Kısaca
Çalışma hayatında gece, 20.00 ile 06.00 arasında en fazla 11 saat süren dönemdir ve gece çalışması 7,5 saati geçemez; turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetlerinde işçinin yazılı onayıyla istisna vardır. Gece postası bir hafta, en fazla iki hafta sürer; posta değişiminde en az 11 saat dinlenme verilir. Kadın çalışanlar gece postasından önce işyeri hekiminden rapor alır; 18 yaş altı çalışanlar sanayi işlerinde, gebe ve doğum sonrası bir yıl içindeki kadın çalışanlar gece postalarında çalıştırılamaz.
Gece çalışması kaç saat? 7,5 saat kuralı
“Gece çalışması kaç saat olabilir?” sorusunun cevabı 4857 sayılı İş Kanunu md. 69’dadır. Kanuna göre çalışma hayatında gece, en geç saat 20.00’de başlayarak en erken 06.00’ya kadar geçen ve her hâlde en fazla 11 saat süren dönemdir. İşçilerin gece çalışmaları yedi buçuk saati geçemez.
Kanun bu kurala bir istisna tanır: turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti ile 6491 sayılı Türk Petrol Kanunu kapsamındaki arama ve sondaj işlerinde, işçinin yazılı onayı alınması şartıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir. Bursa’daki otomotiv yan sanayi, metal ve tekstil fabrikaları bu istisna kapsamında değildir; bu işyerlerinde 7,5 saat sınırı kesindir.
Uygulama ayrıntıları Postalar Hâlinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik’te yer alır. Yönetmelik md. 7’ye göre çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlayan bir postanın çalışması, gece çalışması sayılır. Aynı madde, zorunlu nedenlerle ve olağanüstü hâllerde fazla çalışma gibi kanunda sayılan durumlar dışında, gece postalarında 7,5 saatten fazla çalıştırmayı yasaklar.
Vardiya planında 7,5 saati hesaplamak
Hesap yapılırken ara dinlenmesini unutmayın. İş Kanunu md. 68’e göre dört saatten fazla ve yedi buçuk saate kadar (7,5 saat dahil) süren işlerde yarım saat, yedi buçuk saatten fazla süren işlerde bir saat ara dinlenmesi verilir ve ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz. Bu nedenle uygulamada 8 saatlik bir posta, yarım saatlik ara dinlenmesiyle 7,5 saatlik fiilî çalışmaya karşılık gelir.
| Vardiya | Gece dönemine düşen süre | Gece postası mı? | Fiilî çalışma | Değerlendirme |
|---|---|---|---|---|
| 00.00–08.00 (30 dk ara) | 6 saat | Evet | 7,5 saat | Uygun |
| 22.00–06.00 (30 dk ara) | 8 saat | Evet | 7,5 saat | Uygun |
| 16.00–24.00 (30 dk ara) | 4 saat | Hayır; sürenin yarısı, yarısından çoğu değil | 7,5 saat | Gece postası sayılmaz |
| 19.00–07.00 (1 saat ara) | 10 saat | Evet | 11 saat | Uygun değil; istisna sektörler dışında yasak |
| 00.00–10.00, gece postası 2 saat uzatılmış (1 saat ara) | 6 saat | Evet | 9 saat | Kanundaki zorunlu ve olağanüstü hâller dışında uygun değil |
Tablo bir uygulama örneğidir. 12 saatlik iki vardiya düzeni, gece postası 7,5 saati aştığı için sanayi işletmelerinde kullanılamaz. Gece postasında rutin fazla mesai planlamak da aynı nedenle sınırı aşar.
Postaların değişimi ve 11 saat dinlenme
İş Kanunu md. 69 ve Postalar Yönetmeliği md. 8–9, gece çalışmasının süreklileşmesini önleyen kurallar koyar:
- Gece ve gündüz işletilen işlerde, en fazla bir iş haftası gece çalışan işçiler sonraki iş haftasında gündüz postasında çalıştırılır. İşin niteliği ve İSG gözetilerek iki haftalık nöbetleşme de uygulanabilir.
