Kısaca
Batarya modülü ve paket montajında hücreler her zaman enerji yüklüdür; bu yüzden klasik “enerjiyi kes, sonra çalış” yaklaşımı tek başına yetmez. Güvenli üretim dört başlıkta kurulur: seri bağlantı arttıkça yükselen gerilime karşı terminal koruma ve yalıtımlı alet, hasarlı modülde termal kaçağa karşı karantina ve acil durum planı, ağır modül ve paketler için uygun kaldırma ekipmanı, ve yüksek gerilim işini yalnız yetkilendirilmiş çalışanların yapması.
Batarya üretimi iş güvenliği: neden yeni bir risk değerlendirmesi gerekir?
İçten yanmalı motor parçalarından elektrikli araç bileşenlerine geçen bir otomotiv yan sanayi işletmesi, önce batarya kasası, soğutma plakası, bara ve kablo seti gibi parçalarla başlar; bir sonraki adım modül ve paket montajı olabilir. Kalıp, kaynak ve montaj hattı tanıdıktır; tanıdık olmayan, ürünün kendisinin bir enerji kaynağı olmasıdır. Batarya üretimi iş güvenliğinin ayrı bir başlık olarak ele alınmasının nedeni budur.
Bu yüzden mevcut risk değerlendirmesine birkaç satır eklemek yetmez. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, teknoloji, madde veya ekipman değişikliğinde ve üretim yöntemi değiştiğinde değerlendirmenin süresinden bağımsız olarak yenilenmesini ister. Yeni hattın tehlikeleri dört başlıkta toplanır:
| Tehlike | Kaynağı | Başlıca sonuç |
|---|---|---|
| Elektrik | Seri bağlanan hücrelerin oluşturduğu doğru akım gerilimi | Elektrik çarpması, ark ve yanık |
| Termal kaçak | Hasarlı, ezilmiş, delinmiş veya kısa devre olmuş hücre | Yangın, patlama, zehirli gaz |
| Mekanik ve ergonomik | Ağır modül ve paket, dar montaj aralıkları | Ezilme, düşen yük, bel ve omuz zorlanması |
| Kimyasal | Elektrolit sızıntısı, yanma ve bozunma ürünleri | Solunum ve cilt maruziyeti |
Değişiklik sürecinin nasıl yönetileceğini değişiklik yönetimi ve risk revizyonu yazımızda anlattık. Bu yazı, batarya hattının kendine özgü önlemlerine odaklanır.
Yüksek gerilim araç montajı: hücre kapatılamaz
Otomotivde “yüksek gerilim” ifadesi, elektrik şebekesindeki anlamından farklı kullanılır. Elektrikli araç güvenliğine ilişkin UNECE R100 düzenlemesi, 60 V üzerindeki doğru akım ve 30 V üzerindeki alternatif akım devrelerini yüksek gerilim sınıfında ele alır. Bir araç bataryasının paket gerilimi bu değerin çok üzerindedir.
Montaj hattındaki asıl sorun şudur: tek bir hücrenin gerilimi düşüktür, ama hücreler seri bağlandıkça gerilim istasyondan istasyona yükselir. Bir makinede olduğu gibi şalteri indirip enerjiyi kesmek mümkün değildir; hücre, üretildiği andan itibaren enerji taşır. Bu nedenle kilitleme ve etiketleme mantığı batarya hattında farklı uygulanır:
- Gerilim haritası çıkarın. Hattın her istasyonunda açıkta kalan terminallerdeki gerilimi belirleyin. Hangi istasyonun yüksek gerilim çalışması sayılacağı bu haritaya göre kararlaştırılır.
- Terminalleri son ana kadar kapalı tutun. Bara bağlanmayan terminaller yalıtkan kapaklarla korunur; kapak yalnız bağlantı yapılacağı anda açılır.
- Bağlantı sırasını sabitleyin. Seri bağlantı, iş talimatındaki sıraya göre yapılır; yanlış sırada bağlanan bara kısa devre ve ark yaratabilir.
- Servis ayırıcısını kullanın. Paket üzerinde gerilimi bölen bir ayırıcı varsa, test ve onarım öncesinde çıkarılır ve gerilimsizlik ölçümle doğrulanır.
- Yalnız yetkilendirilmiş çalışan. Yüksek gerilim istasyonlarında çalışacak kişiler eğitim ve uygulama değerlendirmesinden sonra yazılı olarak yetkilendirilir; listesi istasyonda asılı olur.
