doğum sonrası işe dönüş muayenesini takvime işleriz. Tarihleri kendiniz izlemek isterseniz İSG takvimi aracını kullanabilirsiniz.

Doğum izni, emzirme izni ve emzirme odası

Analık ve süt izninde 4857 sayılı Kanun md. 74 uygulanır (yönetmelik md. 10). Maddenin güncel hâli şöyledir:

Emzirme izni yarım çalışma döneminde kullanılmaz; çalışan yarım çalışmayı seçerse süt izni hükümleri o süre içinde uygulanmaz.

Yönetmelik tesis şartı da getirir: yaşları ve medeni hâlleri ne olursa olsun 100–150 kadın çalışanı olan işyerlerinde, işyerine en çok 250 metre uzaklıkta bir emzirme odası; 150’den çok kadın çalışanı olan işyerlerinde 0–6 yaş çocuklar için bir yurt kurulur. Sayım yapılırken işverenin aynı belediye ve mücavir alan sınırlarındaki tüm işyerleri birlikte hesaplanır; ortak oda veya yurt kurulabilir ya da yetkili yurtlarla anlaşma yapılabilir (md. 13).

Sık yapılan hatalar

Bursa ve çevre illerdeki üretim tesislerinde gebelik bildirimlerinde en çok şu eksikleri görüyoruz:

• Gebelik bildirildiği hâlde genel risk değerlendirmesinin değiştirilmemesi ve kişiye özgü değerlendirmenin yazılı olmaması.
• Gürültülü bölümde çalışan gebe çalışana yalnızca kulak tıkacı verilip yerinin değiştirilmemesi. Yönetmelik bunu açıkça yasaklar.
• Hafif işe aktarılan çalışanın primli ücretinin düşürülmesi.
• Doğum izni dönüşünde işe başlamadan önce rapor alınmaması.
• Periyodik muayenenin diğer çalışanlarla aynı döngüde, yani yılda bir veya daha seyrek bırakılması.

Ayrıntılı bir gürültü değerlendirmesi için gürültü yönetmeliği rehberimize bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Hamile çalışan hangi işlerde çalışamaz?

Titreşim ve sarsıntılı işler, 80 dB(A)’yı aşan gürültülü ortamlar, iyonize radyasyon, grup 2–4 biyolojik etkenlerin risk oluşturduğu işler, mutajen ve üreme için toksik kimyasallar ve sağlığını etkileyecek elle taşıma işleri yönetmelikle yasaklanmıştır. Diğer işler kişiye özgü değerlendirmeyle karara bağlanır.

Gebe çalışan gece vardiyasında çalışabilir mi?

Gebeliği sağlık raporuyla tespit edildikten sonra doğuma kadar gece çalışmaya zorlanamaz. Doğumdan sonraki bir yıl boyunca gece çalıştırılması yasaktır; bu sürenin sonunda da sakıncalı olduğu raporla belirlenen dönemde gece çalıştırılmaz.

Emzirme izni günde kaç saattir?

Bir yaşından küçük çocuğu olan kadın çalışana günde toplam 1,5 saat süt izni verilir. Hangi saatlerde ve kaç parça kullanılacağını çalışan belirler ve bu süre günlük çalışma süresinden sayılır.

Gebe çalışanın periyodik muayenesi ne sıklıkla yapılır?

İşyerinin tehlike sınıfından bağımsız olarak en geç altı ayda bir yapılır. İşyeri hekimi gebeliğin seyrine ve işin niteliğine göre bu aralığı kısaltabilir.

Gebe çalışanı başka bir işe verirsek maaşı düşer mi?

Hayır. Sağlık raporu gerektirdiği için daha hafif işe verilen gebe çalışanın ücretinde kesinti yapılamaz. Uygun bir iş bulunamazsa ve çalışan isterse, gerekli süre boyunca ücretsiz izinli sayılabilir.