- Postası değiştirilecek işçi kesintisiz en az 11 saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz. Örneğin cuma 16.00–24.00 postasından çıkan çalışan, cumartesi 08.00 postasına başlatılamaz; arada yalnızca 8 saat vardır.
- Zorunluluk olmadıkça işçilerin postaları değiştirilemez.
- İşveren posta sayısını, her postanın başlama ve bitiş saatlerini, çalışanların adlarını, ara dinlenmelerini ve hafta tatillerini işyerinde görülebilecek şekilde ilan eder (md. 3) ve her postada çalışan işçilerin listesini Bakanlık istediğinde sunmak üzere işyerinde bulundurur (md. 12).
- Postalar hâlinde çalışılan işlerde haftanın bir gününde, 24 saatten az olmamak üzere hafta tatili verilir (md. 11).
Vardiya düzeninin yorgunluk ve dikkat üzerindeki etkilerini Bursa OSB’lerde vardiyalı üretimde İSG yazımızda ele aldık.
Gece vardiyası sağlık raporu: hangi kural geçerli?
Eski uygulamada gece çalışacak işçilerin sağlık raporuna ilişkin kurallar İş Kanunu md. 69’daydı. Bu fıkralar 2012’de 6331 sayılı Kanun md. 37 ile yürürlükten kaldırıldı. Bugün gece çalışanların sağlık gözetimi üç dayanağa oturur:
- 6331 md. 15: Tüm çalışanlar işe girişte, iş değişikliğinde ve periyodik olarak muayene edilir. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde işe uygunluk raporu olmadan çalışan işe başlatılamaz ve rapor işyeri hekiminden alınır.
- İşyeri hekiminin görevleri: İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personeli Yönetmeliği md. 9, hekime gece postaları dahil olmak üzere çalışanların sağlık gözetimini yapma görevini verir. Vardiyalı işyerlerinde hekim görevlendirmesi de vardiya düzeni dikkate alınarak yapılır.
- Kadın çalışanlar: Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik md. 7’ye göre kadın çalışanların gece postalarında çalıştırılabilmesi için, işe başlamadan önce gece postasında çalışmasında sakınca olmadığına dair sağlık raporu işyeri hekiminden alınır. Çalışma süresince de çalışanın özel durumu ve işyerindeki riskler dikkate alınarak hekimin belirlediği düzenli aralıklarla muayene yapılır.
İşe giriş raporunun nereden alınacağını işe giriş sağlık raporu nereden alınır yazımızda anlattık.
Gece çalışması periyodik muayene: hekim neye bakar?
Periyodik muayenenin azami aralığı tehlike sınıfına göre belirlenir: az tehlikelide en geç 5, tehlikelide en geç 3 yılda bir, çok tehlikelide her yıl. Hekim bu aralıkları kısaltabilir ve gece çalışması, aralığı kısaltmak için sık kullanılan bir gerekçedir. Örneğin tehlikeli sınıftaki bir otomotiv yan sanayi fabrikasında (NACE 29.32.20) gece postasında çalışanlar için hekim yıllık muayene planlayabilir.
Muayenede hekim; uyku düzenini, kronik hastalıkları, düzenli kullanılan ilaçları ve gece çalışmasıyla ağırlaşabilecek sağlık sorunlarını değerlendirir. Hangi tetkiklerin isteneceğini mevzuat sabit bir listeyle belirlemez; hekim riske göre karar verir. Ayrıntıları periyodik muayene ve tetkikler yazımızda bulabilirsiniz.