Elektrikle çalışmanın genel ilkeleri için elektrikte beş güvenlik kuralı, elektrik işini yapacak kişilerin mesleki yeterliliği için elektrik işini kimler yapabilir yazılarımıza bakabilirsiniz.
Yalıtımlı el aleti ve KKD seçimi
Bara cıvatasını sıkarken anahtarın iki terminale aynı anda değmesi, ark ve yanık için yeterlidir. Bu yüzden yüksek gerilim istasyonlarında sıradan aletin üzerine bant sarmak bir önlem değildir.
- Yalıtımlı el aleti: Gerilim altında çalışmaya uygun el aletleri TS EN IEC 60900 standardına göre üretilir ve 1000 V alternatif, 1500 V doğru akıma kadar kullanım için işaretlenir. Aletin üzerinde standarda uygunluk işareti bulunmalı, yalıtım katmanında çatlak veya kesik olmamalıdır. Kusurlu yalıtımlı alet tamir edilmez, değiştirilir.
- Tork ayarlı alet: Bara bağlantılarında doğru tork, hem ürün kalitesi hem de ısınma ve ark riski için önemlidir. Tork aletleri de yalıtımlı olmalıdır.
- Elektrik yalıtım eldiveni: TS EN 60903’e göre sınıflandırılır; sınıf, çalışılacak gerilime göre seçilir. Her kullanım öncesinde hava testiyle delik kontrolü yapılır, mekanik hasara karşı üzerine deri koruyucu eldiven giyilir.
- Yüz ve vücut koruması: Ark riskinin bulunduğu işlerde ark korumalı yüz siperi ve uygun giysi kullanılır. Yüzük, saat ve metal takılar çıkarılır.
- Çalışma yüzeyi: Yalıtkan masa örtüsü veya zemin paspası, kazara temasın etkisini azaltır.
KKD, en son bariyerdir. Önce terminal kapakları, bağlantı sırası ve yetkilendirme gibi önlemler kurulur; KKD seçimi bunların üzerine yapılır.
Termal kaçak ve hasarlı modül yönetimi
Termal kaçak, hücre içinde başlayan ısınmanın kendi kendini besleyerek hızla yükselmesidir. Hücre ezildiğinde, delindiğinde, düşürüldüğünde, aşırı şarj edildiğinde veya iç kısa devre oluştuğunda başlayabilir; komşu hücrelere yayılabilir ve yanıcı ve zehirli gazlar açığa çıkar. Bu gazlar arasında hidrojen florür gibi tahriş edici ve zehirli maddeler bulunabilir.
Batarya modülü güvenliği için hatta şu düzen kurulmalıdır:
- Hasar tanımı: Düşen, darbe alan, şişen, ısınan, koku veya duman yayan modül “hasarlı” kabul edilir ve hat dışına alınır.
- Karantina alanı: Hasarlı modüller, ana üretim alanından ayrı, yanıcı maddeden arındırılmış, mümkünse açık havada veya yangına dayanıklı bir bölümde, metal kap veya kum gibi uygun ortamda bekletilir.
- Gözlem: Karantinadaki modülün sıcaklığı ve durumu belirli aralıklarla kontrol edilir; kayıt tutulur.
- Acil durum planı: Batarya yangınına müdahale yöntemi, tahliye mesafesi ve gaz riskine karşı yapılacaklar üreticinin güvenlik bilgisi ve itfaiyeyle birlikte yazılı hâle getirilir. OSB içindeki tesislerde bu koordinasyon için OSB itfaiyesi ile acil durum koordinasyonu yazımıza bakabilirsiniz.
Elektrolit sızıntısında temas edilmeden alan havalandırılır ve güvenlik bilgi formundaki talimata göre temizlik yapılır. Ortamdaki kimyasal maruziyetin ölçülmesi gerekiyorsa ölçümü yetkili laboratuvarlarla planlarız. Şarj ve formasyon alanlarına özgü önlemler için lityum batarya şarj alanı güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
Ağır modül ve paket taşıma
Modüller onlarca, tamamlanmış paketler ise yüzlerce kilogram ağırlığa ulaşabilir. Bu ağırlıklar elle taşınamaz ve taşıma sırasında düşme, hem ezilme hem de termal kaçak riski taşır.
- Kaldırma ekipmanı: Modül ve paket, ürüne özel tasarlanmış tutucularla kaldırılır. Tutucuların ürüne temas eden yüzeyleri yalıtkan olmalı, terminallere temas etmemelidir.
