Kısaca
Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, tehlikeler belirlenirken fiziksel ve kimyasal tehlikelerin yanında psikososyal tehlike kaynaklarının da kayda alınmasını ister. İş yükü, kontrol, rol belirsizliği ve sosyal destek gibi etmenler, geçerliliği gösterilmiş bir anket ve küçük odak gruplarla ölçülür. Sonuçlar birim bazında yorumlanır ve diğer riskler gibi önlem, sorumlu ve terminle risk değerlendirmesine yazılır.
Psikososyal risk etmenleri nedir, mevzuat ne istiyor?
Bir paketleme hattında hedef adet her ay artıyor, mola saatleri vardiya amirine göre değişiyor ve kimse kalite hatasının sorumluluğunun operatörde mi kontrolde mi olduğunu bilmiyor. Bu tabloda gürültü ölçümü ya da makine koruyucusu kadar somut ama raporlarda çoğu zaman görünmeyen bir tehlike grubu vardır: psikososyal risk etmenleri. Bunlar işin tasarımından, organizasyonundan ve sosyal ilişkilerden kaynaklanan, çalışanda stres, tükenmişlik, kas-iskelet şikâyetleri ve dikkat dağınıklığıyla sonuçlanabilen koşullardır.
Mevzuat bu konuda nettir. İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 8/3’e göre tehlikeler belirlenirken çalışma ortamındaki “fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikososyal, ergonomik ve benzeri” tehlike kaynakları kayda alınır. Aynı maddenin ilk fıkrası, toplanacak bilgiler arasında “organizasyon ve hiyerarşik yapı, görev, yetki ve sorumluluklar” ile “çalışanların tecrübe ve düşünceleri”ni sayar. 6331 sayılı Kanun md. 5 de tekdüze çalışma ve üretim temposunun olumsuz etkilerinin önlenmesini ve iş organizasyonu, çalışma şartları ve sosyal ilişkileri kapsayan bir önleme politikası geliştirilmesini ister.
Kısacası psikososyal risk değerlendirmesi ayrı bir yasal doküman değildir; mevcut risk değerlendirmenizin eksik kalmaması gereken bir bölümüdür.
Hangi psikososyal tehlikeleri ölçeceksiniz?
Önce neyi ölçeceğinizi tanımlayın. Uluslararası uygulamada en çok kullanılan çerçeveler, Karasek’in iş yükü ve kontrol modeli ile İngiltere sağlık ve güvenlik otoritesi HSE’nin “Yönetim Standartları”dır. HSE yaklaşımı altı alana bakar: talepler, kontrol, destek, ilişkiler, rol ve değişim. İş yükü ve kontrol modelinin temel fikri basittir: Yüksek talep, düşük karar serbestliğiyle birleştiğinde zorlanma artar; yönetici ve iş arkadaşı desteği bu etkiyi azaltır.
| Etmen | Ne anlama gelir? | Sahada nasıl görünür? |
|---|---|---|
| İş yükü ve tempo | Miktar, hız, süre baskısı, zihinsel yük | Bant hızı artışı, sürekli fazla mesai, molasız çalışma |
| Kontrol | İşin sırası, yöntemi ve temposu üzerinde söz hakkı | Makine temposuna bağlı iş, mola zamanını seçememe |
| Rol belirsizliği ve çatışması | Görev ve yetkinin net olmaması, çelişen talimatlar | İki amirden farklı talimat, kimin onay vereceğinin belirsizliği |
| Sosyal destek | Yöneticiden ve iş arkadaşlarından yardım, geri bildirim | Sorunu söyleyince cevap alamama, yalnız bırakılan yeni çalışan |
| İlişkiler | Çatışma, kabul edilemez davranış, dışlanma | Ekipler arası sürtüşme, şikâyet kanalının olmaması |
| Değişim yönetimi | Yeniden yapılanma, yeni sistem, vardiya değişikliği | Haber verilmeden değişen vardiya planı, yeni yazılım |
| Çalışma süresi düzeni | Vardiya, gece çalışması, öngörülemeyen mesai | Son dakika hafta sonu çağrısı, uzun ardışık vardiyalar |
Bu tablo aynı zamanda risk değerlendirmesi formunuzdaki “tehlike” sütununun psikososyal karşılığıdır. “Stres” bir tehlike değil sonuçtur; tehlike, stresi doğuran koşuldur.