Gece çalıştırılamayacak kişiler
| Grup | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçiler | Sanayiye ait işlerde gece çalıştırılamaz; 20.00–06.00 arasındaki postalarda çalıştırılmaları yasaktır | İş Kanunu md. 73; Postalar Yönetmeliği md. 5 |
| Gebe kadın çalışanlar | Gebeliğin doktor raporuyla tespitinden doğuma kadar gece postasında çalıştırılamaz | Kadın Çalışanlar Gece Postaları Yönetmeliği md. 9 |
| Emziren kadın çalışanlar | Doğumdan itibaren 1 yıl gece postasında çalıştırılamaz; anne veya çocuğun sağlığı için gerekli olduğu işyeri hekimi raporuyla belgelenirse süre 6 ay uzatılır | Kadın Çalışanlar Gece Postaları Yönetmeliği md. 9 |
| Raporu olmayan kadın çalışanlar | İşyeri hekiminden gece postasına uygunluk raporu alınmadan gece postasında çalıştırılamaz | Kadın Çalışanlar Gece Postaları Yönetmeliği md. 7 |
Kadın çalışanlar için yönetmelik ayrıca şu yükümlülükleri getirir: belediye sınırları dışındaki veya posta değişim saatlerinde toplu taşımayla ulaşımın zor olduğu işyerlerinde işveren, gece postasındaki kadın çalışanları uygun araçlarla ikametlerine en yakın merkezden götürüp getirir (md. 6). Eşi de postalı çalışan kadın çalışanın isteği üzerine gece postası eşininkine denk gelmeyecek şekilde düzenlenir (md. 8). Gece postasında çalışan kadınların isim listesi denetimde gösterilmek üzere işyerinde saklanır (md. 10).
Ayrıntılar için gebe ve emziren çalışanlar ve çocuk ve genç işçiler yazılarımıza bakabilirsiniz.
Otomotiv yan sanayinde gece postası kontrol listesi
Bursa’daki OSB’lerde üç vardiyayla çalışan otomotiv yan sanayi işletmeleri için kısa bir kontrol listesi:
- Gece postası 7,5 saatlik fiilî çalışmayı aşıyor mu? Fazla mesai gece postasına yazılıyor mu?
- Postalar en fazla bir veya iki haftada bir değişiyor mu, değişimde 11 saat dinlenme korunuyor mu?
- Vardiya çizelgesi ilan edilmiş ve güncel mi?
- 18 yaş altı çalışan, stajyer veya çırak gece postasına yazılmış mı?
- Gece postasındaki kadın çalışanların hekim raporu, ulaşım düzeni ve isim listesi tamam mı?
- Gebelik veya doğum bildiren çalışanın vardiyası aynı gün gözden geçiriliyor mu?
- Gece postasında eğitimli ilkyardımcı ve acil durum ekibi bulunuyor mu?
- İşyeri hekimi gece postasını da kapsayacak şekilde planlanmış mı?
Gece çalışanların sağlık gözetimini sağlık gözetimi hizmetimizle planlarız; vardiyalı işletmelerde hekim ziyaretlerini işyeri hekimliği kapsamında gece postalarına da dağıtırız. Sektöre özgü diğer başlıklar için otomotiv yan sanayi sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Gece çalışması kaç saat olabilir?
Gece çalışması 7,5 saati geçemez. Turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetleri ile petrol arama işlerinde işçinin yazılı onayıyla daha uzun gece çalışması yaptırılabilir.
Gece vardiyası için ayrı sağlık raporu gerekir mi?
Kadın çalışanlar için işe başlamadan önce işyeri hekiminden gece postasına uygunluk raporu alınması zorunludur. Diğer çalışanlar için genel işe giriş ve periyodik muayene kuralları uygulanır; işyeri hekimi gece çalışmasını değerlendirmeye katar ve gerekirse muayene aralığını kısaltır.
Hangi vardiya gece çalışması sayılır?
Çalışma süresinin yarısından çoğu 20.00–06.00 arasındaki gece dönemine rastlayan posta gece çalışması sayılır. Örneğin 16.00–24.00 postasının yarısı gece dönemine düştüğü için gece postası sayılmaz.
Gece postasından gündüz postasına geçişte ne kadar dinlenme gerekir?
Postası değiştirilen işçi kesintisiz en az 11 saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz.
Maruziyete göre tetkik planı, işe giriş ve periyodik muayeneler, gizli tutulan sağlık dosyaları ve kişi bazında muayene takvimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.