- Periyodik kontrol: Vinç, manipülatör ve vakumlu veya mekanik kaldırma aksesuarları, standartta daha kısa süre yoksa en geç yılda bir yetkili kişilerce kontrol edilir. Bu kontrollerin takvimini planlayıp takip ediyoruz; kontrolün kendisini EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişiler yapar.
- Elle yapılan işler: Hücre ve küçük modül besleme gibi işlerde ağırlık ve tekrar sayısı birlikte değerlendirilir; yöntem için kaç kilo kaldırılabilir (NIOSH) yazımıza bakabilirsiniz.
- Paket altında çalışma: Askıdaki paketin altına girilmez; paket montaj sehpasına sabitlenmeden alt bağlantılar yapılmaz.
Test alanı ve elektrikli araç servisi
Hat sonu testlerinde yalıtım ve gerilim testleri yapılır; test alanı, test sırasında yetkisiz kişilerin giremeyeceği şekilde ayrılmalı, sesli veya ışıklı uyarı sistemi bulunmalıdır. Test cihazlarının bağlantı kabloları ve probları da yalıtımlı ekipman kurallarına tabidir.
Elektrikli araç servisinde ve onarım atölyelerinde aynı ilkeler geçerlidir. Araç üreticisinin yüksek gerilim sistemini devre dışı bırakma talimatı adım adım uygulanır, bekleme süresi varsa beklenir ve gerilimsizlik ölçümle doğrulanır. Araç üzerinde çalışılırken yüksek gerilim uyarı levhası konur ve alan şeritle çevrilir. Atölyelerdeki diğer riskler için oto tamir atölyelerinde İSG yazımıza bakabilirsiniz. Hücre, modül ve paketlerin sevkiyatı tehlikeli madde taşımacılığı kurallarına tabidir; danışman gerekliliği için TMGD kimlere zorunlu yazımıza bakın.
Batarya hattı için kontrol listesi
| Aşama | Kontrol |
|---|---|
| Hücre kabul ve depolama | Hasarlı ambalaj ayrılıyor mu, depo yangın açısından ayrı ve izleniyor mu? |
| Modül montajı | Terminal kapakları, bağlantı sırası, yalıtımlı alet kullanımı |
| Paket montajı | Gerilim haritası, yetkilendirilmiş çalışan listesi, yüksek gerilim uyarıları |
| Kaldırma | Ürüne özel tutucu, periyodik kontrol raporu, askıdaki yük altında çalışmama |
| Hasarlı ürün | Hasar tanımı, karantina alanı, gözlem kaydı |
| Test | Ayrılmış alan, uyarı sistemi, test talimatı |
| Acil durum | Batarya yangını senaryosu, tahliye mesafesi, itfaiye koordinasyonu |
| Eğitim | Yüksek gerilim, termal kaçak ve hasarlı ürün konularının işe özgü eğitimde işlenmesi |
Bursa ve çevre illerdeki otomotiv yan sanayi işletmelerinde elektrikli araç bileşeni hatlarının kuruluş aşamasında risk değerlendirmesi ve iş güvenliği uzmanlığı hizmetlerimizle gerilim haritası, karantina düzeni ve yetkilendirme sistemini birlikte kuruyoruz. Kaldırma ekipmanlarının kontrol tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Batarya modülü montajı elektrik işi sayılır mı?
Seri bağlantıyla gerilimin yükseldiği istasyonlarda, açıkta kalan terminallerle yapılan iş yüksek gerilim çalışmasıdır ve ayrı eğitim ile yetkilendirme gerektirir. Hangi istasyonların bu kapsamda olduğunu hattın gerilim haritası belirler.
Yalıtımlı el aleti ile sıradan aletin farkı nedir?
Yalıtımlı el aletleri gerilim altında çalışmaya uygun olarak TS EN IEC 60900’e göre üretilir ve test edilir. Sıradan aletin sapına sarılan bant veya kılıf aynı korumayı sağlamaz.
Hasarlı batarya modülü nerede bekletilir?
Ana üretim alanından ayrılmış, yanıcı maddeden arındırılmış ve mümkünse açık havada ya da yangına dayanıklı bir karantina alanında bekletilir. Modülün durumu belirli aralıklarla kontrol edilir ve kayıt altına alınır.
Elektrikli araç servisinde çalışanlar için ek önlem gerekir mi?
Evet. Araç üreticisinin yüksek gerilim sistemini devre dışı bırakma talimatı uygulanır, gerilimsizlik ölçümle doğrulanır, yalıtımlı alet ve uygun KKD kullanılır ve yalnız eğitimli, yetkilendirilmiş çalışanlar bu işi yapar.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.