Ölçüm yolu 1: Psikososyal risk anketi
Anket, çok sayıda çalışanın görüşünü kısa sürede ve karşılaştırılabilir biçimde toplamanın en pratik yoludur. Ancak kalitesi seçtiğiniz araca ve uygulama biçimine bağlıdır.
Aracı seçin. Kendi hazırladığınız birkaç soruyla puan üretmek yerine geçerliliği gösterilmiş bir ölçek kullanın. Yaygın örnekler HSE’nin 35 soruluk Yönetim Standartları Gösterge Aracı ve Kopenhag Psikososyal Anketi’dir (COPSOQ). Hangisini seçerseniz seçin, Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması yapılmış bir sürümü tercih edin ve aynı aracı yıllar içinde değiştirmeyin ki sonuçları karşılaştırabilesiniz.
Uygulamayı planlayın. Şu adımlar sonuçların güvenilirliğini belirler:
- Yönetimin ankete neden başvurduğunu ve sonuçlarla ne yapacağını çalışanlara önceden açıklayın; çalışan temsilcisini sürece dahil edin.
- Anketi mesai içinde, sessiz bir ortamda ya da kişisel telefonla erişilebilen anonim bir bağlantıyla uygulayın.
- Ad, sicil numarası veya kişiyi tanımlayabilecek ayrıntılı demografik soru sormayın.
- Raporlamayı birim, vardiya veya görev grubu düzeyinde yapın; çok küçük grupları birleştirin ki tek tek kişiler tanınmasın.
- Katılım oranını izleyin; düşük katılım kendi başına bir bulgudur (güvensizlik, anket yorgunluğu, iletişim eksikliği).
- Sonuçları birkaç hafta içinde çalışanlarla paylaşın.
Ölçüm yolu 2: Odak grup ve mevcut kayıtlar
Anket “ne kadar” sorusunu cevaplar; “neden” sorusunun cevabı genellikle odak gruptan çıkar. Anketin olumsuz sonuç verdiği birimlerde ya da anketin uygun olmadığı küçük işyerlerinde odak grup kullanın.
- Katılımcılar: Aynı birimden 6–8 çalışan; birimin amiri odada olmamalı.
- Yürüten: İş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi veya tarafsız bir kolaylaştırıcı.
- Süre ve kayıt: 60–90 dakika; isim içermeyen notlar tutulur, ses kaydı alınmaz.
- Sorular: “İşinizi en çok zorlaştıran üç şey nedir?”, “Bir sorunla karşılaştığınızda kime gidiyorsunuz, ne oluyor?”, “Son altı ayda işinizde ne değişti, size nasıl duyuruldu?”
- Çıktı: Kişisel şikâyetler değil, tekrar eden örüntüler.
Bu iki yönteme ek olarak elinizdeki kayıtlara bakın: birim bazında devamsızlık ve işten ayrılma eğilimi, fazla mesai saatleri, ramak kala ve iş kazası kayıtları, şikâyet ve öneri kutusu içerikleri. İşyeri hekimi, muayenelerde tekrarlayan uyku sorunu, baş ağrısı veya kas-iskelet şikâyeti gibi bulguları kimlik bilgisi vermeden, gruplanmış olarak paylaşabilir.
Sonuçları risk değerlendirmesine ekleme
Psikososyal bulgular, diğer tehlikeler gibi aynı dokümana ve aynı yöntemle işlenmelidir. Ayrı bir “stres raporu” hazırlayıp çekmeceye koymak, mevzuatın istediği sonucu vermez. Aşağıdaki örnek, bir depo ekibinde yapılan ölçümün nasıl satıra dönüştüğünü gösteriyor.
Önlem seçerken sıra önemlidir. Önce kaynağa, yani iş tasarımına ve organizasyona bakın: tempo, iş dağılımı, görev tanımı, mola düzeni, değişikliklerin duyurulma biçimi. Ardından yöneticilerin davranışına ve iletişim kanallarına geçin. Bireysel destek (danışmanlık, eğitim) değerlidir ama tek önlem olduğunda sorunu çalışana yükler. İşverenin alabileceği örgütsel önlemleri ayrı bir yazıda ayrıntılı ele alacağız.
Puanlamada Fine-Kinney veya matris yöntemini kullanabilirsiniz; olasılık için anket sonucunu ve kayıtlardaki eğilimi, şiddet için olası sonuçları esas alın. Risk değerlendirmesinin genel adımlarını risk değerlendirmesi nasıl yapılır yazımızda anlattık.
Kim yapar, ne sıklıkla tekrarlanır?
Risk değerlendirmesi ekibinde işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi ve birimleri bilen çalışanlar bulunur; psikososyal değerlendirmede bu ekibin rolleri şöyle ayrılabilir:
| Rol | Katkısı |
|---|---|
| İşveren veya vekili | Ölçümün amacını duyurur, önlemler için kaynak ve karar yetkisi sağlar |
| İş güvenliği uzmanı | Aracı seçer, uygulamayı planlar, bulguları risk dokümanına işler |
| İşyeri hekimi | Sağlık bulgularındaki eğilimi gizliliği koruyarak paylaşır, bireysel başvuruları değerlendirir |
| Çalışan temsilcisi | Güveni sağlar, katılımı artırır, önlemlerin uygulanıp uygulanmadığını izler |
Yönetmelik, risk değerlendirmesinin çok tehlikelide en geç 2, tehlikelide 4, az tehlikelide 6 yılda bir yenilenmesini ister; teknoloji, üretim yöntemi veya organizasyon değiştiğinde ise süre beklenmez. Psikososyal açıdan yeniden ölçüm için iyi tetikleyiciler; vardiya sisteminin değişmesi, yeniden yapılanma, toplu işten ayrılma veya ciddi bir kazadır. Ölçüm ve yenileme tarihlerini İSG takvimi aracıyla diğer yükümlülüklerle birlikte izleyebilirsiniz.
Sık yaptığımız gözlem şudur: Anket yapılır, sonuç paylaşılmaz ve hiçbir şey değişmez. Bir sonraki ölçümde katılım düşer, güven azalır. Bu yüzden ilk ölçümde iki üç somut ve hızlı önlem seçip sonucunu duyurmak, kapsamlı bir eylem planından daha fazla işe yarar. Ölçümün güven ortamında yapılması, İSG kültürünün bir parçasıdır.
Bursa ve çevre illerdeki üretim tesislerinde psikososyal ölçümü, risk değerlendirmesi çalışmasının bir bölümü olarak planlıyoruz; sağlık bulgularının gizlilik içinde yorumlanması ise işyeri hekimliği hizmetinin kapsamındadır. Sağlık gözetiminin genel çerçevesi için periyodik muayene ve tetkikler yazımıza da bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Psikososyal risk değerlendirmesi zorunlu mu?
Ayrı bir doküman olarak değil, risk değerlendirmesinin parçası olarak zorunludur. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 8/3, psikososyal tehlike kaynaklarının da belirlenip kayda alınmasını ister. Risk dokümanınızda bu başlık hiç yoksa değerlendirme eksiktir.
Hangi psikososyal risk anketini kullanmalıyız?
Mevzuat belirli bir araç zorunlu kılmaz. HSE Yönetim Standartları Gösterge Aracı veya COPSOQ gibi geçerliliği gösterilmiş, Türkçe uyarlaması yapılmış bir ölçek seçin. Önemli olan aynı aracı tutarlı biçimde kullanmak ve sonuçları önleme dönüştürmektir.
Anket sonuçlarını kişi bazında görebilir miyiz?
Görmemelisiniz. Amaç bireyleri değil, iş koşullarını değerlendirmektir. Sonuçlar birim veya görev grubu düzeyinde raporlanmalı, kişiyi tanınır kılacak kadar küçük gruplar birleştirilmelidir. Bireysel sağlık sorunları işyeri hekimiyle gizlilik içinde ele alınır.
Az çalışanlı bir işyerinde anket yerine ne yapılabilir?
On beş, yirmi kişilik bir işyerinde anket anonimliği sağlayamayabilir. Bu durumda tüm çalışanlarla ya da iki küçük grupla odak görüşme yapın, mola, mesai ve görev dağılımı kayıtlarını inceleyin ve bulguları risk değerlendirmesine işleyin.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.